แบบแผนการประเมินสุขภาพตามแนวคิดของกอร์ดอน

แบบแผนการประเมินสุขภาพตามแนวคิดของกอร์ดอน

(Marjory Gordon’s Functional Health Patterns)

ดร.ภาณุ อดกลั้น

บทนำ

แบบแผนการประเมินสุขภาพตามแนวคิดของ มาร์จอรีย์ กอร์ดอน (Marjory Gordon’s Functional Health Patterns) เป็นกรอบการประเมินทางการพยาบาลที่สำคัญในศตวรรษที่ 21 ช่วยให้พยาบาลเข้าใจผู้ป่วยอย่างครอบคลุม และส่งเสริมการดูแลแบบองค์รวม (Holistic Care) โดยพิจารณาทั้งด้านร่างกาย จิตใจ สังคม และจิตวิญญาณ เน้นการดูแลผู้ป่วยเป็นศูนย์กลาง (Patient-Centered Care) เป็นแบบแผนที่ยังคงมีความทันสมัย เพราะช่วยระบุปัญหาที่ซับซ้อนและวางแผนการพยาบาลได้อย่างมีประสิทธิภาพ แบบแผนการประเมินสุขภาพตามแนวคิดของกอร์ดอน เป็นกรอบแนวคิดที่ยืดหยุ่นและเป็นระบบ จึงเป็นเครื่องมือสำคัญสำหรับพยาบาลในการวินิจฉัยปัญหาและส่งเสริมสุขภาพอย่างยั่งยืน สอดคล้องกับเป้าหมายการพัฒนาสุขภาพยุคใหม่ที่มุ่งเน้นการป้องกันมากกว่าการรักษา ประกอบด้วยแบบแผน 11 ด้าน ช่วยให้พยาบาลจัดระบบข้อมูลอย่างเป็นขั้นตอน ตั้งแต่ประวัติสุขภาพ พฤติกรรมสุขภาพ ไปจนถึงปัจจัยแวดล้อมที่ส่งผลต่อความเป็นอยู่ที่ดี (Well-being) ของผู้ป่วย ดังนี้

แบบแผนที่ 1 การรับรู้ภาวะสุขภาพและการดูแลสุขภาพ (Health Perception and Health Management)

1. การรับรู้ภาวะสุขภาพ (Health Perception)

1.1 การซักประวัติ เพื่อประเมินการรับรู้ภาวะสุขภาพควรครอบคลุมความเข้าใจ ทัศนคติ และความเชื่อของผู้ป่วยเกี่ยวกับสุขภาพของตนเอง เช่น

• "คุณคิดว่าสุขภาพโดยรวมของคุณในขณะนี้เป็นอย่างไร? และเมื่อเทียบกับปีที่ผ่านมาเป็นอย่างไร?"
• "คุณเข้าใจเกี่ยวกับภาวะสุขภาพหรือโรคที่คุณเป็นอยู่อย่างไรบ้าง? คุณคิดว่าอะไรเป็นสาเหตุของอาการที่คุณกำลังประสบอยู่?"
• "คุณมีความกังวลเกี่ยวกับสุขภาพของคุณในด้านใดบ้าง? และมีความคาดหวังอย่างไรต่อการรักษาในครั้งนี้?"
• "คุณคิดว่าอะไรเป็นปัจจัยสำคัญที่ส่งผลต่อการมีสุขภาพดี? และอะไรที่ทำให้สุขภาพแย่ลง?"
• "คุณได้ค้นหาข้อมูลเกี่ยวกับภาวะสุขภาพหรือโรคของคุณจากแหล่งใดบ้าง? และข้อมูลเหล่านั้นทำให้คุณรู้สึกอย่างไร?" 

1.2 การตรวจร่างกาย เพื่อประเมินการรับรู้ภาวะสุขภาพ เช่น

• การสังเกตท่าทางและพฤติกรรม ประเมินความสอดคล้องระหว่างอาการที่แสดงออกกับข้อมูลที่ได้รับจากการซักประวัติ
• การสังเกตสีหน้า การแสดงออกทางอารมณ์ ประเมินผลกระทบทางอารมณ์จากการรับรู้ภาวะสุขภาพ เช่น สีหน้าวิตกกังวล ซึมเศร้า สงบนิ่ง หรือเฉยเมย
• การประเมินระดับความรู้สึกตัว และการรับรู้ ประเมินความสามารถในการเข้าใจและอธิบายภาวะสุขภาพของตน
• การประเมินปฏิกิริยาตอบสนองต่อคำถามเกี่ยวกับสุขภาพ สังเกตความลังเล ความมั่นใจ หรือการหลีกเลี่ยงคำถามเกี่ยวกับสุขภาพ
• การประเมินทักษะการสื่อสาร ประเมินความสามารถในการอธิบายอาการ ความเจ็บป่วย และการเปลี่ยนแปลงของร่างกาย

1.3 การตรวจวินิจฉัยทางห้องปฏิบัติการ การตรวจทางรังสีวิทยา และการตรวจพิเศษอื่นๆ เช่น

• การประเมินความรู้ความเข้าใจ ใช้แบบประเมินความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับโรคและภาวะสุขภาพของผู้ป่วย (Health Literacy Assessment)
• การประเมินระดับความวิตกกังวลและภาวะซึมเศร้า ใช้แบบประเมิน Hospital Anxiety and Depression Scale (HADS), State-Trait Anxiety Inventory (STAI)
• การประเมินการรับรู้ภาวะสุขภาพ ใช้แบบประเมิน Health Perception Questionnaire (HPQ), SF-36 Health Survey
• แบบประเมินคุณภาพชีวิตที่เกี่ยวข้องกับสุขภาพ ใช้แบบประเมิน EQ-5D, WHOQOL-BREF เพื่อประเมินการรับรู้คุณภาพชีวิตที่สัมพันธ์กับสุขภาพ
• การตรวจวัดสัญญาณชีพ เพื่อเปรียบเทียบกับการรับรู้อาการของผู้ป่วย 

1.4 ตัวอย่างข้อวินิจฉัยทางการพยาบาลที่เกี่ยวข้องกับการรับรู้ภาวะสุขภาพ เช่น

• ความรู้เกี่ยวกับภาวะสุขภาพไม่เพียงพอ เนื่องจากขาดความเข้าใจเกี่ยวกับโรคและแนวทางการรักษา
• การรับรู้ภาวะสุขภาพบิดเบือน เนื่องจากความเชื่อและทัศนคติที่ไม่ถูกต้องเกี่ยวกับโรค
• ความวิตกกังวลสูง เนื่องจากการรับรู้ความรุนแรงของโรคมากเกินจริง
• ไม่ให้ความร่วมมือในการรักษา เนื่องจากการรับรู้ประโยชน์ของการรักษาน้อยกว่าความเป็นจริง
• การเผชิญปัญหาไม่มีประสิทธิภาพ เนื่องจากการรับรู้ว่าไม่สามารถควบคุมภาวะสุขภาพของตนเองได้

2. การดูแลสุขภาพ (Health Management)

2.1 การซักประวัติ เพื่อประเมินการดูแลสุขภาพควรครอบคลุมพฤติกรรมการดูแลสุขภาพ การปฏิบัติตามแผนการรักษา และความสามารถในการจัดการภาวะสุขภาพ เช่น

• "คุณมีวิธีการดูแลสุขภาพของตนเองในชีวิตประจำวันอย่างไรบ้าง? ทั้งในด้านการรับประทานอาหาร การออกกำลังกาย การพักผ่อน และการจัดการความเครียด"
• "คุณมีการตรวจสุขภาพประจำปีหรือไม่? ครั้งล่าสุดเมื่อใด? และมีการตรวจคัดกรองโรคอะไรบ้าง?"
• "หากคุณมีอาการผิดปกติหรือเจ็บป่วย คุณมีวิธีจัดการอย่างไร? และเมื่อใดที่คุณตัดสินใจไปพบแพทย์?"
• "คุณรับประทานยาตามที่แพทย์สั่งหรือไม่? มีปัญหาหรืออุปสรรคในการใช้ยาหรือไม่? และคุณจัดการอย่างไร?"
• "มีใครในครอบครัวหรือสังคมที่ช่วยสนับสนุนคุณในการดูแลสุขภาพบ้างหรือไม่? และพวกเขาช่วยคุณอย่างไร?" 

2.2 การตรวจร่างกาย เพื่อประเมินการดูแลสุขภาพเช่น

• การประเมินสุขอนามัยส่วนบุคคล สังเกตความสะอาดของร่างกาย เสื้อผ้า เล็บ และการดูแลช่องปาก
• การประเมินสภาพผิวหนัง ตรวจหาร่องรอยของการดูแลตนเอง เช่น แผลเรื้อรัง แผลกดทับ ผื่นผิวหนังจากการแพ้ หรือการระคายเคือง
• การประเมินน้ำหนักและสัดส่วนของร่างกาย วัดค่า BMI และเส้นรอบเอว เพื่อประเมินภาวะโภชนาการ
• การประเมินความแข็งแรงและความทนทานของกล้ามเนื้อ ทดสอบความแข็งแรงของกล้ามเนื้อ และประเมินขีดจำกัดในการทำกิจกรรม
• การประเมินทักษะการดูแลตนเอง สังเกตความสามารถในการใช้อุปกรณ์ทางการแพทย์ เช่น เครื่องพ่นยา เครื่องวัดระดับน้ำตาล การฉีดอินซูลิน เป็นต้น

2.3 การตรวจวินิจฉัยทางห้องปฏิบัติการ การตรวจทางรังสีวิทยา และการตรวจพิเศษอื่นๆ เช่น

• การตรวจระดับน้ำตาลในเลือด (Fasting Blood Sugar, HbA1c) ประเมินประสิทธิภาพของการควบคุมเบาหวานในผู้ป่วยเบาหวาน
• การตรวจระดับไขมันในเลือด (Lipid Profile) ประเมินประสิทธิภาพของการควบคุมไขมันในเลือดและการปฏิบัติตามคำแนะนำด้านอาหาร
• การตรวจระดับยาในเลือด (Drug Level Monitoring) ประเมินการรับประทานยาตามแผนการรักษา
• การตรวจองค์ประกอบของร่างกาย (Body Composition Analysis) ประเมินสัดส่วนของกล้ามเนื้อและไขมัน ซึ่งสะท้อนถึงพฤติกรรมการออกกำลังกายและการรับประทานอาหาร
• การประเมินความสามารถในการดูแลตนเอง ใช้แบบประเมิน เช่น Self-Care Ability Scale, Appraisal of Self-Care Agency Scale
• การประเมินความร่วมมือในการรักษา ใช้แบบประเมิน เช่น Morisky Medication Adherence Scale (MMAS), Brief Medication Questionnaire (BMQ)

2.4 ตัวอย่างข้อวินิจฉัยทางการพยาบาลที่เกี่ยวข้องกับการดูแลสุขภาพ เช่น

• การจัดการสุขภาพตนเองไม่มีประสิทธิภาพ เนื่องจากขาดความรู้และทักษะในการดูแลสุขภาพตามภาวะโรค
• ไม่ให้ความร่วมมือในการรักษา เนื่องจากมีอุปสรรคด้านเศรษฐกิจและการเข้าถึงระบบบริการสุขภาพ
• ความสามารถในการดูแลตนเองลดลง เนื่องจากมีข้อจำกัดทางด้านร่างกายและการเคลื่อนไหว
• มีพฤติกรรมสุขภาพที่เป็นอันตราย เนื่องจากขาดความตระหนักถึงผลกระทบของพฤติกรรมเสี่ยงต่อสุขภาพ
• การดูแลสุขภาพที่บ้านไม่เพียงพอ เนื่องจากขาดระบบสนับสนุนทางครอบครัวและสังคม

แบบแผนที่ 2 โภชนาการและการเผาผลาญสารอาหาร (Nutrition and Metabolism)

1. โภชนาการ (Nutrition)

1.1 การซักประวัติ เพื่อเก็บข้อมูลเกี่ยวกับโภชนาการ เช่น

• "คุณรับประทานอาหารวันละกี่มื้อ และมื้อไหนที่คุณรับประทานมากที่สุด?"
• "ช่วงเดือนที่ผ่านมา น้ำหนักของคุณมีการเปลี่ยนแปลงหรือไม่? ถ้ามี เพิ่มหรือลดประมาณเท่าไร?"
• "คุณมีอาหารที่แพ้หรือไม่สามารถรับประทานได้หรือไม่? ถ้ามี โปรดระบุ"
• "คุณมีอาการผิดปกติหลังรับประทานอาหารหรือไม่? เช่น แน่นท้อง ท้องอืด คลื่นไส้ อาเจียน หรือปัญหาการเคี้ยว/กลืน?"
• "คุณมีการใช้ผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร วิตามิน หรือแร่ธาตุเสริมใดๆ หรือไม่?"

