ผมนั่งชมวิดีทัศน์พิธี Harvard Commencement 2025 เมื่อวันที่ ๒๙ พฤษภาคม ๒๕๖๘ ความยาวกว่า ๓ ๑/๒ ชั้วโมง แล้วสะท้อนคิดกับตัวเองว่า มีเป้าหมายต่างจากพิธีรับพระราชทานปริญญาของมหาวิทยาลัยไทย
ผมเล่าประสบการณ์การไปร่วมพิธีนี้ ตอนลูกสาวคนเล็กรับปริญญาโทบริหารธุรกิจ เมื่อวันที่ ๘ มิถุนายน ๒๕๔๙ ที่ (๑) ดูรูปเมื่อ ๑๙ ปีก่อนแล้ว เห็นว่าสถานที่เดียวกัน ประดับธงสัญลักษณ์แบบเดียวกัน ที่จริงก่อนหน้านั้นสองสามปี ภรรยากับผมไปร่วมพิธีรับปริญญาโทด้านวิศวกรรมศาสตร์ (Data Engineering) ของลูกสาวคนที่สอง แต่ไม่มีบันทึกไว้ จำได้ว่าเราไปร่วมพิธีรับปริญญาที่คณะในตอนบ่าย โดยบัณฑิตรับจากคณบดีที่ยืนแจก แล้วจับมือกันเป็นอันจบ ญาติไปนั่งดูในห้องประชุมที่เป็นแบบ auditorium ผมได้ที่นั่งไกลมากจาก stage แต่ก็ถ่ายรูปได้โดยใช้ซูม
เพราะตอนนี้มหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ดกำลังเผชิญมรสุมการเมือง ขัดแย้งกับประธานาธิบดี เราจึงเห็นสาระที่ซ่อนอยู่ในพิธีชัดเจนขึ้น เป็นสาระที่สื่อต่อบัณฑิต ให้มั่นคงในคุณธรรม รวมทั้งผู้กล่าวสุนทรพจน์ในพิธี คือศาสตราจารย์ Abraham Verghese แพทย์ชาวเอธิโอเปียเชื้อสายอินเดีย ที่อพยพมาอยู่ในสหรัฐอเมริกาเมื่อกว่า ๔๐ ปีก่อน และเป็นนักเขียนนวนิยายระดับ National Bestseller เตือนบัณฑิตว่า บุคลิกที่แท้จริงของคนหรือองค์กร แสดงออกผ่านการตัดสินใจยามมีแรงกดดัน เป็นการเชียร์ฮาร์วาร์ดให้ยืนหยัดต่อไป แม้จะถูกประธานาธิบดีบีบคั้น นอกจากนั้นท่านยังให้ข้อคิดว่า ความสำเร็จที่แท้จริงในชีวิตคือ ความสำเร็จด้านความสัมพันธ์ (successful relationhip)
ผมตีความว่า พิธีมอบปริญญาของฮาร์วาร์ด กับพิธีพระราชทานปริญญาของมหาวิทยาลัยไทยต่างกันใน ๔ ประเด็นหลักๆ
- เป้าหมายของพิธี ส่วนที่เหมือนคือเน้นการเฉลิมฉลองความสำเร็จของบัณฑิตเหมือนกัน ที่ต่างคือของเราเน้นความศักดิ์สิทธิ์ เพราะเป็นพระราชพิธี แต่ของเขาเน้นความครึกครื้นและเป็นกันเอง มีการตะโกนและโห่ร้องเวลาขานชื่อคณะของบัณฑิต
- การใช้เวลาในพิธี ของเราเวลาที่ใช้เกือบทั้งหมดเป็นการพระราชทานปริญญาบัตรทีละคน ของเขาเวลาส่วนใหญ่ใช้กล่าวสุนทรพจน์ โดยนักศึกษา ๓ คน และสุนทรพจน์หลักที่กล่าวโดยศาสตราจารย์ Abraham Verghese ยาวประมาณครึ่งชั่วโมง รวมทั้งตอนมอบปริญญากิตติมศักดิ์แก่ ๖ ท่าน ก็มีการกล่าวถึงประวัติและผลงานคนละประมาณ ๕ นาที กล่าวได้ว่าของเราเน้นพิธีกรรม ของเขาเน้นสาระ โดยเฉพาะการสื่อสารอุดมการณ์ของมหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ดต่อสังคม
- การใช้ดนตรีและวงเพลงประสานเสียง กระตุ้นอารมณ์ในพิธี ของเราไม่มี ผมเคยเห็นที่เดียวที่มหาวิทยาลัยมหิดล แต่ก็คนละอารมณ์กับของฮาร์วาร์ด
- ชื่อพิธี เขาใช้คำ Commencement แปลว่าพิธีเริ่มต้น คือเริ่มต้นชีวิตของผู้มีการศึกษา สื่อว่าต้องออกไปเรียนรู้ และทำประโยชน์ต่อเนื่อง ของเราเป็นพิธีจบการศึกษา สื่อว่าเรียนจบ ความหมายตรงกันข้าม
ตอนประกาศผลงานของผู้ได้รับปริญญากิตติมศักดิ์ ผมได้รู้จักคนเก่งอีกหลายคน สำหรับติดตามเรียนรู้
วิจารณ์ พานิช
๓ มิ.ย. ๖๘
