วันจันทร์ที่ ๒๔ กุมภาพันธ์ ๒๕๖๘ ทีมสถาบันโรงเรียนคุณธรรม มูลนิธิยุวพัฒน์ นำโดย ผอ. สถาบัน ดร. พะโยม ชิณวงศ์ ไปเยี่ยมโรงเรียนเบญจมราชูทิศ นครศรีธรรมราช ที่เป็นโรงเรียนมัธยมขนาดใหญ่ มีนักเรียนในปีการศึกษา ๒๕๖๗ จำนวน ๒,๘๗๔ คน ๘๕ ห้องเรียน ครู ๑๔๕ คน พื้นที่ ๙๐ ไร่ และเข้าร่วมเป็นโรงเรียนคุณธรรมของมูลนิธิยุวพัฒน์ ผลการสอบ O-NET ปี ๒๕๖๗ เป็นอันดับที่ ๑๒ ของประเทศ เฉือนโรงเรียนสตรีวิทยาที่ได้อันดับ ๑๓
ในการพูดคุยในวงข้าวต้ม เย็นวันอาทิตย์ที่ ๒๓ ผมถามท่าน ผอ. ณัฐวุฒิ รัตนอรุณ ถึง pain point ที่ท่านอยากแก้ให้แก่นักเรียน ท่านบอกว่า อันดับหนึ่งคือ ให้นักเรียนรู้จักช่วยกันรักษาความสะอาดให้แก่โรงเรียน เน้นเรื่องการจัดการขยะ ทั้งลดขยะและขจัดขยะ เป็นโจทย์ท้าทายว่า หากโรงเรียนต้องการเปลี่ยนวิถีปฏิบัติให้นักเรียนผลัดเวรกัน “ปรนนิบัติ” โรงเรียน ตามแนวของโรงเรียนลำปลายมาศพัฒนา จะมีวิธีการอย่างไร ภายใต้เป้าหมายอะไร
ตอนไปเที่ยวด้วยกันที่บ้านคีรีวง ตอนบ่ายวันที่ ๒๓ ผมถามท่าน ผอ. และทีมรอง ผอ. ว่า ต้องการใช้ประโยชน์ทีมงานของมูลนิธิยุวพัฒน์อย่างไรบ้าง ขอให้บอก อย่าเกรงใจ รอง ผอ. ท่านหนึ่งบอกว่า อยากให้ผมบรรยาย ดร. พะโยมหัวเราะและบอกว่าเรามาฟังมากกว่า โดยขอให้ทีมโรงเรียนเตรียมบอกความต้องการ เน้นที่การพัฒนานักเรียนของโรงเรียนนี้ ที่เป็นเด็กเก่งของชาติ ให้เป็นคนดีด้วย เพื่อประโยชน์ในชีวิตของตัวเขาเองเป็นเป้าหมายที่หนึ่ง เป้าหมายเพื่อสังคมเป็นที่สอง
ผมเตรียมไปเสนอความคิดว่า ควรเริ่มจากนักเรียนชั้น ม. ต้น ด้วยเป้าหมายเพื่อให้นักเรียนพัฒนา “คุณลักษณะ” (characters) ดีๆ ที่หลากหลายที่จะเป็นประโยชน์ต่อชีวิตตอนเติบโตไปเป็นผู้ใหญ่ โดยยุและ scaffold ให้นักเรียนคิดและออกแบบกิจกรรมกันเอง เพื่อเรียนรู้จากประสบการณ์ ตามด้วยการใคร่ครวญสะท้อนคิดสู่หลักการเชิงนามธรรม เน้นที่ด้านการเป็นคนดี มีน้ำใจ มีความจริงใจ น่าเชื่อถือ ที่ในสถานการณ์จริงผมไม่ได้เสนอ
กิจกรรมเช้าวันที่ ๒๔ ระหว่างเวลา ๙.๐๐ - ๑๒.๓๐ น. ที่ห้องประชุมของโรงเรียนเบญจมราชูทิศ สนุกมาก ทางโรงเรียนเตรียมครูและนักเรียนมาเสนอต่อ “การนิเทศติดตามการดำเนินงานโรงเรียนคุณธรรม ภาคเรียนที่ ๒ ปีการศึกษา ๒๕๖๗” โดยผมยุ ดร. พะโยม ไว้ก่อนแล้วให้บอกที่ประชุมว่า เราไม่ได้ไปนิเทศติดตามผลงาน แต่ตั้งใจไปรับฟังความต้องการของนักเรียน ผู้ปกครอง และครู ว่าต้องการให้สถาบันพัฒนาโรงเรียนคุณธรรมหนุนการดำเนินการของโรงเรียนอย่างไรบ้าง
