การศึกษาตามหลักความสามารถ
(Competency-Based Education : CBE )
ดร.ชัชรินทร์ ชวนวัน ข้าราชการบำนาญ สถาบันพัฒนาครู คณาจารย์และบุคลากรทางการศึกษา, 2562
......................................................
จากตอนที่ 4-2 เสนอโมเดลการจัดการศึกษาตามหลักความสามารถ (Competency-Based Education Model) ในภาพรวมเพื่อผู้สนใจได้ทราบถึงกระบวนการดำเนินงานจัดการศึกษาตามความสามารถ โดยเน้นให้เห็นว่าองค์กร/หน่วยงานทางการศึกษา/สถานศึกษา จำเป็นต้องกำหนดการดำเนินงานตามกระบวนการ/ขั้นตอนดำเนินงานออกเป็น 5 ได้แก่ ระยะที่ 1 เตรียมความพร้อม (STEP 1 : Preparation) ระยะที่ 2 กำหนดความสามารถ (STEP 2 : Define Competency) หรือโมเดลความสามารถ (Competency Model) ระยะที่ 3 รับรู้ความสามารถ (STEP 3 : Recognition Competency) และระยะที่ 3 พัฒนาความสามารถ (STEP 3 : Development) สำหรับตอนที่ 4-3 นี้ จะเพิ่มเติมในรายละเอียดการดำเนินงานแต่ละระยะ คือ
ตอนที่ 4-3 แนวทางการดำเนินงานการจัดการศึกษาตามหลักความสามารถ (รายละเอียดเพิ่มเติม)
(Guide to Implementing Competency-Based Education)
คำจำกัดความใหม่ของการศึกษาตามความสามารถ (ข้อมูลใหม่)
ในปัจจุบันการจัดการศึกษาตามความสามารถมีแนวโน้มขยายตัวและเพิ่มความต้องการดำเนินงานในองค์กรทางการศึกษามากขึ้น ตั้งแต่ปี 2560 ถึงปี 2562 หลายๆส่วนมีส่วนร่วมในกระบวนการแบบหลายขั้นตอนเพื่อปรับปรุงคำนิยามการทำงานตามความสามารถโดยมีการแก้ไขในปี 2554 และให้คำจำกัดความการศึกษาตามความสามารถในปี 2562 คือ
1. นักเรียน/ผู้ฝึกอบรมมีพลังอำนาจในการตัดสินใจที่สำคัญเกี่ยวกับการแสวงหาประสบการณ์/วิธีการเรียนรู้ของตนเองรวมทั้งการใช้ความรู้และวิธีที่จะแสดงออกถึงการเรียนรู้
2. การประเมินเป็นประสบการณ์การเรียนรู้ที่มีความหมายเชิงบวกและเสริมสร้างพลังอำนาจให้กับนักเรียน/ผู้ฝึกอบรมที่จะสามารถดำเนินการหาหลักฐานที่ความเกี่ยวข้องได้ทันเวลา
3. นักเรียน/ผู้ฝึกอบรมจะได้รับการสนับสนุนที่ตรงเวลาและแตกต่างตามความต้องการในการเรียนรู้ของแต่ละคน
4. ความก้าวหน้าของนักเรียน/ผู้ฝึกอบรมขึ้นอยู่กับหลักฐานของความเชี่ยวชาญไม่ใช่ตามเวลาที่อยู่ในกระบวนการ
5. นักเรียน/ผู้ฝึกอบรมเรียนรู้อย่างแข็งขันโดยใช้เส้นทางการเรียนรู้ที่แตกต่างและช่วงเวลาที่หลากหลาย
6. การกำหนดกลยุทธ์เพื่อสร้างความมั่นใจในความเท่าเทียมกันของนักเรียน/ผู้ฝึกอบรมทุกคนในวัฒนธรรม โครงสร้างและการสอนของโรงเรียนและระบบการศึกษา