1.2 การตรวจร่างกาย

1.2.1 ประเมินภาวะโภชนาการ 

• วัดสัดส่วนร่างกาย น้ำหนัก ส่วนสูง ดัชนีมวลกาย (BMI) เส้นรอบเอว และสัดส่วนเอวต่อสะโพก
• ประเมินกล้ามเนื้อและไขมันใต้ผิวหนัง
• ใช้เครื่องมือทางคลินิก เช่น BIA (Bioelectrical Impedance Analysis) เพื่อประเมินองค์ประกอบของร่างกาย

1.2.2 ตรวจร่างกายเพื่อหาสัญญาณของภาวะขาดสารอาหาร 

• ผิวหนัง ความแห้ง ความยืดหยุ่น จุดเลือดออก บริเวณคอและใบหน้าคล้ำ (acanthosis nigricans)
• ช่องปาก ภาวะเยื่อบุอักเสบ ลิ้นอักเสบ เหงือกอักเสบ ฟันผุ
• ผม  ความเงางาม ความหนาแน่น การหลุดร่วง
• เล็บ รูปร่างผิดปกติ เปราะบาง เส้นตามขวาง
• ตา ความชุ่มชื้น ภาวะตาแห้ง จอประสาทตาผิดปกติ
• กล้ามเนื้อ มวลกล้ามเนื้อ ความแข็งแรง

1.2.3 ตรวจระบบทางเดินอาหาร 

• ตรวจการเคลื่อนไหวของลำไส้ (bowel sounds)
• คลำช่องท้องเพื่อหาความผิดปกติของตับ ม้าม และอวัยวะอื่น
• ตรวจหาภาวะท้องอืด ท้องมาน และอาการกดเจ็บ

1.3 การตรวจวินิจฉัยทางห้องปฏิบัติการ การตรวจทางรังสีวิทยา และการตรวจพิเศษอื่นๆ เช่น

1.3.1 การตรวจทางห้องปฏิบัติการพื้นฐาน 

• CBC ประเมินภาวะซีดจากการขาดสารอาหาร
  • ระดับโปรตีนในเลือด Albumin, Prealbumin, Transferrin
  • ระดับไขมันในเลือด Cholesterol, Triglycerides, HDL, LDL
  • ระดับวิตามินและแร่ธาตุ วิตามิน B12, วิตามิน D, โฟเลท, เหล็ก, สังกะสี, แมกนีเซียม
  • การทำงานของตับ ALT, AST, ALP, Bilirubin

1.3.2 การตรวจทางรังสีวิทยา 

• การถ่ายภาพรังสีทรวงอก ประเมินภาวะปอดบวมน้ำจากการขาดโปรตีน
• การตรวจด้วยอัลตราซาวด์ ประเมินไขมันในตับ ภาวะตับแข็ง ถุงน้ำดี
• CT scan หรือ MRI ตรวจหาความผิดปกติของอวัยวะในช่องท้อง

1.3.3 การตรวจพิเศษอื่นๆ เช่น 

• การส่องกล้องทางเดินอาหาร ประเมินการอักเสบ แผล หรือมะเร็ง
  • การตรวจการดูดซึมสารอาหาร glucose tolerance test, D-xylose absorption test
  • DEXA scan ประเมินความหนาแน่นของมวลกระดูก
  • การตรวจอุจจาระครบวงจร หาเลือด ไขมัน พยาธิ และการติดเชื้อ
  • การตรวจภาวะแพ้อาหาร Skin prick test, IgE specific food allergens, Elimination diet

1.4 ตัวอย่างข้อวินิจฉัยทางการพยาบาล

• ภาวะโภชนาการบกพร่องเนื่องจากการรับประทานอาหารไม่เพียงพอกับความต้องการของร่างกาย
• ความเสี่ยงต่อภาวะทุโภชนาการจากการดูดซึมสารอาหารผิดปกติ
• ภาวะน้ำหนักเกินเนื่องจากการรับประทานอาหารที่มีพลังงานสูงเกินความต้องการของร่างกาย
• ความเสี่ยงต่อการติดเชื้อเนื่องจากภาวะขาดสารอาหารส่งผลต่อระบบภูมิคุ้มกัน
• การรับรู้เกี่ยวกับโภชนาการบกพร่องเนื่องจากขาดความรู้เรื่องหลักโภชนาการที่เหมาะสม

2. การเผาผลาญสารอาหาร (Metabolism)

2.1 การซักประวัติ การเก็บข้อมูลเกี่ยวกับการเผาผลาญสารอาหาร เช่น 

• "คุณมีประวัติโรคเกี่ยวกับการเผาผลาญสารอาหารหรือไม่? เช่น เบาหวาน ไทรอยด์ หรือโรคตับอ่อน?"
• "คุณมีอาการผิดปกติที่อาจเกี่ยวข้องกับระดับน้ำตาลในเลือดหรือไม่? เช่น หิวบ่อย กระหายน้ำมาก ปัสสาวะบ่อย หรือเหนื่อยง่าย?"
• "คุณรับประทานยาที่มีผลต่อการเผาผลาญสารอาหารหรือไม่? เช่น ยาเบาหวาน ยาลดไขมัน หรือยารักษาโรคไทรอยด์?"
• "ครอบครัวของคุณมีประวัติโรคเบาหวาน ไขมันในเลือดสูง หรือโรคไทรอยด์หรือไม่?"
• “คุณสังเกตเห็นการเปลี่ยนแปลงของน้ำหนักโดยที่ไม่ได้ตั้งใจหรือไม่? การทนต่อความร้อนหรือความเย็นของคุณเปลี่ยนไปหรือไม่?”

2.2 การตรวจร่างกาย

2.2.1 ประเมินสัญญาณชีพ 

• วัดอุณหภูมิร่างกาย  ภาวะเผาผลาญสูงอาจทำให้อุณหภูมิสูงขึ้น
  • วัดอัตราการเต้นของหัวใจและความดันโลหิต  ภาวะไทรอยด์เป็นพิษอาจทำให้หัวใจเต้นเร็ว
  • วัดอัตราการหายใจ  ประเมินภาวะเลือดเป็นกรด (หายใจเร็วลึก) หรือด่าง (หายใจช้าตื้น)

2.2.2 ตรวจร่างกายเฉพาะระบบ 

• ตรวจต่อมไทรอยด์ ขนาด รูปร่าง และความผิดปกติ
  • ตรวจตา ภาวะตาโปน (exophthalmos) ในโรคไทรอยด์เป็นพิษ
  • ตรวจผิวหนัง ความชุ่มชื้น อุณหภูมิ ความหนาของผิวหนัง
  • ตรวจมือ อาการสั่น (tremor) ในภาวะไทรอยด์เป็นพิษ
  • ตรวจระดับความรู้สึกตัว ซึม สับสน ในภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำหรือสูงมาก

2.2.3 ประเมินอาการเฉพาะภาวะ 

• ภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำ เหงื่อออก ใจสั่น หิว มือสั่น วิงเวียน
  • ภาวะน้ำตาลในเลือดสูง ปัสสาวะบ่อย กระหายน้ำ หิว เพลีย คันตามตัว
  • ภาวะกรดคีโตนจากเบาหวาน (DKA) หายใจหอบลึก (Kussmaul respiration) ลมหายใจมีกลิ่นผลไม้
  • ภาวะไทรอยด์เป็นพิษ กระวนกระวาย ขี้ร้อน เหงื่อออกมาก ผอมลง
  • ภาวะพร่องไทรอยด์ อ่อนเพลีย ขี้หนาว ผิวแห้ง ท้องผูก น้ำหนักเพิ่ม

2.3 การตรวจวินิจฉัยทางห้องปฏิบัติการ การตรวจทางรังสีวิทยา และการตรวจพิเศษอื่นๆ เช่น

2.3.1 การตรวจระดับน้ำตาลและการควบคุมเบาหวาน 

• Fasting Plasma Glucose (FPG)
  • 2-hour Postprandial Glucose
  • Hemoglobin A1c (HbA1c)
  • การตรวจสารคีโตนในเลือดและปัสสาวะ
  • การตรวจ Continuous Glucose Monitoring (CGM)

2.3.2 การตรวจการทำงานของไทรอยด์ 

• TSH, Free T3, Free T4
  • Thyroid Antibodies  Anti-TPO, Anti-TG
  • Thyroid Ultrasound
  • Radioactive iodine uptake test

2.3.3 การตรวจไขมันในเลือด 

• Total Cholesterol, Triglycerides, HDL-C, LDL-C
  • Non-HDL Cholesterol
  • Apolipoprotein A1 and B

2.3.4 การตรวจความสมดุลกรด-ด่าง 

• Arterial Blood Gas (ABG)
  • Venous Blood Gas (VBG)
  • Serum Electrolytes
  • Anion Gap

2.3.5 การตรวจการทำงานของตับและตับอ่อน 

• Liver Function Tests  ALT, AST, ALP, Bilirubin
  • Serum Amylase และ Lipase
  • การตรวจภาพตับด้วย Ultrasound, CT scan, MRI

2.4 ตัวอย่างข้อวินิจฉัยทางการพยาบาล

• ความเสี่ยงต่อภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำเนื่องจากการได้รับอินซูลินหรือยาเบาหวานไม่สัมพันธ์กับการรับประทานอาหาร
• ความเสี่ยงต่อภาวะแทรกซ้อนเฉียบพลันเนื่องจากภาวะน้ำตาลในเลือดสูงและการเกิดภาวะกรดคีโตนจากเบาหวาน
• ภาวะเสี่ยงต่อการเกิดโรคหัวใจและหลอดเลือดเนื่องจากระดับไขมันในเลือดผิดปกติ
• ความไม่สุขสบายเนื่องจากอาการของภาวะเผาผลาญผิดปกติจากโรคไทรอยด์
• การรับรู้เกี่ยวกับการดูแลตนเองบกพร่องในผู้ป่วยที่มีความผิดปกติของการเผาผลาญสารอาหาร

3. ภาวะสมดุลของน้ำและอิเล็กโทรไลต์ (Fluid and Electrolyte Balance)

3.1 การซักประวัติ การเก็บข้อมูลเกี่ยวกับภาวะสมดุลของน้ำและอิเล็กโทรไลต์ เช่น 

• "คุณดื่มน้ำวันละเท่าไร? และดื่มเครื่องดื่มประเภทใดบ้าง?"
• "คุณสังเกตเห็นความผิดปกติเกี่ยวกับปัสสาวะหรือไม่? เช่น ปัสสาวะน้อยลง มีสีเข้มขึ้น หรือปัสสาวะบ่อยผิดปกติ?"
• "คุณมีอาการบวมตามส่วนต่างๆ ของร่างกายหรือไม่? เช่น ขา เท้า มือ หรือใบหน้า?"
• "คุณมีอาการท้องเสีย อาเจียน หรือเหงื่อออกมากผิดปกติในช่วงที่ผ่านมาหรือไม่?"

• "คุณรับประทานยาขับปัสสาวะ ยาประเภทสเตียรอยด์ หรือยาที่มีผลต่อการทำงานของไตหรือไม่?"