ผมตั้งใจไปหาโอกาสทะลายกำแพงความเป็นทางการในที่ประชุม ทะลายรูปแบบการประชุมเพื่อสนองผู้มีอำนาจเหนือ เปลี่ยนเป็นการเสวนากันอย่างกันเอง ภายใต้ปฏิสัมพันธ์แนวระนาบ เพื่อประโยชน์ของนักเรียนเป็นเป้าหมายหลัก ดังนั้นเมื่อพิธีเปิดอย่างค่อนข้างเป็นทางการผ่านจาก ดร. พะโยม และท่านส่งไมค์ต่อมาให้ผม ผมก็บอกว่า เราไปรับฟังนักเรียน ผู้ปกครอง ครู และผู้บริหาร โดยเสนอให้เริ่มจากนักเรียน ให้บอกว่าตนเองอยากเรียนรู้และพัฒนาตนเองด้านใดบ้าง เพื่อชีวิตในอนาคต ๒๐ - ๓๐ ปีข้างหน้า เพราะเรื่องคุณธรรมนั้น หากไม่ระวัง จะหลงทำโครงการคุณธรรมแยกออกมา และทำเพื่อส่งรายงาน ซึ่งจะไม่ได้ผลจริงจัง จะกลายเป็นการดำเนินการแบบหลอกๆ หรือผักชีโรยหน้า เพื่อส่งรายงาน ซึ่งจะไม่มีประโยชน์ต่อนักเรียน มูลนิธิยุวพัฒน์ต้องการหนุนการดำเนินการแบบบูรณาการเนียนอยู่ในการเรียนและชีวิตประจำวันของนักเรียน เพื่อหนุนให้นักเรียนรู้วิธีพัฒนาตนเองให้เป็นคนดี ไม่เพียงเรียนเก่งเท่านั้น
ผมยุให้ตัวแทนนักเรียนชั้นเล็กสุดคือ ม. ๑ พูดก่อน จะบอกอะไรที่ตนอยากบอกที่ประชุมก็ได้ หรือจะบอกความฝันในชีวิตของตนเองว่าโตขึ้นอยากเป็นอะไร จะเตรียมตัวอย่างไร อยากให้ผู้ใหญ่สนับสนุนอย่างไร แล้วขยับมาเป็นนักเรียน ม. ๒, ม. ๓, ๔ และ ๕ ตามลำดับ เห็นได้ชัดเจนว่านักเรียนชั้นโตขึ้นสามารถบอกความต้องการของตนได้ดีขึ้นตามลำดับ
แล้วจึงไปที่ตัวแทนผู้ปกครอง กรรมการโรงเรียน ครู และผู้บริหาร บรรยากาศที่ไม่เป็นทางการ ช่วยให้การพูดคุยได้ประเด็นสภาพความเป็นจริงทั้งที่เป็นจุดแข็งและจุดอ่อนของนักเรียน
สลับสู่การให้นักเรียนเสนอผลงานโครงการพัฒนาคุณธรรม ๒ โครงการ และการสะท้อนคิดของทีมสถาบันพัฒนาโรงเรียนคุณธรรม มูลนิธิยุวพัฒน์ ปิดท้ายด้วยการสะท้อนคิดคนละ ๑ นาทีของกรรมการโรงเรียน และผู้บริหาร
จบการประชุม เราไปกินอาหารเที่ยงที่ร้าน Ozone-D ที่อาหารแสนอร่อย ตามด้วยการไปใหว้พระที่วัดพระมหาธาตุ ศาลหลักเมือง เก๋งจีนพระเจ้าตากที่วัดประดู่พัฒนาราม ที่คนนครฯเชื่อกันว่าเป็นที่บรรจุพระอัฏฐิของสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช แล้วไปกินอาหารเย็นที่ร้านอาหารครัวปากพยิง ที่ตั้งอยู่ริมคลองปากพยิง บรรยากาศสดชื่นมาก และอาหารก็แสนอร่อยเช่นเคย