7. การกำหนดความคาดหวังที่เข้มข้นสำหรับการเรียนรู้/การฝึกอบรม (ความรู้ ทักษะ และการจัดการ) ซึ่งต้องมีความชัดเจน โปร่งใส วัดได้และถ่ายโอนได้
ดังนั้น องค์กร/หน่วยงานทางการศึกษา/สถานศึกษา ที่จะจัดการศึกษาตามความสามารถจึงควรนำคำจำกัดความการจัดการศึกษาตามความสามารถตามองค์ประกอบทั้งเจ็ด มาใช้ดำเนินงานอย่างเข้มงวด รวมทั้งต้องกำหนดนโยบายการสอน/การฝึกอบรม โครงสร้าง และวัฒนธรรมที่สนับสนุนนักเรียน/ผู้ฝึกอบรมทุกคนในการพัฒนาความรู้ ทักษะ และการจัดการ ที่จำเป็น
ขั้นตอนที่ 1 การเริ่มดำเนินการ (Preparation) การออกแบบการศึกษาตามความสามารถ
1.องค์กรประกาศเจตนารมณ์ และกำหนดวัตถุประสงค์การจัดการศึกษาตามหลักความสามารถ
2.กำหนดวัตถุประสงค์การดำเนินงานการศึกษาตามความสามารถ ที่ควรครอบคลุมหลักการสำคัญ ดังนี้
2.1 หลักการจัดการศึกษาตามหลักความสามารถของโลกและบริบท
2.2 หลักการจัดการศึกษาแบบอิงมาตรฐาน (Standard Based Education) และการเปลี่ยนผ่านสู่การจัดการศึกษาตามความสามารถ (Competency based Education)
2.3 หลักการเรียนรู้ของผู้เรียน และหลักการเรียนรู้ของผู้ใหญ่ (การฝึกอบรมและพัฒนา)
2.4 หลักการได้มาของกรอบความสามารถ (Competency Framework/Competency Model) สำหรับการจัดการเรียนรู้ หรือ การฝึกอบรมพัฒนา
2.5 หลักการโครงสร้างการดำเนินงาน (โครงสร้างการบริหารการนำความสามารถไปใช้ในการจัดการเรียนรู้และฝึกอบรมพัฒนา) ตั้งแต่ระดับส่วนกลางและส่วนภูมิภาค
2.6 หลักการจัดการเรียนรู้ตามหลักความสามารถ (Competency based Learning) ในบริบทที่จะดำเนินงาน เช่น การศึกษาขั้นพื้นฐาน (ประถม-มัธยม) การศึกษาวิชาชีพ และ การศึกษาตามอัธยาศัยฯลฯ
2.7 หลักการฝึกอบรมและพัฒนาตามหลักความสามารถ (Competency based training and development) ในบริบทที่จะดำเนินงาน เช่น การฝึกอบรมและพัฒนานักบริหาร ครู และบุคลากรทางการศึกษา ฯลฯ
2.8 หลักการประเมินความสามารถ (Competency based assessment and evaluation)
2.9 หลักการสื่อสารการจัดการศึกษาตามความสามารถกับผู้เกี่ยวข้อง (Competency-Based Communication)
2.10 อื่นๆที่เกี่ยวข้องกับบริบทสำคัญ เช่น หลักการงบประมาณ การใช้ทรัพยากรการดำเนินงาน ฯลฯ เป็นต้น
3.องค์กรกำหนดหลักการออกแบบการดำเนินงานด้านต่างๆ โดยนำคำจำกัดความการจัดการศึกษาตามความสามารถ เจ็ดประการ (ข้อมูลใหม่) มาบูรณาการกับตามแนวทางการเริ่มดำเนินงาน ตอนที่ 1 เพื่อกำหนดเป็นหลักการออกแบบจัดการการจัดการศึกษาตามความสามารถ เช่น
(ตัวอย่าง) หลักการออกแบบการศึกษาตามความสามารถ ของหน่วยงาน.......................................
