หนังสือ ธรรมะเล่มน้อย เรื่อง แนวสังเขปทั่วๆ ไปของการพัฒนา ถอดเทปเสียงการบรรยายของท่านพุทธทาสเมื่อวันที่ ๕ กุมภาพันธ์ ๒๕๒๖ อ่านแล้วผมตีความว่า ท่านชวนมองป่าทั้งป่า ในเรื่องการพัฒนาความเป็นมนุษย์ เสริมการเรียนธรรมะแบบมองต้นไม้ทีละต้น
ผมตีความต่อว่า ท่านชี้ให้เห็น ความ wicked ของชีวิตมนุษย์ ที่หากรู้วิธีจัดการ ความ wicked ก็จะเป็นการง่ายที่จะรู้วิธีพัฒนาชีวิตของตนเอง
ในตอนหนึ่ง ท่านกล่าวว่า มารหรืออุปสรรค เป็นบทเรียนให้พัฒนา เป็นประเด็นที่ทันสมัยมาก ที่ในวงการด้านการจัดการ กล่าวกันว่า ต้องเรียนรู้จาก failure หรือความล้มเหลว
มีตอนหนึ่งท่านกล่าวเรื่อง ภูมิ หรือ ภพภูมิ ที่ผมตีความว่า จริงๆ แล้วมนุษย์เราอยู่ในหลายภูมิในเวลาเดียวกัน หรือในต่างเวลา แต่อยู่ในชีวิตเดียว ไม่ต้องตายแล้วไปเกิดใหม่จึงจะอยู่ในภูมิใหม่ ชีวิตของคนเราจึงเป็นชีวิตที่ wicked หรือ “สุดโหด” ที่ผมตีความว่า “สุดดี” เพราะมีโอกาสเรียนรู้จากประสบการณ์ได้หลากหลาย โดยใช้ Kolb’s Experiential Learning Cycle เป็นเครื่องมือ
การมี “มาร” และมีหลายภูมิ จึงมองเป็นปัญหาก็ได้ มองเป็นโอกาสก็ได้ หากมองเป็นปัญหา จะส่งผลให้เราท้อถอย หรือเป็นทุกข์ แต่หากมองเป็นโอกาส ก็จะส่งผลให้เราฮึกเหิม หรือมีความหวัง
การพัฒนาจิตในมุมมองของผม จึงต้องพัฒนาให้จิตอยู่ในกระบวนทัศน์เชิงบวก (positive mindset) และกระบวนทัศน์เชิงพัฒนา (growth mindset) ที่จะช่วยให้เราอดทนมุ่งต่อสู้ฟันฝ่าเรียนรู้และพัฒนาตนเองได้
ผมตีความต่อว่า การยกระดับจิตใจเป็นเรื่อง ยิ่งกว่าซับซ้อน (wicked) ที่จะดำเนินการให้ได้ผล จะว่ายากก็ยาก จะว่าง่ายก็ง่าย ยากหากไปไล่เรียนรู้ฝึกฝนทีละอย่างหรือฝึกธรรมะทีละตัว มุ่งทำความเข้าใจทฤษฎีก่อน แล้วนำไปฝึกปฏิบัติ แต่หากฝึกอย่างบูรณาการ ใช้วงจรเรียนรู้จากการปฏิบัติ (Kolb’s Experiential Learning Cycle) ใคร่ครวญสะท้อนคิดประสบการณ์ตรง สู่ความเข้าใจหลักการ ทำเป็นวงจรต่อเนื่อง โดยมีโค้ชคอยช่วยตั้งคำถามที่เหมาะสม การบรรลุจิตของ “คนชั้นสูงสุด” (คำของท่านพุทธทาส) ก็ไม่ใช่เรื่องที่เกินกำลัง
ต้องเริ่มที่สัมมาทิฏฐิ ตามด้วยสัมมาอื่นๆ ใน มรรค ๘
วิจารณ์ พานิช
๓๑ ธ.ค. ๖๕