ช่วยให้ผมคิดออกว่า การส่งเสริมการพัฒนาคุณธรรมสำหรับโรงเรียนที่มีบริบทแบบโรงเรียนเบญจมราชูทิศนี้ทำไม่ยากเลย ควรเน้นส่งเสริมให้ครูชวนนักเรียนสำรวจชุมชน โดยเครื่องมือช่วยให้สำรวจอย่างมีขั้นตอนที่ครบถ้วนคือ เครื่องมือ ๗ ชิ้น สำรวจชุมชน โดย นพ. โกมาตร จึงเสถียรทรัพย์ จะช่วยให้นักเรียนมีข้อมูลชุมชนสำหรับนำมาออกแบบโครงการพัฒนาชุมชนเพื่อการเรียนรู้ของทีมนักเรียน ที่เรียนแบบโครงงาน ได้เรียนรู้บูรณาการหลายสาระวิชา และเรียนรู้คุณธรรมความดีงามบูรณาการหรือแฝงอยู่ในโครงงานนั้นเอง
โดยทีมมูลนิธิยุวพัฒน์ช่วยฝึกครูให้รู้จักการสะท้อนคิด (reflection) และฝึกครูให้เป็น “คุณอำนวย” (facilitator) ของกิจกรรมสะท้อนคิด โดยการตั้งคำถามหลากหลายแบบ ให้นักเรียนร่วมกันสะท้อนคิด และมีคำถามให้นักเรียนสะท้อนคิดประสบการณ์ในโครงงานพัฒนาชุมชน สู่การเรียนรู้เชิงคุณธรรมของตน
เนื่องจากโครงงานนี้เป็นโครงงานพัฒนาชุมชน หรือโครงการจิตอาสาบำเพ็ญประโยชน์ต่อพื้นที่ นักเรียนและครูจึงชักชวน อปท. วัด ผู้นำชุมชน ปราชญ์ชาวบ้าน หรือผู้ปกครองนักเรียนเข้าสนับสนุนในรูปแบบต่างๆ เกิดเป็นโครงการที่มีผลกระทบสูงต่อพื้นที่ และนักเรียนได้ประสบการณ์ที่มีค่า เมื่อนำมาใคร่ครวญสะท้อนคิดในวงสานเสวนา จะเกิดการเรียนรู้หลากหลายด้าน รวมทั้งด้านคุณธรรม
นักเรียนก็จะได้ผลงานนำเสนอเป็น portfolio ที่มีคุณภาพสูง สำหรับนำเสนอตอนสมัครเข้าเรียนมหาวิทยาลัย โครงงานเพื่อพัฒนาคุณธรรมของนักเรียน ที่ทำอย่างถูกต้อง จะส่งผลดีทั้งในระยะสั้น และระยะยาวของชีวิต
เช้าวันที่ ๒๕ กุมภาพันธ์ ๒๕๖๘ ผมฟังวิทยุจุฬาที่บ้าน มีรายการวิเคราะห์เจาะลึกเรื่องบุหรี่ไฟฟ้า ทำให้ผมตระหนักว่า เป็นธรรมดาของสังคมไทย ที่จะมีคนไทยกันเอง หากินด้วยการหลอกให้เด็กหรือวัยรุ่นเสพสิ่งที่เขาขาย โดยไม่ได้คิดว่าจะเป็นการทำลายอนาคตของเด็ก จึงเป็นหน้าที่ของระบบการศึกษา และครอบครัว ที่จะต้องร่วมกันหนุนให้เด็ก โดยเฉพาะวัยรุ่น มีความแข็งแรงทางใจ ที่จะไม่ตกเป็นเหยื่อ นี่คือหัวใจของเรื่องคุณธรรม
วิจารณ์ พานิช
๒๔ ก.พ. ๖๘
สนามบินนครศรีธรรมราช
1 มุมธรรมชาติในโรงเรียน
2 อีกมุมหนึ่ง
3 บรรยากาศในห้องประชุม
4 นายณัฐวุฒิ รัตนอรุณ ผอ. รร. กล่าวต้อนรับ
5 นร. ชั้น ม. ๔ เสนอโครงงานหารายได้ระหว่างเรียน
6 นร. ชั้น ม. ๑.๘ เสนอโครงงานห้องเรียนสะอาดดีด้วยมือเรา
7 ดร. พะโยม ชิณวงศ์ กล่าวจากมุมมองของมูลนิธิยุวพัฒน์
8 คลองปากพยิง