1.องค์กรต้องกำหนดความสามารถ (กรอบ/โมเดล) และต้องใช้ความสามารถเหล่านี้เป็นพื้นฐานของหลักสูตรหรือโปรแกรมการศึกษา
2. องค์กรต้องศึกษาวิเคราะห์ปัญหาหลักทางการศึกษาขององค์กร เช่น สถานการณ์ทางสังคมและวิชาชีพ เป็นปัญหาที่นักเรียนจะต้องเผชิญในที่ทำงาน ดังนั้น องค์กร/สถานศึกษา จึงควรเป็นหน่วยงานที่จัดระเบียบเพื่อการออกแบบหลักสูตรหรือโปรแกรมการศึกษา รองรับ/ให้สอดคล้องกับสภาพปัญหาเหล่านั้น
3.องค์กรต้องจัดสภาพแวดล้อมการเรียนรู้อย่างเป็นรูปธรรม เพื่อให้นักเรียนได้เรียนรู้เป็นรายบุคคลและเรียนรู้เป็นทีม
4.องค์กรต้องจัดหลักสูตรหรือโปรแกรมการเรียนรู้ ที่มีการผสมผสานระหว่างความรู้ ทักษะ และทัศนคติ (KSA) ทั้งในกระบวนการเรียนรู้และการประเมินผล
5.องค์กรต้องจัดให้มีการประเมินผลหรือ/การประเมินผลต้องเกิดขึ้นทั้งก่อน ระหว่าง และหลังกระบวนการเรียนรู้ และต้องประเมินทั้งแบบการประเมินตามรูปแบบ (Formative) และแบบการประเมินผลสรุป (Summative)
6. องค์กรต้องจัดกิจกรรมสะท้อนบทเรียน เพื่อให้นักเรียนต้องถูกท้าทายเพื่อสะท้อนการเรียนรู้ของตนเอง
7.องค์กรต้องออกแบบหลักสูตร/โปรแกรมการศึกษา ในลักษณะที่ให้นักเรียนนำการเรียนรู้ของตนเองมากขึ้น
8.องค์กรต้องพัฒนาหลักสูตร/โปรแกรมการศึกษา ที่มีความยืดหยุ่น
9.องค์กรต้องกำหนดให้ครู/ผู้สอนต้องปรับคำแนะนำให้ตรงกับความต้องการการเรียนรู้ของนักเรียนและต้องทำหน้าที่ในเวลาต่าง ๆ ในฐานะผู้เชี่ยวชาญโค้ชหรือผู้ให้คำปรึกษา
10. องค์กรต้องกำหนดเนื้อหาในหลักสูตร/โปรแกรมการศึกษา ที่สร้างความสนใจกับการเรียนรู้ที่เกี่ยวข้องกับวิชาชีพและความสามารถในการเป็นพลเมืองที่ดี
ขั้นตอนที่ 2 การออกแบบดำเนินการ 5 ระยะ
2.1 กำหนดกระบวนการดำเนินงาน CBE 5 ระยะ (Five Step of the Implementation CBE) (แผนภูมิ) ดังนี้
ขั้นการเตรียมความพร้อม
เป็นขั้นการดำเนินงานเกี่ยวกับการสร้างกรอบงานและเตรียมการที่เหมาะสมสำหรับการนำระบบ CBE มาใช้ ได้แก่
การกำหนดกรอบ/ขั้นตอนการดำเนินงานของกระบวนการ CBE 5 ขั้นตอน CBE-5 STEP มาใช้ ผลของขั้นตอนการเตรียมการ ที่ควรได้รับ คือ
แนวคิดการกำหนดรูปแบบการจัดการศึกษาตามความสามารถ
โมเดลการจัดการศึกษาตามความสามารถ (Competency-Based Education Model) เป็นการแสดงให้เห็นถึงกระบวนการที่มีเจตนารมย์ให้ผู้เรียน/ผู้ฝึกอบรมมีความสามารถตามที่กำหนด นั่นคือ
1.ความสามารถของผู้เรียน มีเจตนารมณ์ให้นักเรียนมีความสามารถที่ควรได้รับจาก/หลักสูตร/โปรแกรมการศึกษาต่อการรับรู้ความสามารถของนักเรียนเอง โดยนักเรียนรายงานว่าได้รับรู้ความสามารถของตนเองจริงหรือครูรายงานว่านักเรียนมีความสามารถจริงโดยกระบวนการสอน/การเรียนรู้จากหลักสูตรการศึกษา/โปรแกรมการศึกษา