  1. การตรวจร่างกาย

  3.2.1 ประเมินสถานะการไหลเวียนของเลือด 

  • วัดความดันโลหิตในคุณอนและท่ายืน (orthostatic hypotension)
  • วัดอัตราการเต้นของหัวใจและคุณภาพชีพจร
  • ประเมิน Capillary refill time

  3.2.2 ประเมินสถานะน้ำในร่างกาย 

  • ตรวจความตึงตัวของผิวหนัง (skin turgor)
  • ตรวจความชุ่มชื้นของเยื่อบุช่องปากและลิ้น
  • ตรวจความยุบของตา (sunken eyes)
  • ประเมินความตึงตัวของหลอดเลือดดำที่คอ (jugular venous pressure)

  3.2.3 ตรวจหาอาการของความไม่สมดุลของอิเล็กโทรไลต์ 

  • Hyponatremia สับสน ชัก กล้ามเนื้ออ่อนแรง
  • Hypernatremia กระสับกระส่าย กระหายน้ำ ผิวแห้ง
  • Hypokalemia กล้ามเนื้ออ่อนแรง หัวใจเต้นผิดจังหวะ ท้องผูก
  • Hyperkalemia ใจสั่น ชีพจรช้า ชาตามปลายมือปลายเท้า
  • Hypocalcemia ชัก เกร็ง อาการ Chvostek's sign และ Trousseau's sign
  • Hypercalcemia อ่อนเพลีย คลื่นไส้ ปวดกระดูก สับสน

  3.2.4 ประเมินภาวะบวมน้ำ 

  • ตรวจหาอาการบวมตามส่วนต่างๆ ของร่างกาย (pitting edema)
  • วัดเส้นรอบวงของขา แขน หรือส่วนที่มีอาการบวม
  • ตรวจหาภาวะน้ำในช่องปอด ช่องท้อง หรือเยื่อหุ้มหัวใจ
  1. การตรวจวินิจฉัยทางห้องปฏิบัติการ การตรวจทางรังสีวิทยา และการตรวจพิเศษอื่นๆ เช่น

  3.3.1 การตรวจเลือด 

  • Serum Electrolytes  Na, K, Cl, Ca, Mg, P
  • BUN และ Creatinine
  • Serum Osmolality
  • Acid-Base Balance  Arterial Blood Gas
  • Complete Blood Count  Hct (ประเมินภาวะเข้มข้นของเลือด)

3.3.2 การตรวจปัสสาวะ 

• Urinalysis  Specific gravity, Osmolality
  • Urine Electrolytes  Na, K, Cl
  • Urine Creatinine
  • Fractional Excretion of Sodium (FENa)

3.3.3 การตรวจทางรังสีวิทยา 

• Chest X-ray ประเมินภาวะน้ำในปอด
  • Ultrasound ตรวจขนาดไต ตรวจหาภาวะท้องมาน
  • CT scan ประเมินการสะสมของน้ำในเนื้อเยื่อต่างๆ

3.3.4 การตรวจพิเศษอื่นๆ เช่น 

• การวัดสมดุลน้ำเข้า-ออก (Intake-Output)
  • การชั่งน้ำหนักประจำวัน
  • Bioelectrical Impedance Analysis (BIA)  ประเมินองค์ประกอบน้ำในร่างกาย
  • การทดสอบการทำงานของต่อมหมวกไต (Adrenal function tests)

3.4 ตัวอย่างข้อวินิจฉัยทางการพยาบาล

• ความเสี่ยงต่อภาวะขาดน้ำเนื่องจากการสูญเสียน้ำทางทางเดินอาหารและไม่สามารถดื่มน้ำได้เพียงพอ
• ภาวะปริมาตรน้ำในร่างกายเกินเนื่องจากการทำงานของไตบกพร่องหรือภาวะหัวใจล้มเหลว
• ความเสี่ยงต่อการเกิดภาวะอิเล็กโทรไลต์ผิดปกติเนื่องจากการใช้ยาขับปัสสาวะหรือยาสเตียรอยด์
• ความไม่สุขสบายเนื่องจากภาวะบวมน้ำในเนื้อเยื่อ
• ความเสี่ยงต่อการเกิดภาวะแทรกซ้อนจากความไม่สมดุลของกรด-ด่างในร่างกาย

แบบแผนที่ 3 การขับถ่าย (Elimination)

การขับถ่ายเป็นกระบวนการสำคัญในการกำจัดของเสียออกจากร่างกาย แบ่งได้เป็น 2 ประเภท ได้แก่

1. การขับถ่ายปัสสาวะ (Urine)

1.1 การซักประวัติ เกี่ยวกับการขับถ่ายปัสสาวะ แบบแผนการขับถ่ายปัสสาวะปกติ อาการผิดปกติที่เกี่ยวข้องกับการขับถ่ายปัสสาวะ ประวัติการเจ็บป่วยที่เกี่ยวข้อง การใช้ยาที่มีผลต่อการขับถ่ายปัสสาวะ หรือ ปัจจัยที่ส่งผลต่อการขับถ่ายปัสสาวะ เช่น

• "คุณปัสสาวะบ่อยแค่ไหนในแต่ละวัน และมีการตื่นมาปัสสาวะในเวลากลางคืนหรือไม่?"
• "คุณมีอาการผิดปกติเกี่ยวกับการปัสสาวะหรือไม่ เช่น แสบขัด ปวด ปัสสาวะลำบาก หรือมีสีผิดปกติ?"
• "คุณดื่มน้ำวันละประมาณเท่าไร และมีการกลั้นปัสสาวะเป็นเวลานานหรือไม่?"
• "คุณเคยมีประวัติเป็นโรคไต โรคทางเดินปัสสาวะ หรือโรคเบาหวานหรือไม่?"
• "คุณกำลังรับประทานยาอะไรอยู่ โดยเฉพาะยาขับปัสสาวะหรือยาที่มีผลต่อระบบทางเดินปัสสาวะหรือไม่?"

1.2 การตรวจร่างกาย เพื่อประเมินการขับถ่ายปัสสาวะ เช่น

• ตรวจการบวมบริเวณใบหน้า เท้า และข้อเท้า เพื่อประเมินการคั่งของน้ำในร่างกาย
• คลำบริเวณเหนือหัวเหน่า (Suprapubic) เพื่อประเมินการโป่งพองของกระเพาะปัสสาวะ
• เคาะบริเวณมุมกระดูกสันหลังและซี่โครง (Costovertebral angle) เพื่อตรวจหาความเจ็บปวดบริเวณไต
• สังเกตลักษณะของปัสสาวะ เช่น สี กลิ่น ความขุ่น ฟอง ตะกอน หรือมีเลือดปน
• ประเมินความสมดุลของการได้รับและขับออกของสารน้ำ (Intake/Output)
• ตรวจสัญญาณชีพเพื่อประเมินภาวะขาดน้ำหรือมีน้ำเกิน
• ตรวจการทำงานของกล้ามเนื้อบริเวณอุ้งเชิงกราน

1.3 การตรวจวินิจฉัยทางห้องปฏิบัติการ การตรวจทางรังสีวิทยา และการตรวจพิเศษอื่น ๆ

1.3.1การตรวจทางห้องปฏิบัติการ

• การตรวจปัสสาวะ (Urinalysis) ตรวจหาความผิดปกติพื้นฐานเช่น โปรตีน น้ำตาล เม็ดเลือด เซลล์เม็ดเลือดขาว ไนไตรท์ และความถ่วงจำเพาะของปัสสาวะ
• Urine Culture and Sensitivity ตรวจเพาะเชื้อและความไวต่อยาปฏิชีวนะ
• การตรวจทางชีวเคมี  Blood Urea Nitrogen (BUN), Creatinine, Electrolytes, eGFR
• Urine Protein/Creatinine Ratio หรือ Albumin/Creatinine Ratio ประเมินการรั่วของโปรตีนในปัสสาวะ
• 24-hour Urine Collection ตรวจหาปริมาณโปรตีน ครีเอตินิน แคลเซียม และสารอื่นๆ

1.3.2การตรวจทางรังสีวิทยา

• Ultrasound ไตและทางเดินปัสสาวะ ตรวจโครงสร้างของไต กระเพาะปัสสาวะ และตรวจหานิ่ว
• CT Scan ไตและทางเดินปัสสาวะ ให้ภาพที่ละเอียดกว่า Ultrasound
• Plain KUB (Kidney, Ureter, Bladder) ตรวจหานิ่วในระบบทางเดินปัสสาวะ
• IVP (Intravenous Pyelography) หรือ CT Urography ประเมินการทำงานและโครงสร้างของทางเดินปัสสาวะ
• MRI ของไตและระบบทางเดินปัสสาวะ ตรวจโรคในผู้ป่วยที่แพ้สารทึบรังสี

1.3.3การตรวจพิเศษอื่น ๆ

• Cystoscopy ส่องกล้องตรวจภายในกระเพาะปัสสาวะและท่อปัสสาวะ
• Urodynamic Studies ประเมินการทำงานของกระเพาะปัสสาวะและกล้ามเนื้อหูรูด
• Renal Biopsy ตรวจชิ้นเนื้อไตเพื่อวินิจฉัยโรคไตบางชนิด
• Post-void Residual (PVR) Measurement  วัดปริมาณปัสสาวะที่เหลือในกระเพาะปัสสาวะหลังปัสสาวะ

1.4 ตัวอย่างข้อวินิจฉัยทางการพยาบาล

• การขับถ่ายปัสสาวะบกพร่อง เนื่องจากการอุดกั้นของทางเดินปัสสาวะ
• เสี่ยงต่อการติดเชื้อทางเดินปัสสาวะ เนื่องจากมีการคาสายสวนปัสสาวะ
• ปัสสาวะกลั้นไม่ได้ เนื่องจากความอ่อนแรงของกล้ามเนื้ออุ้งเชิงกราน
• ภาวะสมดุลสารน้ำเสีย เนื่องจากมีการบกพร่องในการกรองของไต
• ความวิตกกังวลเกี่ยวกับภาพลักษณ์ เนื่องจากต้องมีถุงเก็บปัสสาวะติดตัวตลอดเวลา

2. การขับถ่ายอุจจาระ (Stool)

2.1 การซักประวัติ เกี่ยวกับการขับถ่ายอุจจาระ แบบแผนการขับถ่ายอุจจาระปกติ อาการผิดปกติที่เกี่ยวข้องกับการขับถ่ายอุจจาระ ประวัติการเจ็บป่วยที่เกี่ยวข้อง พฤติกรรมการรับประทานอาหารและการดื่มน้ำ หรือ การใช้ยาที่มีผลต่อการขับถ่ายอุจจาระ เช่น

• "ปกติคุณถ่ายอุจจาระบ่อยแค่ไหน และมีความเปลี่ยนแปลงในลักษณะหรือความถี่หรือไม่?"
• "คุณเคยมีอาการปวดท้อง ท้องอืด แน่นท้อง หรือมีเลือดปนในอุจจาระหรือไม่?"
• "คุณรับประทานผักและผลไม้หรือไม่ และดื่มน้ำวันละประมาณเท่าไร?"
• "คุณมีประวัติเป็นโรคลำไส้ หรือเคยผ่าตัดช่องท้องหรือไม่?"
• "คุณใช้ยาระบายหรือยาที่มีผลต่อการทำงานของลำไส้หรือไม่ และใช้บ่อยแค่ไหน?"

