บทความเรื่อง What’s the future for cities in the postpandemic world? โดย ศ. Edward Glaeser หัวหน้าภาควิชาเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ด นักเศรษฐศาสตร์ผู้เชี่ยวชาญเรื่องเมือง บอกเราว่า หลังการระบาดใหญ่ของโควิด ๑๙ สังคมเมืองเปลี่ยนไป
ผมได้รู้จักคำว่า agglomeration economy ที่หมายถึงการที่เมืองได้เปรียบทางเศรษฐกิจจากการกระจุกตัวของคนและสิ่งอำนวยความสะดวกต่างๆ และการที่แทบไม่มีค่าขนส่งสินค้า ข้อได้เปรียบเรื่องขนาด (scale economy) คนติดต่อกันได้ง่าย ตลาดแรงงานทำงานสะดวก ฯลฯ
พัฒนาการสู่ความเป็นเมืองของโลกตะวันตก กับพัฒนาการสู่ความเป็นเมืองของโลกตะวันออกหรือโลกกำลังพัฒนา แตกต่างกัน ของโลกตะวันตกขับดันโดยอุตสาหกรรม และโดยกฎหมายทรัพย์สิน เรื่องเล่าตอนนี้สาธยายสังคมอเมริกันที่เต็มไปด้วยคอร์รัปชั่น และอาชญากรรม ในสมัยศตวรรษที่ ๑๙ แต่ก็เป็นช่วงที่กฎหมายมีพัฒนาการดีมาก ช่วยให้เกิดทรัพย์สินที่ดีผืนใหญ่ๆ เอื้อต่อการพัฒนาเมือง คือจัดระเบียบเมืองได้สะดวก ต่างจากในประเทศกำลังพัฒนาในปัจจุบัน ที่จัดระเบียบเมืองได้ยากมาก
แต่ก็มีตัวอย่างประเทศตะวันออกที่พัฒนาเมืองได้ดี ตัวอย่างคือ เกาหลี สิงคโปร์ จีน
เมื่ออ่านไปเรื่อยๆ ผมคิดว่าเขาคุยกันเรื่องบ้านเขามากกว่า แต่ก็จับหลักการได้ว่า ในการพัฒนาเมืองต้องคิดเรื่องการป้องกันอาชญากรรมด้วย ซึ่งจะเห็นว่าในอเมริกาอ่อนแอ ต่างจากในญี่ปุ่น จีน และสิงคโปร์
หลังโควิด ๑๙ ความเป็นเมืองเปลี่ยนไปอย่างถาวร เพราะคนทำงานเห็นประโยชน์ของ ซูม ในการเอื้อต่อ work from home ไม่ต้องเสียเวลาเดินทาง แต่ได้งานเท่าเดิม เป็นครั้งแรกที่ผมได้รู้จักหลักการ 15-minute city ที่เป็นชุมชนเมืองเล็กๆ มีสิ่งอำนวยความสะดวกครบครันโดยไม่ต้องเดินทางไปไกลๆ ที่ในการสนทนาว่ากันว่ามีทั้งข้อดีและข้อเสีย คือในสหรัฐอเมริกาเป็นสังคมที่มีความอ่อนไหวเรื่องสีผิวหรือเชื้อชาติ ที่ชุมชนขนาดเล็กอาจยิ่งสร้างการแบ่งแยก แต่สภาพสังคมของไทยเราแตกต่าง ดังกรณีผมอยู่ร่วมในชุมชนเดียวกันกับชุมชนหมู่บ้านเอื้ออาทรได้อย่างมีความสุขและเกื้อกูลกัน
การที่เมืองพัฒนาไป แบ่งแยกชุมชนไป น่าจะเป็นธรรมชาติ และเขาเอ่ยถึงการแบ่งเป็นชุมชนตามทักษะ ที่ผมมองว่า เป็นกระบวนการพัฒนาตามวิวัฒนาการทางสังคม แต่ที่เขาคุยกันเป็นเรื่องการพัฒนาโดยมีการวางแผนและดำเนินการ ที่ผมมองว่า ไม่ว่าจะวางแผนอย่างไร ก็ย่อมมีวิวัฒนาการทางสังคมและการระจุกหรือรวมตัวกันเพื่อความอยู่รอด ดังจะเห็นว่าแม้ในมหานครนิงยอร์ก ก็มีบริเวณที่คล้ายเป็นสลัม แต่เราไม่เห็นสภาพนั้นในสิงคโปร์
ผมตีความว่า วิชาการว่าด้วยเมืองในประเทศตะวันตก กับในประเทศตะวันออกแตกต่างกัน ในบทสนทนาเขาไม่พูดถึงการวางแผนรองรับผู้สูงอายุ การมีโครงสร้างพื้นฐานของชีวิตสมัยใหม่ รวมทั้งการรองรับการระบาดใหญ่ การมีสถานศึกษาคุณภาพสูงใกล้บ้าน ฯลฯ
วิจารณ์ พานิช
๕ ก.ค. ๖๗
