ในการประชุม PMAC ทุกปี   นอกจากการประชุมหลักสองวันครึ่งแล้ว  ยังมีการประชุมเสริม (Side Meeting) สองวัน     ใน PMAC 2023 มี  Side Meeting ถึง ๔๖ เรื่อง   และการประชุมร่วมระหว่างคณะกรรมการตัดสินรางวัล IAC (International Award Committee) และ SAC (Scientific Advisory Committee - คณะกรรมการที่ปรึกษาวิชาการ) เป็น ๑ ใน ๔๖ เรื่องนั้น   โดยมีเป้าหมายหารือกันเรื่องการปรับปรุงเกณฑ์การตัดสินรางวัล    โดยเฉพาะอย่างยิ่งรางวัลสาขาสาธารณสุข    ที่มีความชัดเจนขึ้นเรื่อยๆ ว่า ใช้กระบวนทัศน์ต่างจากเกณฑ์ของรางวัลสาขาการแพทย์   

หลังการประชุม ดร. ภัทรพร คงบุญ ซึ่งทำหน้าที่เป็นฝ่ายเลขานุการของทั้ง IAC และ SAC มาเกือบ ๒๐ ปี ก็สรุปรายละเอียดของการประชุมอย่างดีเยี่ยม   แต่จะไม่นำมาลงไว้   ผมเพียงจะสะท้อนคิดจากการประชุมนี้เท่านั้น   

 เป็นการประชุมที่จะช่วยให้ SAC ทำงานสนอง IAC ได้อย่างมีพลังยิ่งขึ้น    โดยที่ในปัจจุบันก็ได้รับคำชมจาก IAC อยู่แล้ว    แต่เมื่อเผชิญภาวะการระบาดของโรค โควิด ๑๙   และ IAC ตั้งเป้าว่า รางวัลสมเด็จเจ้าฟ้ามหิดล ปี ๒๕๖๔ ทั้งสองรางวัล จะให้แก่ผลงานด้าน โควิด ๑๙    การตัดสินรางวัลสาขาการแพทย์ทำไม่ยาก คือได้แก่ผู้มีผลงานวิจัยที่นำสู่การพัฒนาวัคซีนป้องกันโควิด ๑๙ (๑)     แต่คณะกรรมการ IAC ไม่สามารถลงมติตัดสินรางวัลสาขาสาธารณสุขได้    มีมติให้ยกไปตัดสินในปี ๒๕๖๕   และในปี ๒๕๖๕ ก็ยังตัดสินไม่ได้    มีมติให้ยกไปปี ๒๕๖๖ และหากยังตัดสินไม่ได้อีก ก็เป็นอันงด   ปัญหาคือการเผชิญและแก้ปัญหาโควิด ๑๙ ด้านสาธารณสุข เป็นผลงานของหลากหลายฝ่ายมาก    ยากที่จะบอกว่ากลุ่มใด หรือใคร มีผลงานเด่นเป็นพิเศษ

SAC – IAC Side Meeting ครั้งนี้ นับว่าเป็นครั้งแรก   เราเชิญทั้งท่านที่เป็น SAC ในชุดปัจจุบัน  และ SAC ในอดีตมาร่วม    มีผู้เข้าร่วมทั้ง ออนไซต์ และ ออนไลน์ ๑๘ คน    ในฐานะประธาน ผมสร้างบรรยากาศการระดมความคิดแบบไร้ขีดจำกัดของความสร้างสรรค์    ช่วยให้ได้ข้อเสนอแนะมากมาย    รวมไปถึงการมีรางวัลสาขาที่ ๓ ที่เน้นผลงานเด่นด้านการศึกษาแพทยศาสตร์ หรือการศึกษาวิชาชีพสุขภาพ    และมีการเสนอ Humanity Award    ที่คงจะยากที่คณะกรรมการมูลนิธิในปัจจุบันจะเห็นด้วย   แต่หากเราระดมความคิดสร้างสรรค์แนวนี้ไปเรื่อยๆ   ในอนาคตอาจนำสู่การขยายรางวัลสมเด็จเจ้าฟ้ามหิดล ก็อาจเป็นได้           

ข้อเรียนรู้อีกอย่างหนึ่งคือในการพิจารณารางวัลสาขาสาธารณสุข  publication ไม่สำคัญมากเท่ารางวัลด้านการแพทย์   เพราะข้อมูลหลักฐานของผลงานด้านสาธารณสุขอาจไม่อยู่ในระบบตีพิมพ์ทางวิชาการ    แต่อยู่ในกระบวนการทางสังคม หรือทางการเมือง   ดังตัวอย่างการพระราชทานรางวัลด้านสาธารณสุขแก่ มร. คอนดอม มีชัย วีระไวทยะ   ข้อมูลอยู่ในกระบวนการทางสังคม   ที่ทำให้คอนดอม (ถุงยางอนามัย) ได้รับการยอมรับอย่างแพร่หลาย    นี่คือ real-world evidence   ที่นับวันจะได้รับการยอมรับมากขึ้น 

รางวัลทั้งสองสาขา อาจให้แก่ผลงานที่พิสูจน์ชัดเจนแล้ว ว่าก่อผลกระทบต่อสุขภาพของคนจำนวนมากทั่วโลก   หรืออาจให้แก่ผลงานที่มั่นใจได้ว่าจะก่อผลดีอย่างมากในอนาคต   เราให้รางวัลเพื่อกระตุ้นการใช้ประโยชน์ของผลิตภัณฑ์ที่เกิดจากผลงานนั้น   เพื่อใช้รางวัลเป็นตัวกระตุ้นให้ผู้คนได้รับประโยชน์กว้างขวางขึ้น และเร็วขึ้น   มีการหารือกันว่า น่าจะหาทางให้รางวัลแบบหลังให้มากขึ้น   แต่ก็เป็นเรื่องที่พิจารณายาก   

มีการทำความเข้าใจว่า มาตรการที่มีคุณค่าสูง หรือมีผลกระทบสูงต่อสุขภาพของคนทั่วโลก    แต่อาจมีแรงต้านทางผลประโยชน์ที่เรียกว่า political economy   ผลงานที่อาจพิจารณามอบรางวัล จึงอาจเป็นมาตรการที่เอาชนะแรงต้านนั้นๆ ได้   เราเคยพิจารณามาตรการทำนองนี้ในการต่อต้านการสูบบุหรี่    แต่ในภาพใหญ่ระดับโลก อุตสาหกรรมบุหรี่ก็ยังดำรงอิทธิพลอยู่อย่างต่อเนื่อง    ทั้งๆ ที่รู้ๆ กันอยู่ ว่าเป็นอุตสาหกรรมแห่งความตาย     

   จะเห็นว่า การพิจารณาผลงานเพื่อมอบรางวัลสมเด็จเจ้าฟ้ามหิดลเป็นเรื่องซับซ้อนและละเอียดอ่อนมาก    เราทำได้ดีมาตั้งแต่ปี ๒๕๓๕   และจะต้องพัฒนาให้ดียิ่งขึ้นไปอีก    เพื่อผลประโยชน์ของเพื่อนมนุษย์  ตามพระปณิธานสมเด็จพระบรมราชชนกของ ร. ๙   

วิจารณ์ พานิช

๒๘ ก.พ. ๒๕๖๖