2.2 การตรวจร่างกาย เพื่อประเมินการขับถ่ายอุจจาระควรประกอบด้วย

• ตรวจดูสภาพทั่วไป ภาวะซีด ซึมเศร้า น้ำหนักลด
  • ตรวจช่องปาก ความชุ่มชื้น ภาวะขาดน้ำ
• ตรวจช่องท้อง  การดูรูปร่าง การโป่งพอง แผลผ่าตัด การฟังเสียงการเคลื่อนไหวของลำไส้ (Bowel sound) การเคาะบริเวณที่มีลมหรือก้อนในช่องท้อง การคลำหาความเจ็บ ก้อนอุจจาระ หรือมวลในช่องท้อง
• ตรวจทวารหนัก ริดสีดวงทวาร รอยแตก ความตึงตัวของหูรูด
• ตรวจดูลักษณะอุจจาระ สี ความแข็ง ของเหลว มูก เลือด

2.3 การตรวจวินิจฉัยทางห้องปฏิบัติการ การตรวจทางรังสีวิทยา และการตรวจพิเศษอื่น ๆ

การตรวจทางห้องปฏิบัติการ

• การตรวจอุจจาระทั่วไป (Stool Examination) ตรวจหาเม็ดเลือดแดง เม็ดเลือดขาว ไข่พยาธิ
• Stool Occult Blood ตรวจหาเลือดที่มองไม่เห็นในอุจจาระ
• Stool Culture and Sensitivity ตรวจหาเชื้อแบคทีเรียก่อโรค
• Stool for Clostridium difficile Toxin ตรวจหาเชื้อ C. difficile ที่เป็นสาเหตุของท้องเสียรุนแรง
• Complete Blood Count (CBC) ประเมินภาวะซีดจากการเสียเลือดทางลำไส้
• Serum Electrolytes ประเมินภาวะขาดสมดุลเกลือแร่จากท้องเสีย
• Stool Elastase ประเมินการทำงานของตับอ่อน
• Calprotectin บ่งชี้การอักเสบในลำไส้

การตรวจทางรังสีวิทยา

• X-ray ช่องท้อง ตรวจหาภาวะลำไส้อุดตัน
• CT Scan ช่องท้อง ให้ภาพละเอียดของช่องท้องและอวัยวะภายใน
• MRI ช่องท้อง ให้ภาพที่ชัดเจนของเนื้อเยื่ออ่อน
• Barium Enema ตรวจหาความผิดปกติของลำไส้ใหญ่
• Defecography ศึกษาการทำงานของกล้ามเนื้อในการขับถ่าย

การตรวจพิเศษอื่น ๆ

• Colonoscopy ส่องกล้องตรวจลำไส้ใหญ่ทั้งหมด
• Sigmoidoscopy ส่องกล้องตรวจลำไส้ใหญ่ส่วนปลาย
• Proctoscopy ส่องกล้องตรวจเฉพาะทวารหนักและลำไส้ตรง
• Anorectal Manometry วัดความดันและการทำงานของกล้ามเนื้อทวารหนัก
• Transit Time Study ประเมินระยะเวลาที่อาหารเคลื่อนผ่านลำไส้

2.4 ตัวอย่างข้อวินิจฉัยทางการพยาบาล

• ท้องผูก เนื่องจากการเคลื่อนไหวของลำไส้ช้าและการรับประทานอาหารที่มีกากใยไม่เพียงพอ
• ท้องเสีย เนื่องจากการติดเชื้อในทางเดินอาหาร
• กลั้นอุจจาระไม่ได้ เนื่องจากการบาดเจ็บของกล้ามเนื้อหูรูดทวารหนัก
• ความเสี่ยงต่อการขาดสมดุลของเกลือแร่ เนื่องจากท้องเสียเรื้อรัง
• ภาพลักษณ์เปลี่ยนแปลง เนื่องจากมีทวารเทียม (Stoma)

แบบแผนที่ 4 กิจกรรมและการออกกำลังกาย (Activity and Exercise)

1. กิจวัตรประจำวัน (Activity)

1.1 การซักประวัติ เกี่ยวกับการปฏิบัติกิจวัตรประจำวัน ระดับความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวันขั้นพื้นฐาน (Basic Activities of Daily Living  BADLs) และกิจวัตรประจำวันขั้นสูง (Instrumental Activities of Daily Living  IADLs) ปัจจัยที่ส่งผลต่อความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวัน อุปกรณ์ช่วยเหลือที่ใช้ในการทำกิจวัตรประจำวัน เช่น 

• "คุณสามารถทำกิจวัตรประจำวัน เช่น อาบน้ำ แต่งตัว รับประทานอาหาร และเข้าห้องน้ำได้ด้วยตนเองหรือไม่? ถ้าไม่ คุณต้องการความช่วยเหลือในกิจกรรมใดบ้าง?"
• "คุณมีความยากลำบากในการทำกิจกรรมนอกบ้าน เช่น การไปซื้อของ การเดินทาง หรือการจัดการด้านการเงินหรือไม่?"
• "มีอุปกรณ์ช่วยเหลือใดที่คุณใช้ในชีวิตประจำวัน เช่น ไม้เท้า รถเข็น หรืออุปกรณ์ช่วยในห้องน้ำหรือไม่?"
• "คุณมีอาการเจ็บปวด เหนื่อยล้า หรืออาการอื่นๆ ที่ส่งผลต่อความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวันหรือไม่?"
• “ในช่วง 3 เดือนที่ผ่านมา คุณมีการเปลี่ยนแปลงในความสามารถทำกิจวัตรประจำวันหรือไม่? อย่างไร?”

1.2 การตรวจร่างกาย เพื่อประเมินความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวันควรประกอบด้วย

• การประเมินการทำงานของระบบประสาทและกล้ามเนื้อ
  • การตรวจกำลังกล้ามเนื้อ (Muscle strength) โดยใช้เกณฑ์ 0-5
  • การประเมินการทรงตัว (Balance) และการเดิน (Gait)
  • การประเมินการรับความรู้สึก (Sensation)
• การประเมินพิสัยการเคลื่อนไหวของข้อ (Range of Motion)
  • การตรวจประเมินการเคลื่อนไหวข้อต่างๆ แบบ Active และ Passive
• การประเมินความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวัน
  • ใช้แบบประเมินมาตรฐาน เช่น Barthel Index, Functional Independence Measure (FIM)
  • สังเกตการปฏิบัติกิจวัตรประจำวันจริง เช่น การเคลื่อนย้ายตัว การรับประทานอาหาร
• การประเมินปัจจัยสิ่งแวดล้อม
  • ความปลอดภัยของสภาพแวดล้อมที่อยู่อาศัย
  • สิ่งกีดขวางที่อาจเป็นอุปสรรคต่อการเคลื่อนไหว

1.3 การตรวจวินิจฉัยทางห้องปฏิบัติการ การตรวจทางรังสีวิทยา และการตรวจพิเศษอื่นๆ เช่น

• การตรวจทางห้องปฏิบัติการ
  • Complete Blood Count (CBC) เพื่อประเมินภาวะโลหิตจางซึ่งอาจส่งผลต่อความเหนื่อยล้า
  • ระดับอิเล็กโทรไลต์ โดยเฉพาะระดับแคลเซียมและโพแทสเซียม ซึ่งอาจส่งผลต่อการทำงานของกล้ามเนื้อ
  • ระดับวิตามินดี (Vitamin D) ซึ่งมีผลต่อความแข็งแรงของกระดูกและกล้ามเนื้อ
• การตรวจทางรังสีวิทยา
  • X-ray กระดูกและข้อ เพื่อประเมินภาวะกระดูกพรุน กระดูกหัก หรือข้อเสื่อม
  • CT scan หรือ MRI ในกรณีที่สงสัยรอยโรคของระบบประสาทหรือกระดูกสันหลัง
• การตรวจพิเศษอื่นๆ เช่น
  • Electromyography (EMG) และ Nerve Conduction Studies (NCS) เพื่อประเมินการทำงานของกล้ามเนื้อและเส้นประสาท
  • การทดสอบการเดินและการทรงตัว เช่น Timed Up and Go Test (TUG), Berg Balance Scale

1.4 ตัวอย่างข้อวินิจฉัยทางการพยาบาล

• ความสามารถในการดูแลตนเองบกพร่อง (Self-care deficit) เนื่องจากความเจ็บปวดจากข้อเข่าเสื่อม ส่งผลให้ไม่สามารถอาบน้ำและแต่งตัวได้ด้วยตนเอง
• การเคลื่อนไหวร่างกายบกพร่อง (Impaired physical mobility) เนื่องจากมีอาการอ่อนแรงของกล้ามเนื้อขาทั้งสองข้างจากโรคหลอดเลือดสมอง ส่งผลให้ไม่สามารถเดินได้โดยลำพัง
• เสี่ยงต่อการเกิดอุบัติเหตุหกล้ม (Risk for falls) เนื่องจากการทรงตัวไม่ดีร่วมกับมีประวัติหกล้มในอดีต
• เสี่ยงต่อภาวะแทรกซ้อนจากการถูกจำกัดการเคลื่อนไหว (Risk for disuse syndrome) เนื่องจากต้องนอนบนเตียงเป็นเวลานาน
• ความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวันลดลง (Impaired home maintenance) เนื่องจากเหนื่อยล้าจากภาวะหัวใจล้มเหลว ส่งผลให้ไม่สามารถทำงานบ้านได้

2. การออกกำลังกาย (Exercise)

2.1 การซักประวัติ เกี่ยวกับการออกกำลังกาย รูปแบบ ความถี่ และความหนักของการออกกำลังกายในปัจจุบัน ทัศนคติและความเข้าใจเกี่ยวกับการออกกำลังกาย ข้อจำกัดหรืออุปสรรคในการออกกำลังกาย ประวัติการเจ็บป่วยที่อาจส่งผลต่อความสามารถในการออกกำลังกาย เช่น 

• "คุณออกกำลังกายหรือไม่? ถ้าใช่ คุณออกกำลังกายรูปแบบใด บ่อยแค่ไหน และนานครั้งละกี่นาที?"
• "ระหว่างออกกำลังกาย คุณมีอาการผิดปกติ เช่น เจ็บหน้าอก หายใจลำบาก หรือเวียนศีรษะหรือไม่?"
• "มีปัจจัยใดที่ทำให้คุณไม่สามารถออกกำลังกายได้ตามที่ต้องการ เช่น เวลา สถานที่ หรือข้อจำกัดทางสุขภาพ?"
• "คุณเคยได้รับคำแนะนำเกี่ยวกับการออกกำลังกายที่เหมาะสมกับสภาวะสุขภาพของคุณหรือไม่?"
• "คุณรู้สึกอย่างไรเกี่ยวกับการออกกำลังกาย มีความมั่นใจในการออกกำลังกายหรือไม่?"

2.2 การตรวจร่างกาย เพื่อประเมินความพร้อมและความสามารถในการออกกำลังกาย

• การประเมินสัญญาณชีพ
  • ความดันโลหิต อัตราการเต้นของหัวใจ อัตราการหายใจ ทั้งขณะพักและหลังออกแรงเล็กน้อย
  • การตรวจวัดออกซิเจนในเลือด (Oxygen saturation)
• การประเมินระบบหัวใจและหลอดเลือด
  • การฟังเสียงหัวใจและปอด
  • การสังเกตอาการบวมที่ขา
  • การประเมินการไหลเวียนของเลือดที่ปลายมือปลายเท้า
• การประเมินความแข็งแรงและความทนทานของกล้ามเนื้อ
  • การทดสอบความแข็งแรงของกล้ามเนื้อหลัก (Core muscle strength)
  • การทดสอบความทนทานของกล้ามเนื้อ (Muscle endurance)
• การประเมินความยืดหยุ่นของร่างกาย
  • การทดสอบความยืดหยุ่นของกล้ามเนื้อและเอ็น
  • การประเมินพิสัยการเคลื่อนไหวของข้อ

2.3 การตรวจวินิจฉัยทางห้องปฏิบัติการ การตรวจทางรังสีวิทยา และการตรวจพิเศษอื่นๆ เช่น

• การตรวจทางห้องปฏิบัติการ
  • ระดับน้ำตาลในเลือด (Blood glucose) และ HbA1c เพื่อประเมินการควบคุมเบาหวาน
  • Lipid profile เพื่อประเมินความเสี่ยงโรคหัวใจและหลอดเลือด
  • ระดับ  Creatine Kinase (CK) และ Lactate Dehydrogenase (LDH) เพื่อประเมินความเสียหายของกล้ามเนื้อ
• การตรวจทางรังสีวิทยา
  • การถ่ายภาพรังสีทรวงอก (Chest X-ray) เพื่อประเมินสภาพปอดและหัวใจ
  • การตรวจคลื่นไฟฟ้าหัวใจ (ECG) เพื่อประเมินการทำงานของหัวใจ
• การตรวจพิเศษอื่นๆ เช่น
  • Exercise stress test เพื่อประเมินการตอบสนองของหัวใจต่อการออกกำลังกาย
  • Cardiopulmonary exercise testing (CPET) เพื่อประเมินการทำงานของระบบหัวใจและปอดระหว่างการออกกำลังกาย
  • Six-minute walk test เพื่อประเมินความทนทานในการออกกำลังกาย