2. ความสามารถของผู้ฝึกอบรม มีเจตนารมณ์ให้ผู้ฝึกอบรมมีความสามารถที่ควรได้รับจาก/หลักสูตร/โปรแกรมการฝึกอบรมต่อการรับรู้ความสามารถของผู้ฝึกอบรมเอง โดยผู้ฝึกอบรมรายงานว่าได้รับรู้ความสามารถของตนเองจริงหรือผู้จัดการฝึกอบรมรายงานว่าผู้ฝึกอบรมมีความสามารถจริงโดยกระบวนการฝึกอบรม/การเรียนรู้จากหลักสูตรฝึกอบรม/โปรแกรมการฝึกอบรม
รูปแบบการจัดการศึกษาตามความสามารถ ยังแสดงให้เห็นว่าแต่ละบุคคล/องค์ประกอบของกระบวนการเรียนการสอน/การฝึกอบรมจะมีระดับความเสี่ยงต่อกระบวนการ ดังนั้น การส่งเสริมความสามารถของนักเรียนโดยโปรแกรมการศึกษาเป็น/ผู้ฝึกอบรมโดยหลักสูตรฝึกอบรม จึงเป็นกระบวนการที่ซับซ้อน
คำอธิบาย โมเดลการจัดการศึกษาตามความสามารถ
เป็นคู่มือการดำเนินการองค์กร/หน่วยงานทางการศึกษา ที่มุ่งเน้นจัดการศึกษาตามความสามารถ
1.โมเดลนี้สามารถนำไปประยุกต์ปฏิบัติหรือนำไปใช้ในองค์กร/หน่วยงานทางการศึกษา องค์กร/หน่วยงาน ส่วนกลางได้แก่ องค์กรจัดการศึกษา กรม หน่วยงานที่รับผิดชอบ องค์กร/หน่วยงาน ส่วนภูมิภาค ได้แก่ หน่วยงานจังหวัด,หน่วยงานรับผิดชอบ,เขตพื้นที่การศึกษา,สถานศึกษา
2.โมเดลนี้สามารถนำไปประยุกต์ใช้กับองค์กร/หน่วยงาน ที่มีความสนใจในการประเมินผลและปรับปรุงการศึกษา
3.โมเดลนี้มีจุดมุ่งหมายเพื่อเสริมสร้างศักยภาพของผู้มีส่วนได้เสีย โดยใช้วิธีการประเมินแบบมีส่วนร่วมในกระบวนการ CBE
4.โมเดลนี้สามารถนำไปประยุกต์ใช้กับองค์กร/หน่วยงาน ที่ต้องการส่งเสริมกระบวนการบริหารการเปลี่ยนแปลงองค์กรสู่ระบบการศึกษาความสามารถขั้นสูง ซึ่งกระบวนการ CBE เกี่ยวข้องกับผู้มีส่วนได้ส่วนเสียทั้งหมด
5.องค์กร/หน่วยงาน ที่ใช้โมเดลนี้ต้องจัดทรัพยากรกระบวนการดำเนินการ จัดทำหนังสือคู่มือการดำเนินการที่เหมาะสม
6. โมเดลนี้สามารถนำไปประยุกต์ใช้กับองค์กร/หน่วยงาน ทั้งส่วนกลางและส่วนภูมิภาค ที่กำลังแสวงหากระบวนการจัดการศึกษาตามความสามารถที่เป็นไปได้ในการปฏิบัติ
การบริหารจัดการ
1.ผู้มีอำนาจ ตัดสินใจทราบและสนับสนุนการดำเนินการตามกระบวนการ CBE (จะมีการกำหนดนโยบายหรือแนวทางการดำเนินงานที่เป็นลายลักษณ์อักษรชัดเจน)
2.มีการจัดตั้งคณะกรรมการและทีมดำเนินการจัดการศึกษาตามความสามารถ (CBE Commiteeและ ทีม CBE Workgroup) ซึ่ง ได้แก่ ตัวแทนกลุ่มผู้มีส่วนได้เสียที่เกี่ยวข้องทั้งหมดกับระบบ CBE และได้รับการคัดเลือกและฝึกอบรมความรู้ความเข้าใจ ระบบ CBE (มีคำสั่งแต่งตั้งเป็นรูปธรรม)
3.พิจารณาทรัพยากร ให้กับกระบวนการ CBE (มีเอกสาร/หลักฐานระบุความชัดเจน)
ขั้นการเตรียมการ (Preparation)
เป้าหมายสุดท้ายของขั้นตอนการเตรียมการ
1.ผู้มีอำนาจทราบและตัดสินใจสนับสนุนการดำเนินการตามกระบวนการ CBE
2.จัดสรรงบประมาณ และทรัพยากร ให้กับกระบวนการ CBE
3. แต่งตั้งคณะกรรมการและทีมดำเนินงานการจัดการศึกษา CBE คือ ตัวแทนของกลุ่มผู้มีส่วนได้เสียที่เกี่ยวข้องทั้งหมด ทั้งโมเดลการจัดการเรียนรู้และโมเดลการจัดการฝึกอบรม (แผนภูมิ) คือ
