ยังอยู่ที่หนังสือแปล การเมืองแห่งชีวิตประจำวัน แปลจาก The Politics of the Everyday เขียนโดย Ezio Manzini ที่เล่าเมื่อวานนี้นะครับ โดยบันทึกนี้ผมสะท้อนคิดจากการอ่านบทที่ ๒ โครงการชีวิต
ในหน้า ๘๐ เขาเอ่ยคำว่า “สร้างทางเลือกในชีวิต” และ “ออกแบบวิถีชีวิตประจำวันของตน” ทำให้ผมฉุกคิดว่า คนเราออกแบบชีวิตของตนเองได้จริงหรือ
คำตอบของผมคือ ทั้งจริงและไม่จริง ไม่จริงตรงที่เราออกแบบชีวิตในทำนองเดียวกันกับออกแบบเสื้อ ออกแบบรองเท้า ออกแบบกระเป๋า ฯลฯ ไม่ได้ เพราะเสื้อ รองเท้า กระเป๋า ไม่มีชีวิต การออกแบบจึงออกแบบตายตัวได้ แต่คนเรามีชีวิต และเป็นชีวิตที่มีปฏิสัมพันธ์กับชีวิตอื่น และสภาพแวดล้อม การออกแบบชีวิตจึงทำได้ในลักษณะกำหนดแนวทาง หรือกำหนดเป้าหมายไว้อย่างหลวมๆ ได้เท่านั้น ในขั้นตอนต่อไปต้อง “ด้นกลอนสด” เอาเอง
เราออกแบบชีวิตของเราได้จริง ในรูปแบบที่กำหนดคุณค่า หรืออุดมการณ์ในชีวิตได้ โดยที่ต้องตระหนักว่า ยิ่งมั่นคงในอุดมการณ์เพียงใด ก็ต้องฟันฝ่าอุปสรรคขวากหนามมากเพียงนั้น โดยที่ต้องรู้จักทำให้ประสบการณ์ยากลำบากกลายเป็นการเรียนรู้
ที่จริงชีวิตคนเราถูกออกแบบมาแล้ว โดยธรรมชาติ คือมี “แบบ” บรรจุอยู่ใน ดีเอ็นเอ ในไข่ของแม่และอสุจิของพ่อ แต่ธรรมชาติของ “แบบ” ดังกล่าว มีความซับซ้อนและยืดหยุ่นมาก เป็นแบบที่ยืดหยุ่นสุดสุด และที่สำคัญ บรรจุหน่ออ่อนของขั้วตรงกันข้ามไว้มากมาย ให้การเลี้ยงดู การศึกษา และสภาพแวดล้อมเลือกรดน้ำพรวนดินใส่ปุ๋ยเอาเอง ว่าจะให้ส่วนไหนงอกงามส่วนไหนฝ่อ
คนที่โชคดี ด้านดีงอกงาม ก็มีชีวิตที่ดี คนที่โชคร้าย ด้านลบในตัวงอกงามก็กลายเป็นคนชั่ว มีชีวิตที่ยากลำบาก
แต่ดีชั่วมันก็ซับซ้อนยิ่งนัก หลายคนจึง “เห็นกงจักรเป็นดอกบัว” ถูกล่อหลอกไปหาชีวิตที่ดี แต่กลายเป็นเผชิญชีวิตที่ล้มเหลว
ยิ่งกว่านั้น คนที่ทำดี ทำเพื่อส่วนรวมหรือทำเพื่อผู้อื่น และมีชีวิตที่ดีเกือบตลอดชีวิต แต่พอสูงอายุอาจต้องมีชีวิตที่ทนทุกข์ทรมาน ก่อนจะตายไป คนที่เชื่อเรื่องกรรมแบบตื้นๆ ก็จะบอกว่า เป็นกรรมที่ตามมาแต่ชาติก่อน แต่ผมไม่เชื่อเช่นนั้น ผมเชื่อว่าเป็นกรรมในชาตินี้นั่นแหละ แต่สาเหตุที่เรียกว่า root cause มันซับซ้อนมากจนเราสางไม่ออก
ผมเชื่อว่า เราออกแบบชีวิตได้ แต่ไม่ได้ทั้งหมดในคราวเดียว หลายส่วนต้องเรียนรู้และออกแบบเพิ่ม จากการดำเนินชีวิตนั้นเอง และอีกหลายส่วนมันอยู่ใน complexity ที่เราไม่รู้ เราจึงบังคับมันไม่ได้
มนุษย์จึงต้องอ่อนน้อมถ่อมตน ยอมรับว่ายังมีสิ่งที่ตนไม่รู้อีกมาก การออกแบบชีวิตที่เหมือนออกแบบเสื้อจึงทำไม่ได้
วิจารณ์ พานิช
๑๖ ธ..ค. ๖๒
บนเครื่องบิน กลับจากอุบลราชธานี กลับสนามบินสุวรรณภูมิ