2.4 ตัวอย่างข้อวินิจฉัยทางการพยาบาล

• การขาดความรู้เกี่ยวกับการออกกำลังกายที่เหมาะสม (Deficient knowledge regarding appropriate exercise) เนื่องจากไม่เคยได้รับคำแนะนำที่ถูกต้อง ส่งผลให้ออกกำลังกายไม่เหมาะสมกับโรคความดันโลหิตสูง
• ภาวะไม่มีกิจกรรมการออกกำลังกาย (Sedentary lifestyle) เนื่องจากขาดแรงจูงใจและมีทัศนคติที่ไม่ถูกต้องเกี่ยวกับการออกกำลังกาย
• ความทนทานในการทำกิจกรรมลดลง (Activity intolerance) เนื่องจากมีภาวะหายใจลำบากจากโรคปอดอุดกั้นเรื้อรัง ส่งผลให้ไม่สามารถออกกำลังกายได้นานเกิน 5 นาที
• เสี่ยงต่อการบาดเจ็บจากการออกกำลังกาย (Risk for injury) เนื่องจากออกกำลังกายที่มีความหนักสูงโดยไม่มีการเตรียมความพร้อมร่างกาย
• ความไม่สมดุลของรูปแบบการดำเนินชีวิต (Imbalanced lifestyle pattern) เนื่องจากมีภาระงานและครอบครัวมาก ส่งผลให้ไม่มีเวลาสำหรับการออกกำลังกาย

แบบแผนที่ 5  การพักผ่อนและการนอนหลับ (Sleep and Rest)

1. การพักผ่อน (Rest)

1.1 การซักประวัติ เพื่อประเมินคุณภาพและรูปแบบการพักผ่อนของผู้ป่วย เช่น

• "คุณมักจะทำกิจกรรมอะไรในเวลาว่างเพื่อผ่อนคลายความเครียด?"
• "ในแต่ละวัน คุณมีเวลาพักผ่อนจากภาระงานประมาณกี่ชั่วโมง?"
• "กิจกรรมใดที่ทำให้คุณรู้สึกผ่อนคลายได้ดีที่สุด?"
• "คุณรู้สึกว่าได้พักผ่อนอย่างเพียงพอหรือไม่? เพราะเหตุใด?"
• "มีปัจจัยหรือสถานการณ์ใดที่ขัดขวางการพักผ่อนของคุณบ้าง?"

1.2 การตรวจร่างกาย

• ประเมินสีหน้า ท่าทาง แววตา (สดชื่นหรือหม่นหมอง)
• สังเกตอาการแสดงของความเหนื่อยล้า เช่น การเดินลากเท้า ท่าทางอ่อนเพลีย
• ประเมินความตึงตัวของกล้ามเนื้อ (Muscle tension)
• สังเกตอาการบ่งชี้ความเครียด เช่น กัดฟัน ขมวดคิ้ว หรือการทำมือเป็นกำแน่น
• ตรวจวัดสัญญาณชีพ โดยเฉพาะความดันโลหิตและอัตราการเต้นของหัวใจขณะพัก

1.3 การตรวจวินิจฉัยทางห้องปฏิบัติการและการตรวจพิเศษ

• การตรวจระดับคอร์ติซอลในเลือดหรือน้ำลาย (ฮอร์โมนความเครียด)
• การตรวจวัดระดับแลคเตทในเลือด (เพื่อประเมินการพักฟื้นของกล้ามเนื้อ)
• การตรวจวัดคลื่นไฟฟ้าสมอง (EEG) ขณะพัก
• การประเมินโดยใช้แบบทดสอบความเครียดและการพักผ่อน เช่น Perceived Stress Scale, Rest and Recovery Questionnaire
• การใช้อุปกรณ์ติดตามการเคลื่อนไหวและกิจกรรมประจำวัน (Activity tracker)

1.4 ตัวอย่างข้อวินิจฉัยทางการพยาบาล

1. พักผ่อนไม่เพียงพอเนื่องจากภาระงานที่มากเกินไปและการจัดการเวลาที่ไม่เหมาะสม
2. ขาดกิจกรรมผ่อนคลายที่มีประสิทธิภาพเนื่องจากไม่มีความรู้เกี่ยวกับเทคนิคการผ่อนคลาย
3. มีความเครียดสะสมเนื่องจากขาดการพักผ่อนที่มีคุณภาพ
4. เสี่ยงต่อภาวะหมดแรง (Burnout) เนื่องจากการพักผ่อนไม่เพียงพอและความเครียดเรื้อรัง
5. ความสามารถในการทำกิจกรรมลดลงเนื่องจากร่างกายและจิตใจไม่ได้รับการพักฟื้นอย่างเพียงพอ

2. การนอนหลับ (Sleep)

2.1 การซักประวัติ เกี่ยวกับการนอนหลับควรครอบคลุมรูปแบบการนอน คุณภาพการนอน และปัจจัยที่ส่งผลต่อการนอนหลับ เช่น

• "คุณเข้านอนและตื่นนอนเวลาใดในวันทำงานและวันหยุด?"
• "คุณใช้เวลานานเท่าใดกว่าจะหลับหลังจากเข้านอน?"
• "คุณมีอาการตื่นกลางดึกบ่อยหรือไม่? และสามารถกลับไปนอนต่อได้ง่ายหรือไม่?"
• "คุณมีอาการผิดปกติขณะนอนหลับหรือไม่ เช่น กรน หยุดหายใจชั่วขณะ นอนละเมอ ฝันร้าย หรือขยับขาไม่หยุด?"
• "คุณรู้สึกสดชื่นหลังตื่นนอนหรือไม่? หรือยังรู้สึกอ่อนเพลีย ง่วงซึมระหว่างวัน?"

2.2 การตรวจร่างกาย

• ประเมินลักษณะทางกายภาพที่อาจส่งผลต่อการนอนหลับ เช่น โครงสร้างใบหน้า คอ ทางเดินหายใจส่วนบน
• สังเกตอาการแสดงของการอดนอน เช่น รอยคล้ำใต้ตา ตาแดง ตาแห้ง
• ตรวจสอบระดับความง่วงโดยใช้  Epworth Sleepiness Scale หรือ Stanford Sleepiness Scale
• ประเมินน้ำหนักและเส้นรอบคอ (ในผู้ที่สงสัยภาวะหยุดหายใจขณะหลับ)
• ตรวจสอบสัญญาณทางระบบประสาทที่อาจเกี่ยวข้องกับโรคการเคลื่อนไหวขณะนอนหลับ

2.3 การตรวจวินิจฉัยทางห้องปฏิบัติการและการตรวจพิเศษ

• การตรวจการนอนหลับ (Polysomnography) เพื่อวิเคราะห์คุณภาพและรูปแบบการนอน
• การตรวจความแข็งแรงของการตื่นตัว (Multiple Sleep Latency Test - MSLT)
• การใช้เครื่องติดตามการนอนหลับแบบพกพา (Portable sleep monitoring)
• การตรวจระดับฮอร์โมนเมลาโทนินในน้ำลาย
• การบันทึกกิจกรรมการนอนหลับ (Sleep diary หรือ Actigraphy) ต่อเนื่อง 1-2 สัปดาห์
• การตรวจระดับออกซิเจนในเลือดระหว่างการนอน (Overnight oximetry)

2.4 ตัวอย่างข้อวินิจฉัยทางการพยาบาล

• นอนหลับไม่มีคุณภาพเนื่องจากสิ่งแวดล้อมไม่เอื้ออำนวย (เสียงดัง แสงสว่างมากเกินไป)
• แบบแผนการนอนหลับเปลี่ยนแปลงเนื่องจากความวิตกกังวลเกี่ยวกับการเจ็บป่วย
• นอนไม่หลับเนื่องจากอาการปวดเรื้อรังที่ควบคุมไม่ได้
• เสี่ยงต่อการบาดเจ็บเนื่องจากง่วงนอนตอนกลางวันจากภาวะการนอนหลับไม่เพียงพอ
• รบกวนการนอนหลับเนื่องจากอาการนอนกรนและภาวะหยุดหายใจขณะหลับชนิดอุดกั้น (Obstructive Sleep Apnea)

แบบแผนที่ 6  สติปัญญาและการรับรู้ (Cognition and Perception)

1. สติปัญญา (Cognition)

1.1 การซักประวัติ เพื่อประเมินความสามารถทางสมองด้านความจำ การคิดวิเคราะห์ และการตัดสินใจ
เช่น 

• ท่านมีปัญหาในการจำเรื่องล่าสุดหรือเหตุการณ์สำคัญในอดีตหรือไม่?
• ท่านมีปัญหาการตัดสินใจในชีวิตประจำวัน เช่น การจัดการการเงินหรือการใช้ยาหรือไม่?
• ท่านเคยได้รับการวินิจฉัยโรคที่ส่งผลต่อความคิดหรือความจำ เช่น โรคสมองเสื่อม หรือโรคหลอดเลือดสมองหรือไม่?
• ท่านใช้ยาหรือสารใดที่อาจส่งผลต่อการทำงานของสมอง (เช่น ยานอนหลับ แอลกอฮอล์)?
• ท่านรู้สึกว่าความสามารถในการเรียนรู้สิ่งใหม่ๆ ลดลงหรือไม่?

1.2 การตรวจร่างกาย

• การประเมินภาวะสติปัญญาเบื้องต้น
  • ทดสอบการรู้ตัว (Orientation) ถึงบุคคล เวลา และสถานที่
  • ทดสอบความจำระยะสั้น (เช่น ให้จำคำ 3 คำแล้วถามซ้ำหลัง 5 นาที)
• สังเกตพฤติกรรม
  • การพูดซ้ำๆ ความลังเล หรือการตอบคำถามไม่ตรงประเด็น

1.3 การตรวจวินิจฉัย

• แบบประเมินมาตรฐาน
  • Mini-Mental State Examination (MMSE) หรือ Montreal Cognitive Assessment (MoCA)
  • การทดสอบความจำเฉพาะทาง (เช่น Clock Drawing Test)
• ตรวจทางห้องปฏิบัติการ
  • ตรวจเลือดเพื่อหาสาเหตุที่แก้ไขได้ (เช่น Vitamin B12, TSH, Electrolyte)
• ตรวจพิเศษอื่นๆ
  • MRI หรือ CT สมองเพื่อดูโครงสร้างสมอง
  • PET scan ในกรณีสงสัยโรคอัลไซเมอร์

1.4 ตัวอย่างข้อวินิจฉัยทางการพยาบาล

• ความจำบกพร่อง จากภาวะสมองเสื่อมระยะเริ่มต้น
• เสี่ยงต่อการตัดสินใจผิดพลาด เนื่องจากความสามารถทางสติปัญญาลดลง
• ความสับสน จากผลข้างเคียงของยา
• ขาดทักษะการแก้ปัญหา ส่งผลต่อการดูแลตนเอง
• วิตกกังวล จากการรับรู้ความสามารถทางสมองที่ลดลง

2. การรับรู้ (Perception)

2.1 การซักประวัติ เพื่อประเมินการรับรู้ผ่านประสาทสัมผัสและการตีความข้อมูล เช่น

• ท่านมีการมองเห็นหรือการได้ยินเปลี่ยนแปลงไปจากเดิมหรือไม่?
• ท่านมีอาการชา เจ็บแปลบ หรือรู้สึกผิดปกติที่ส่วนใดของร่างกายหรือไม่?
• ท่านเคยเห็นหรือได้ยินสิ่งที่ไม่ตรงกับความเป็นจริง (ภาพหลอน หูแว่ว) หรือไม่?
• ท่านมีปัญหาการรับรสหรือกลิ่นลดลงหรือไม่?
• ท่านรู้สึกว่าการรับรู้ความเจ็บปวดของท่านเปลี่ยนแปลงไปหรือไม่?