3.1 คณะกรรมการดำเนินงานการจัดการศึกษาตามความสามารถ ระดับกระทรวง ประกอบด้วย
3.1.1 คณะกรรมการดำเนินงานการจัดการเรียนรู้ตามความสามารถ
3.1.2 คณะกรรมการดำเนินงานการฝึกอบรมพัฒนาตามความสามารถ
3.6 แต่งตั้งคณะกรรมการ/ทีมงาน อื่นๆ เพิ่มเติม ตามความจำเป็น/เหมาะสม
2.2 การกำหนดโมเดลความสามารถ (Competency Model)
1. กรอบ/โมเดลความสามารถ /รายการความสามารถของนักเรียน/นักศึกษา ตามระดับที่ต้องการ (ก่อน/ประถม/มัธยม/วิชาชีพ/อัธยาศัย/ฯลฯ)
2. กรอบ/โมเดลความสามารถ /รายการความสามารถของผู้บริหาร ครู และบุคลากรทางการศึกษา ตามที่ต้องการฝึกอบรมพัฒนา (ผู้บริหารระดับต่างๆ (สูง-กลาง-ต้น),ผู้บริหารหน่วยงาน/สำนัก/สถานศึกษา ฯลฯ, ครู ระดับที่ต้องการ(ก่อน/ประถม/มัธยม/วิชาชีพ/อัธยาศัยฯลฯ หรือวิชา คณิตศาสตร์,วิทยาศาสตร์ฯลฯ)
2.1 ความสามารถแต่ละรายการในกรอบ/โมเดลความสามารถเหล่านี้ ได้รับการกำหนดตามแนวทางการกำหนดกรอบความสามารถ/โมเดลความสามารถ ที่นำเสนอไปตอนแรกๆ ซึ่งมีการกำหนดองค์ประกอบความสามารถอย่างครบถ้วน ตามเกณฑ์การกำหนดกรอบ/โมเดลความสามารถ และจะใช้ความสามารถนี้เป็นพื้นฐานสำหรับการประเมินหาช่องว่าและจัดทำหลักสูตรความสามารถ
2.2 โมเดลความสามารถ จะได้รับการกำหนดองค์ประกอบส่วนต่างๆ ครบถ้วน (ชื่อ นิยาม ระดับและตัวบ่งชี้) ซึ่งให้คำอธิบายแต่ละองค์ประกอบอย่างละเอียดและแนวทางการปฏิบัติ
2.3 ผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย จะได้รับแจ้งเกี่ยวกับกรอบ/โมเดลความสามารถที่กำหนดขึ้นอย่างชัดเจนครบถ้วน
- ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียกับการจัดการเรียนรู้ตามความสามารถ คือ หน่วยงานทางการศึกษา/สถานศึกษา/ครูและนักเรียน
- ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียกับการจัดการฝึกอบรมพัฒนาตามความสามารถ คือ หน่วยงานฝึกอบรมพัฒนา ,ผู้บริหาร ครู และบุคลากรทางการศึกษา ที่มีการกำหนดกรอบ/โมเดลความสามารถ
ผลลัพธ์การกำหนดความสามารถ
เป้าหมายสุดท้ายของขั้นตอนที่ 2 Step 1: Define Competences : Competency Model
1.โมเดลความสามารถ ทั้ง 2 ประเภท ระดับต่างๆ (ที่สมบูรณ์ มีคำอธิบายรายละเอียดตามเกณฑ์ห้าประการ ตามหลักการกำหนดโมเดลความสามารถ-Developing Competency Model)
1.1โมเดลความสามารถการเรียนรู้ (Competency-Based Learning : CBL ของ ประถม,มัธยม,วิชาชีพ,อัธยาศัย)
1.2 โมเดลความสามารถการฝึกอบรมพัฒนา (Competency-Based Training : CBT ของ ประถม,มัธยม,วิชาชีพ,อัธยาศัย)
2.ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียทุกระดับได้รับทราบเกี่ยวกับโมเดลความสามารถของตน
ตอนต่อไป การดำเนินงานการจัดการศึกษาตามความสามารถ..ขั้นตอนที่ 2