2.2 การตรวจร่างกาย

• การตรวจประสาทสัมผัส
  • การมองเห็น (ทดสอบด้วย Snellen chart)
  • การได้ยิน (ทดสอบด้วย Whisper test)
  • การรับรู้สัมผัส (ใช้ปลายเข็มหรือสำลีทดสอบ)
• การประเมินความเจ็บปวด
  • ใช้แบบประเมินความเจ็บปวด (Numeric Rating Scale 0-10)

2.3 การตรวจวินิจฉัย

• ตรวจทางห้องปฏิบัติการ
  • ตรวจน้ำตาลในเลือด (หากสงสัย Peripheral Neuropathy จากเบาหวาน)
• ตรวจพิเศษอื่นๆ
  • EEG ในกรณีสงสัยโรคลมชัก
  • Audiogram หรือ  Visual Evoked Potential (VEP)

2.4 ตัวอย่างข้อวินิจฉัยทางการพยาบาล

• การรับรู้ความเจ็บปวดเปลี่ยนแปลง จากโรคระบบประสาท
• เสี่ยงต่อการพลัดตกหกล้ม จากการมองเห็นบกพร่อง
• หูตึง ส่งผลต่อการสื่อสาร
• ภาพหลอน จากภาวะ Psychosis
• ขาดความรู้ เกี่ยวกับการดูแลตนเองเมื่อการรับรู้บกพร่อง

แบบแผนที่ 7 การรับรู้ตนเองและอัตมโนทัศน์ (Self-perception and Self-concept)

1. การรับรู้ตนเอง (Self-perception)

การรับรู้ตนเอง คือ กระบวนการที่บุคคลรับรู้และประเมินตนเองจากประสบการณ์ การสังเกตพฤติกรรมของตัวเอง และการรับข้อมูลย้อนกลับจากผู้อื่น ซึ่งมีอิทธิพลต่อพฤติกรรมสุขภาพของบุคคล

1.1 การซักประวัติ เกี่ยวกับการรับรู้ตนเอง การรับรู้ความสามารถในการดูแลตนเอง การรับรู้การเปลี่ยนแปลงของร่างกายจากการเจ็บป่วย ความเชื่อเกี่ยวกับความสามารถในการฟื้นฟูสุขภาพ ความรู้สึกต่อการเจ็บป่วยปัจจุบัน ผลกระทบของการเจ็บป่วยต่อการรับรู้ตนเอง เช่น 

• "คุณรู้สึกอย่างไรกับการเปลี่ยนแปลงทางร่างกายที่เกิดขึ้นจากโรค/การรักษา?"
• "คุณคิดว่าตัวเองสามารถจัดการกับความเจ็บป่วยนี้ได้ดีเพียงใด?"
• "มีความกังวลใดบ้างเกี่ยวกับความสามารถในการดูแลตนเองหลังออกจากโรงพยาบาล?"
• "คุณรู้สึกอย่างไรเมื่อต้องพึ่งพาผู้อื่นในการทำกิจวัตรประจำวัน?"
• "คุณเปรียบเทียบตัวเองกับช่วงก่อนป่วยอย่างไรบ้าง?"

1.2 การตรวจร่างกาย เกี่ยวข้องกับการรับรู้ตนเอง

• สังเกตสีหน้า ท่าทาง และการแสดงออกขณะพูดถึงตนเอง
• ประเมินการแสดงออกทางอารมณ์เมื่อพูดถึงการเปลี่ยนแปลงทางร่างกาย
• สังเกตพฤติกรรมการหลีกเลี่ยงหรือปกปิดส่วนของร่างกายที่มีการเปลี่ยนแปลง
• ประเมินการดูแลสุขอนามัยส่วนบุคคลและการแต่งกาย
• สังเกตการมีปฏิสัมพันธ์กับบุคลากรทางการแพทย์และญาติ

1.3 การตรวจวินิจฉัยทางห้องปฏิบัติการ การตรวจทางรังสีวิทยา และการตรวจพิเศษอื่นๆ เช่น

• แบบประเมินความเครียด (Stress Assessment Scale)
• แบบประเมินความวิตกกังวล เช่น Hamilton Anxiety Rating Scale (HAM-A)
• แบบประเมินอาการซึมเศร้า เช่น Beck Depression Inventory (BDI)
• แบบประเมินการรับรู้สมรรถนะแห่งตน (Perceived Self-Efficacy Scale)
• การตรวจระดับฮอร์โมนความเครียด (Cortisol) ในกรณีที่มีอาการเครียดรุนแรง

1.4 ตัวอย่างข้อวินิจฉัยทางการพยาบาล

• การรับรู้สมรรถนะแห่งตนลดลง เนื่องจากขาดความมั่นใจในการดูแลตนเองหลังการผ่าตัด
• ความเครียดจากการเปลี่ยนแปลงบทบาท เนื่องจากไม่สามารถปฏิบัติหน้าที่ในครอบครัวได้ตามปกติ
• ความกลัวเกี่ยวกับการรักษา เนื่องจากการรับรู้ว่าตนเองไม่มีความสามารถในการจัดการกับการรักษาที่ซับซ้อน
• การรับรู้ทางลบต่อความเจ็บป่วย เนื่องจากมีความเชื่อว่าโรคนี้รักษาไม่หาย
• การปรับตัวไม่มีประสิทธิภาพ เนื่องจากมีการรับรู้ที่ผิดเกี่ยวกับความสามารถในการฟื้นฟูสุขภาพ

2. อัตมโนทัศน์ (Self-concept)

อัตมโนทัศน์ คือ ความคิด ความเชื่อ และการรับรู้ที่บุคคลมีต่อตนเองทั้งหมด ประกอบด้วยภาพลักษณ์ของร่างกาย (Body Image), อัตตา (Self-identity), บทบาทหน้าที่ (Role Performance) และความภาคภูมิใจในตนเอง (Self-esteem)

 1.1 การซักประวัติ เกี่ยวกับอัตมโนทัศน์ การรับรู้เกี่ยวกับภาพลักษณ์ร่างกาย ความรู้สึกเกี่ยวกับคุณค่าและความสามารถของตนเอง ผลกระทบของการเจ็บป่วยต่อบทบาทและความสัมพันธ์ทางสังคม ความภาคภูมิใจในตนเองก่อนและหลังการเจ็บป่วย กลไกการเผชิญปัญหาที่ใช้เมื่อเกิดวิกฤตในชีวิต เช่น

• "คุณคิดว่าการเจ็บป่วยครั้งนี้ส่งผลต่อความรู้สึกมีคุณค่าในตัวเองอย่างไร?"
• "การเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นกับร่างกายส่งผลต่อความรู้สึกของคุณอย่างไร?"
• "คุณรู้สึกอย่างไรกับบทบาทในครอบครัวและสังคมที่เปลี่ยนไปเนื่องจากการเจ็บป่วย?"
• "มีสิ่งใดที่คุณคิดว่าเป็นจุดแข็งของตัวเองในการรับมือกับการเจ็บป่วยครั้งนี้?"
• "คุณเคยใช้วิธีการใดบ้างในการจัดการกับความรู้สึกท้อแท้หรือสิ้นหวัง?"

1.2 การตรวจร่างกาย เกี่ยวข้องกับอัตมโนทัศน์

• ประเมินท่าทางและบุคลิกภาพโดยรวม (เช่น การเดิน การนั่ง การมอง)
• สังเกตการดูแลตนเองและการแต่งกาย
• ประเมินการแสดงออกทางสีหน้าเมื่อพูดถึงตนเอง
• สังเกตพฤติกรรมการปฏิเสธหรือการยอมรับส่วนของร่างกายที่มีการเปลี่ยนแปลง
• ประเมินน้ำเสียงและภาษาที่ใช้เมื่อพูดถึงตนเอง

1.3 การตรวจวินิจฉัยทางห้องปฏิบัติการ การตรวจทางรังสีวิทยา และการตรวจพิเศษอื่นๆ เช่น

• แบบประเมินความภาคภูมิใจในตนเอง (Rosenberg Self-Esteem Scale)
• แบบประเมินภาพลักษณ์ทางร่างกาย (Body Image Assessment Scale)
• แบบประเมินความพึงพอใจในชีวิต (Life Satisfaction Scale)
• แบบคัดกรองความเสี่ยงต่อการฆ่าตัวตาย (Suicide Risk Assessment) ในรายที่มีอัตมโนทัศน์ต่ำมาก
• การประเมินทางจิตวิทยาคลินิกโดยนักจิตวิทยาหรือจิตแพทย์ในรายที่มีปัญหาซับซ้อน

1.4 ตัวอย่างข้อวินิจฉัยทางการพยาบาล

• ภาพลักษณ์ทางร่างกายเปลี่ยนแปลง เนื่องจากการสูญเสียอวัยวะหรือการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างร่างกายจากการผ่าตัด
• ความรู้สึกมีคุณค่าในตนเองต่ำ เนื่องจากการสูญเสียความสามารถในการทำงานหรือการพึ่งพาผู้อื่น
• ความเสี่ยงต่อการแยกตัวจากสังคม เนื่องจากความรู้สึกอับอายเกี่ยวกับการเปลี่ยนแปลงของร่างกาย
• การปฏิเสธความเจ็บป่วย เนื่องจากไม่สามารถยอมรับการเปลี่ยนแปลงของอัตมโนทัศน์
• ความสิ้นหวัง เนื่องจากการรับรู้ว่าไม่สามารถกลับไปมีชีวิตและบทบาทเหมือนเดิมได้

แบบแผนที่ 8 บทบาทและสัมพันธภาพ (Role and Relationship)

1. บทบาท (Role)

1.1 การซักประวัติ เพื่อประเมินบทบาทของผู้ป่วยควรครอบคลุมทั้งบทบาทในครอบครัว สังคม และการทำงาน โดยเปรียบเทียบก่อนและหลังการเจ็บป่วย รวมถึงการปรับตัวต่อบทบาทใหม่ เช่น

• "คุณมีบทบาทหน้าที่อะไรบ้างในครอบครัว และหลังจากป่วยบทบาทเหล่านี้เปลี่ยนแปลงไปอย่างไร?"
• "การเจ็บป่วยครั้งนี้ส่งผลกระทบต่อความรับผิดชอบหรือหน้าที่ในการทำงานของคุณอย่างไรบ้าง?"
• "คุณรู้สึกอย่างไรกับการที่ต้องพึ่งพาผู้อื่นในการทำกิจกรรมที่เคยทำได้ด้วยตนเอง?"
• "คุณมีกลวิธีหรือแนวทางอย่างไรในการจัดการกับการเปลี่ยนแปลงบทบาทที่เกิดขึ้น?"
• "มีใครในครอบครัวที่ต้องรับบทบาทหน้าที่แทนคุณบ้าง และพวกเขาปรับตัวกับสถานการณ์นี้อย่างไร?"

1.2 การตรวจร่างกาย

• สังเกตพฤติกรรมการแสดงออกถึงการยอมรับหรือปฏิเสธบทบาทของการเป็นผู้ป่วย
• ประเมินความสามารถทางร่างกายที่อาจส่งผลต่อการทำหน้าที่ตามบทบาท เช่น การเคลื่อนไหว การสื่อสาร
• สังเกตภาษากายและน้ำเสียงเมื่อพูดถึงการเปลี่ยนแปลงบทบาทหรือหน้าที่ความรับผิดชอบ
• ประเมินอาการทางกายที่อาจเกี่ยวข้องกับความเครียดจากการสูญเสียบทบาท เช่น นอนไม่หลับ เบื่ออาหาร

1.3 การตรวจวินิจฉัยทางห้องปฏิบัติการ การตรวจทางรังสีวิทยา และการตรวจพิเศษอื่น ๆ

• แบบประเมินบทบาทและการปรับตัว ใช้แบบประเมินมาตรฐานเช่น Role Strain Assessment Tool หรือ Role Functioning Scale
• การประเมินความเครียดและภาวะซึมเศร้า เนื่องจากการเปลี่ยนแปลงบทบาทอาจส่งผลต่อสุขภาพจิต เช่น แบบประเมิน DASS-21 (Depression, Anxiety, Stress Scale)
• การตรวจประเมินสมรรถภาพทางกาย เพื่อประเมินความสามารถในการทำหน้าที่ตามบทบาท เช่น Barthel ADL Index หรือ Functional Independence Measure (FIM)
• การตรวจภาพทางรังสีวิทยา ในกรณีที่มีข้อจำกัดทางกายภาพที่ส่งผลต่อการทำบทบาทหน้าที่ เช่น ภาพรังสีกระดูกและข้อ หรือภาพสแกนสมองในผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมอง

1.4 ตัวอย่างข้อวินิจฉัยทางการพยาบาล

• ความไม่สมดุลของบทบาทเนื่องจากภาวะเจ็บป่วยเรื้อรัง สัมพันธ์กับการสูญเสียความสามารถในการทำงาน
• ความขัดแย้งในบทบาทการเป็นผู้ดูแลครอบครัวและบทบาทของผู้ป่วย สัมพันธ์กับข้อจำกัดทางร่างกายจากการเจ็บป่วย
• ความเครียดจากบทบาทใหม่ในฐานะผู้ป่วยเรื้อรัง สัมพันธ์กับการขาดความรู้และทักษะในการดูแลตนเอง
• ภาวะเศร้าโศกจากการสูญเสียบทบาททางสังคม สัมพันธ์กับการเปลี่ยนแปลงทางกายภาพและข้อจำกัดในการเคลื่อนไหว
• การปรับตัวต่อบทบาทใหม่ไม่มีประสิทธิภาพ สัมพันธ์กับการเจ็บป่วยที่เกิดขึ้นอย่างฉับพลัน

2. สัมพันธภาพ (Relationship)

2.1 การซักประวัติ เพื่อประเมินสัมพันธภาพควรครอบคลุมความสัมพันธ์กับบุคคลสำคัญในชีวิต ผลกระทบของการเจ็บป่วยต่อความสัมพันธ์ และระบบสนับสนุนทางสังคม เช่น

• "คุณมีใครเป็นคนที่คุณสามารถพูดคุยหรือขอความช่วยเหลือได้เมื่อมีปัญหาหรือต้องการกำลังใจ?"
• "ความสัมพันธ์ของคุณกับคนในครอบครัวเปลี่ยนแปลงไปอย่างไรบ้างหลังจากการเจ็บป่วย?"
• "คุณรู้สึกว่าได้รับการสนับสนุนจากคนรอบข้างเพียงพอหรือไม่ อย่างไร?"
• "มีความขัดแย้งหรือความตึงเครียดในความสัมพันธ์กับคนรอบข้างที่เกิดขึ้นหลังจากการเจ็บป่วยหรือไม่?"
• "คุณมีวิธีการสื่อสารความต้องการหรือความรู้สึกของคุณกับคนใกล้ชิดอย่างไร?"

2.2 การตรวจร่างกาย

• สังเกตปฏิสัมพันธ์ระหว่างผู้ป่วยกับญาติหรือผู้ดูแลที่มาด้วย
• ประเมินการตอบสนองของผู้ป่วยต่อบุคลากรทางการแพทย์
• สังเกตความถี่และลักษณะของการมาเยี่ยมโดยครอบครัวและเพื่อน
• ประเมินความสามารถในการสื่อสารที่อาจส่งผลต่อสัมพันธภาพ เช่น ความบกพร่องทางการได้ยิน การพูด
• สังเกตอาการทางกายที่อาจเกิดจากปัญหาความสัมพันธ์ เช่น ความดันโลหิตสูงเมื่อมีญาติบางคนมาเยี่ยม

2.3 การตรวจวินิจฉัยทางห้องปฏิบัติการ การตรวจทางรังสีวิทยา และการตรวจพิเศษอื่น ๆ

• แบบประเมินแรงสนับสนุนทางสังคม เช่น Multidimensional Scale of Perceived Social Support (MSPSS)
• แบบประเมินความสัมพันธ์ในครอบครัว เช่น Family APGAR Questionnaire เพื่อประเมินการทำหน้าที่ของครอบครัว
• แบบประเมินผลกระทบจากการดูแลผู้ป่วย  เช่น Caregiver Strain Index สำหรับประเมินความเครียดของผู้ดูแล
• การประเมินทางจิตวิทยาสังคม เช่น Social Relationship Scale หรือ Interpersonal Support Evaluation List (ISEL)
• แผนภูมิครอบครัว (Genogram) และ แผนผังเครือข่ายทางสังคม (Ecomap)  เพื่อวิเคราะห์ความสัมพันธ์และแหล่งสนับสนุนทางสังคม

2.4 ตัวอย่างข้อวินิจฉัยทางการพยาบาล

• ความเสี่ยงต่อการแยกตัวทางสังคม สัมพันธ์กับการเปลี่ยนแปลงภาพลักษณ์จากการรักษา
• ระบบสนับสนุนทางสังคมไม่เพียงพอ สัมพันธ์กับการย้ายถิ่นฐานและอยู่ห่างไกลจากครอบครัว
• ความพร่องในการสื่อสาร สัมพันธ์กับผลกระทบทางระบบประสาทจากโรคหลอดเลือดสมอง
• ความสัมพันธ์ในครอบครัวเปลี่ยนแปลง สัมพันธ์กับการปรับบทบาทและภาระการดูแลที่เพิ่มขึ้น
• การมีปฏิสัมพันธ์ทางสังคมบกพร่อง สัมพันธ์กับภาวะซึมเศร้าและความวิตกกังวลจากการเจ็บป่วยเรื้อรัง

แบบแผนที่ 9 เพศและการเจริญพันธุ์ (Sexuality and Reproduction)

1. เพศ (Sexuality)

1.1 การซักประวัติ เพื่อประเมินความสัมพันธ์ทางเพศ พฤติกรรมเสี่ยง และสุขภาวะทางเพศ เช่น

• คุณมีเพศสัมพันธ์บ่อยแค่ไหน และมีคู่นอนกี่คนในปัจจุบัน?
  • คุณใช้วิธีการป้องกันโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ (เช่น ถุงยางอนามัย) หรือการคุมกำเนิดหรือไม่?
  • คุณเคยมีอาการผิดปกติหลังมีเพศสัมพันธ์ เช่น เจ็บปวด มีเลือดออก หรือตกขาวผิดปกติหรือไม่?
  • คุณเคยได้รับการตรวจคัดกรองโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ (เช่น HIV, ซิฟิลิส, หนองใน) ครั้งล่าสุดเมื่อไร?
  • คุณมีปัญหาเกี่ยวกับความต้องการทางเพศ (Libido) หรือความพึงพอใจในชีวิตเพศหรือไม่?

1.2 การตรวจร่างกาย

• ทั่วไป สังเกตพฤติกรรม ท่าทาง การสื่อสารเกี่ยวกับเพศ ตรวจต่อมน้ำเหลืองขาหนีบ (หากสงสัยติดเชื้อ)
• ผู้หญิง ตรวจอวัยวะสืบพันธุ์ภายนอก หาตกขาวผิดปกติ หรือรอยโรค
• ผู้ชาย ตรวจอวัยวะเพศ หาแผล ผื่น หรือความผิดปกติของลูกอัณฑะ

1.3 การตรวจวินิจฉัย

• ตรวจทางห้องปฏิบัติการ
  • NAAT ( Nucleic Acid Amplification Test) สำหรับโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ (เช่น หนองใน, หนองในเทียม)
  • การตรวจ  HIV, Hepatitis B/C, ซิฟิลิส (VDRL/RPR)
  • ตรวจหาการติดเชื้อรา/แบคทีเรียในช่องคลอด ( Wet prep, KOH test)
• ตรวจพิเศษอื่นๆ
  • Pap smear (ในผู้หญิง) เพื่อคัดกรองมะเร็งปากมดลูก
  • การส่องกล้องตรวจทางเดินปัสสาวะ (Cystoscopy) ในกรณีมีอาการปัสสาวะผิดปกติ

1.4 ตัวอย่างข้อวินิจฉัยทางการพยาบาล

• เสี่ยงต่อการติดเชื้อทางเพศสัมพันธ์ เนื่องจากมีคู่นอนหลายคนและไม่ใช้ถุงยางอนามัย
• ความวิตกกังวล เกี่ยวกับผลตรวจโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์
• ความรู้ขาดเกี่ยวกับการป้องกันโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์
• เจ็บปวดขณะมีเพศสัมพันธ์ (Dyspareunia) จากสาเหตุไม่ทราบแน่ชัด
• ความบกพร่องในภาพลักษณ์ทางเพศ เนื่องจากโรคหรือการผ่าตัด

2. การเจริญพันธุ์ (Reproduction)

2.1 การซักประวัติ เพื่อประเมินการทำงานของระบบสืบพันธุ์และปัญหาที่เกี่ยวข้อง เช่น

• คุณมีประจำเดือนมาปกติไหม? (ความถี่ ปริมาณ อาการปวด)
  • คุณเคยตั้งครรภ์หรือไม่? มีภาวะแทรกซ้อนอะไรบ้าง?
  • คุณใช้วิธีคุมกำเนิดอะไรอยู่? มีผลข้างเคียงหรือไม่?
  • คุณมีปัญหามีบุตรยากหรือวางแผนมีบุตรในอนาคตหรือไม่?
  • คุณมีประวัติโรคทางนรีเวช เช่น ช็อกโกแลตซีสต์, เนื้องอกมดลูก หรือไม่?

2.2 การตรวจร่างกาย

• ผู้หญิง
  • ตรวจเต้านม (Clinical Breast Exam) หาก้อนหรือความผิดปกติ
  • ตรวจอุ้งเชิงกราน (Pelvic Exam) ประเมินมดลูก รังไข่
• ผู้ชาย
  • ตรวจลูกอัณฑะ (Testicular Exam) หาเนื้องอกหรือภาวะไส้เลื่อน

2.3 การตรวจวินิจฉัย

• ตรวจทางห้องปฏิบัติการ
  • การตรวจฮอร์โมน (FSH, LH, Estrogen, Testosterone) ในกรณีมีบุตรยาก
  • การตรวจเชื้ออสุจิ (Semen Analysis)
  • ตรวจการตกไข่ (Ovulation Test)
• ตรวจทางรังสีวิทยา
  • อัลตราซาวนด์ช่องท้อง/อุ้งเชิงกราน
  • HSG (Hysterosalpingography) ตรวจท่อนำไข่
• ตรวจพิเศษอื่นๆ
  • การส่องกล้องตรวจมดลูก (Hysteroscopy)

2.4 ตัวอย่างข้อวินิจฉัยทางการพยาบาล

• ปวดประจำเดือนรุนแรง (Dysmenorrhea) จากภาวะเยื่อบุมดลูกเจริญผิดที่
• เสี่ยงต่อการตั้งครรภ์ไม่พึงประสงค์ เนื่องจากขาดความรู้เรื่องการคุมกำเนิด
• วิตกกังวลเกี่ยวกับภาวะมีบุตรยาก
• เสี่ยงต่อภาวะโลหิตจาง จากประจำเดือนมามากผิดปกติ
• ไม่สุขสบายจากอาการวัยหมดประจำเดือน (ร้อนวูบวาบ, นอนไม่หลับ)

แบบแผนที่ 10  การปรับตัวและความทนทานต่อความเครียด (Coping and Stress Tolerance)

1. การปรับตัว (Coping)

1.1 การซักประวัติ เพื่อประเมินกลไกการปรับตัวและทรัพยากรที่ผู้ป่วยใช้จัดการกับความเครียด เช่น

• คุณมักใช้วิธีใดในการจัดการกับความเครียดหรือปัญหาชีวิต? (เช่น พูดคุยกับคนใกล้ชิด ออกกำลังกาย ใช้สื่อสังคมออนไลน์)
• คุณรู้สึกว่าวิธีที่ใช้อยู่ช่วยลดความเครียดได้มีประสิทธิภาพหรือไม่?
• คุณมีบุคคลหรือแหล่งสนับสนุนที่ช่วยเหลือเมื่อเกิดความเครียดหรือไม่? (เช่น ครอบครัว เพื่อน นักจิตวิทยา)
• คุณเคยมีช่วงที่รู้สึกว่าจัดการกับความเครียดไม่ได้จนส่งผลต่อชีวิตประจำวันหรือไม่?
• คุณเคยใช้สารเสพติด ยา แอลกอฮอล์ หรือพฤติกรรมเสี่ยงเพื่อหลีกเลี่ยงความเครียดหรือไม่?

1.2 การตรวจร่างกาย

• สังเกตพฤติกรรม การสบตา ท่าทาง การแสดงออกทางสีหน้า (เช่น หมกมุ่น กระสับกระส่าย)
• อาการทางกาย
  • สัญญาณความวิตกกังวล (เหงื่อออกมาก มือสั่น หายใจเร็ว)
  • อาการซึมเศร้า (พูดช้า ท่าทางห่อเหี่ยว)
• ในเด็ก สังเกตพฤติกรรมถดถอย (เช่น ดูดนิ้ว ปัสสาวะรดที่นอน)

1.3 การตรวจวินิจฉัย

• แบบประเมินมาตรฐาน
  • แบบสอบถามความเครียด (Perceived Stress Scale  PSS)
  • แบบประเมินภาวะซึมเศร้า (PHQ-9) และความวิตกกังวล (GAD-7)
• ตรวจทางห้องปฏิบัติการ
  • ตรวจระดับฮอร์โมนความเครียด (Cortisol ในเลือดหรือน้ำลาย)
  • ตรวจสารเสพติดในปัสสาวะ (หากสงสัยการใช้สารเพื่อจัดการความเครียด)

1.4 ตัวอย่างข้อวินิจฉัยทางการพยาบาล

• กลไกการปรับตัวไม่เหมาะสม เนื่องจากใช้สารเสพติดเพื่อลดความเครียด
• ขาดทักษะการแก้ปัญหา ส่งผลให้เผชิญความเครียดไม่ได้ผล
• เสี่ยงต่อภาวะซึมเศร้า จากความเครียดสะสม
• ความโดดเดี่ยวทางสังคม ทำให้ขาดแหล่งสนับสนุน
• ความเหนื่อยล้าทางอารมณ์ จากการปรับตัวต่อปัญหาต่อเนื่อง

 

2. ความทนทานต่อความเครียด (Stress Tolerance)

2.1 การซักประวัติ เพื่อประเมินความสามารถในการรับมือและฟื้นตัวจากความเครียด เช่น

• คุณรู้สึกว่าตนเองรับมือกับสถานการณ์กดดันได้ดีเพียงใด? (ให้คะแนน 1-10)
• คุณมีอาการทางกายเมื่อเครียดหรือไม่? (เช่น ปวดหัว นอนไม่หลับ หัวใจเต้นเร็ว)
• คุณเคยมีประวัติโรคที่เกี่ยวข้องกับความเครียดหรือไม่? (เช่น โรคกระเพาะ ความดันโลหิตสูง)
• คุณใช้เวลากู้คืนจากความเครียดนานแค่ไหน?
• คุณคิดว่าปัจจัยใดช่วยเพิ่มความแข็งแกร่งทางจิตใจของคุณ?

2.2 การตรวจร่างกาย

• สัญญาณชีพ ความดันโลหิตสูง ชีพจรเร็ว (อาจสัมพันธ์กับความเครียดเฉียบพลัน)
• ระบบทางเดินอาหาร อาการปวดท้อง กรดไหลย้อน
• ระบบภูมิคุ้มกัน ผื่นลมพิษ แผลร้อนใน (หากเครียดเรื้อรัง)

2.3 การตรวจวินิจฉัย

• ตรวจทางห้องปฏิบัติการ
  • ตรวจระดับ  Electrolyte (หากมีอาการอ่อนเพลียเรื้อรัง)
  • ตรวจการทำงานของต่อมไทรอยด์ (TSH, Free T4) เพื่อแยกโรค
• ตรวจพิเศษอื่นๆ
  • การตรวจคลื่นไฟฟ้าหัวใจ (ECG) ในกรณีหัวใจเต้นผิดจังหวะจากความเครียด
  • การประเมินการนอนหลับ (Sleep Study) หากมีภาวะนอนไม่หลับ

2.4 ตัวอย่างข้อวินิจฉัยทางการพยาบาล

• ความทนทานต่อความเครียดลดลง เนื่องจากขาดการพักผ่อนเพียงพอ
• เสี่ยงต่อความดันโลหิตสูง จากความเครียดเรื้อรัง
• การนอนหลับผิดปกติ ส่งผลให้ฟื้นตัวจากความเครียดได้ไม่ดี
• อาการปวดกล้ามเนื้อจากความเครียด (Tension Myalgia)
• ภาวะหมดไฟ (Burnout) จากความเครียดในการทำงาน

แบบแผนที่ 11  คุณค่าและความเชื่อ (Values and Beliefs)

1. คุณค่า (Values)

1.1 การซักประวัติ เพื่อประเมินค่านิยมหลักที่ชี้นำการตัดสินใจและวิถีชีวิตของผู้ป่วย เช่น

• อะไรคือสิ่งสำคัญที่สุดในชีวิตของคุณในปัจจุบัน? (เช่น ครอบครัว การงาน ศาสนา สุขภาพ)
• คุณมีหลักการหรือค่านิยมอะไรที่ยึดถือในการใช้ชีวิต? (เช่น ความซื่อสัตย์ การช่วยเหลือผู้อื่น)
• คุณเคยประสบสถานการณ์ที่ค่านิยมของคุณขัดแย้งกับการรักษาพยาบาลหรือไม่?
• คุณคิดว่าค่านิยมของคุณส่งผลต่อการดูแลสุขภาพตนเองอย่างไร?
• คุณต้องการให้ทีมสุขภาพเคารพค่านิยมของคุณในเรื่องใดเป็นพิเศษ?

1.2 การตรวจร่างกาย

• สังเกตพฤติกรรม
  • การแสดงออกเมื่อพูดถึงค่านิยม (สีหน้าแจ่มใส/เคร่งเครียด)
  • การใช้คำพูดสะท้อนค่านิยม (เช่น "ฉันต้องดูแลพ่อแม่ให้ดีที่สุด")
• ในเด็ก สังเกตของเล่นหรือสิ่งของที่เด็กให้คุณค่า (เช่น ตุ๊กตาที่เป็นของขวัญจากพ่อแม่)

1.3 การตรวจวินิจฉัย

• แบบประเมินมาตรฐาน
  • แบบสอบถามค่านิยมส่วนบุคคล (Personal Values Questionnaire  PVQ)
  • แบบประเมินความขัดแย้งทางค่านิยม (Values Conflict Scale)
• ตรวจพิเศษอื่นๆ
  • การสนทนากลุ่ม (Focus Group) ในกรณีต้องประเมินค่านิยมครอบครัว

1.4 ตัวอย่างข้อวินิจฉัยทางการพยาบาล

• ความขัดแย้งทางค่านิยม ระหว่างความเชื่อส่วนตัวกับแผนการรักษา
• เสี่ยงต่อการตัดสินใจไม่เหมาะสม เนื่องจากขาดการตระหนักถึงค่านิยมตนเอง
• ความทุกข์ทรมานทางจิตใจ จากความรู้สึกว่าตนละเมิดค่านิยมหลัก
• ขาดแรงจูงใจในการรักษา เนื่องจากไม่สอดคล้องกับเป้าหมายชีวิต
• ต้องการการสนับสนุนด้านจิตวิญญาณ เพื่อเสริมสร้างคุณค่าในตนเอง

2. ความเชื่อ (Beliefs)

2.1 การซักประวัติ เพื่อประเมินความเชื่อที่ส่งผลต่อสุขภาพและการยอมรับการรักษา เช่น

• คุณมีความเชื่อเกี่ยวกับสาเหตุของโรคหรือการรักษาที่แตกต่างจากการแพทย์หรือไม่?
• คุณมีพิธีกรรมหรือข้อห้ามทางความเชื่อที่อาจกระทบต่อการรักษาไหม? (เช่น การรับเลือด การผ่าตัดในวันสำคัญ)
• คุณเคยปฏิเสธการรักษาเนื่องจากความเชื่อส่วนตัวหรือศาสนาหรือไม่?
• คุณคิดว่าพลังจิตหรือความเชื่อช่วยให้หายป่วยได้ไหม?
• คุณต้องการให้ทีมสุขภาพคำนึงถึงความเชื่อของคุณในด้านใดบ้าง?

2.2 การตรวจร่างกาย

• สังเกตพฤติกรรม
  • การปฏิเสธการตรวจ/รักษา (เช่น ไม่ยอมรับเลือด)
  • การใช้สิ่งศักดิ์สิทธิ์ (เช่น ผ้ายันต์ พระเครื่อง)
• อาการทางอารมณ์ ความวิตกกังวลเมื่อความเชื่อถูกท้าทาย

2.3 การตรวจวินิจฉัย

• แบบประเมินมาตรฐาน
  • แบบประเมินความเชื่อด้านสุขภาพ (Health Belief Model Questionnaire)
  • แบบวัดความผาสุกทางจิตวิญญาณ (FACIT-Sp)
• ตรวจพิเศษอื่นๆ
  • การปรึกษานักจิตวิทยาหรือนักบวชในกรณีความเชื่อทางศาสนา

2.4 ตัวอย่างข้อวินิจฉัยทางการพยาบาล

• ไม่ร่วมมือในการรักษา เนื่องจากความเชื่อเกี่ยวกับสาเหตุโรค
• ความกลัวหรือปฏิเสธการผ่าตัด จากข้อห้ามทางศาสนา
• วิตกกังวลเกี่ยวกับการพยากรณ์โรค เนื่องจากเชื่อว่าเป็นการลงโทษ
• ต้องการพิธีกรรมทางความเชื่อ เพื่อเสริมสร้างความหวัง
• ความขัดแย้งในครอบครัว จากการเลือกการรักษาตามความเชื่อ

สรุป

ในฐานะผู้ให้การพยาบาลผู้ป่วย การใช้แบบแผนการประเมินสุขภาพของมาร์จอรีย์ กอร์ดอนเป็นแนวปฏิบัติที่ช่วยให้มองเห็นผู้ป่วยอย่างรอบด้านและเป็นองค์รวม แบบแผนทั้ง 11 ด้านนี้เปรียบเสมือนเข็มทิศชี้ทางให้สามารถ ประเมินอย่างเป็นระบบ โดยเริ่มตั้งแต่แบบแผนการรับรู้สุขภาพ (Health Perception) ที่ช่วยให้เข้าใจมุมมองผู้ป่วย ไปจนถึงแบบแผนการรับรู้-สติปัญญา (Cognitive-Perceptual) ที่ประเมินความสามารถในการเข้าใจข้อมูลสุขภาพ ค้นหาปัญหาที่ซ่อนเร้น เช่น จากแบบแผนการนอน (Sleep-Rest) อาจพบว่าผู้ป่วยความดันโลหิตสูงมีคุณภาพการนอนไม่ดี หรือแบบแผนการเผชิญความเครียด (Coping-Stress) ช่วยอธิบายสาเหตุการควบคุมน้ำตาลไม่ได้ในผู้ป่วยเบาหวาน วางแผนการดูแลอย่างมีเป้าหมาย โดยเชื่อมโยงข้อมูลทุกด้านเข้าด้วยกัน ตัวอย่างเช่น การปรับการสอนผู้ป่วย (Teaching-Learning) ต้องสอดคล้องกับแบบแผนค่านิยมความเชื่อ (Values-Beliefs) ของผู้ป่วยแต่ละราย

ในยุคปัจจุบันที่การพยาบาลมุ่งสู่การดูแลแบบแม่นยำ (Precision Nursing) เราได้พัฒนาการใช้แบบแผนนี้โดย บูรณาการกับเทคโนโลยี เช่น ใช้แอปพลิเคชันบันทึกแบบแผนกิจกรรม (Activity-Exercise) หรือระบบติดตามการนอน เน้นการมีส่วนร่วม โดยให้ผู้ป่วยและครอบครัวร่วมประเมินแบบแผนต่างๆ ประยุกต์ใช้หลักฐานเชิงประจักษ์ เพื่อสนับสนุนการตัดสินใจทางคลินิก การใช้แบบแผนของกอร์ดอนช่วยให้เข้าใจผู้ป่วยได้ดีขึ้น เป็นพื้นฐานสำคัญของการพยาบาลที่มีมาตรฐานสูงในศตวรรษที่ 21 และมุ่งส่งเสริมสุขภาพอย่างยั่งยืนมากกว่าการรักษาโรคเพียงอย่างเดียว