หัวใจคือ ความสัมพันธ์สองทาง (2-way relationship) ไม่ใช่ one-way relationship ที่ผู้ใหญ่เอาแต่สั่งสอนฝ่ายเดียว

หนังสือแนวแนะวิธีการเลี้ยงดู ดูแล และพัฒนาเด็กปฐมวัย ตามสมรรถนะ เพื่อเพิ่มคุณภาพเด็กตามวัย ๐-๕ ปี(๑)    ตอนที่ ๔ มีเรื่อง การรู้จักฟังเด็กมีสาระดังนี้

“การรู้จักฟังเด็ก 

การรับฟังเด็ก ผู้ใหญ่ยังเข้าใจว่า หน้าที่และความสัมพันธ์ของตนกับเด็กคือ สั่งและ สอน ดังนั้นเวลาพูดกับเด็กปฐมวัยก็จะเป็นการสั่ง เช่น ให้ทําหรือไม่ไห้ทําโดยไม่อธิบาย และแม้แต่ การสอนเด็กก็ไม่อธิบายเหตุผลมักเป็นการสอนสั่ง 

แท้ที่จริงแล้ว ผู้ใหญ่ต้องสัมพันธ์กับเด็กโดยเคารพในสิทธิของเด็ก กล่าวคือ เป็นความ สัมพันธ์ 2 ทางไม่ใช่ทางเดียว 2 ทางแปลว่า ผู้ใหญ่ต้องฟังความเห็นคําอธิบายเหตุผลของเด็ก นอกจากนั้นผู้ใหญ่กับเด็กต้องสัมพันธ์กันในด้านสนทนาแลกเปลี่ยนประสบการณ์ ไม่ใช้วิธีการสั่ง และสอนเพียงเท่านั้น 

ด้วยลักษณะการปฏิบัติดังกล่าว จึงมักคิดไปว่าเด็กไม่เชื่อฟังคําสั่งหรือคําสอน และ ประนามว่าเป็นเด็กดื้อไม่เชื่อฟัง และในหลายกรณีเด็กดื้อเงียบคือไม่ทํา 

ดังนั้นความสัมพันธ์ของผู้ใหญ่ที่มีต่อเด็กจึงควรอยู่ในรูปแบบที่ใช้กลวิธีต่างๆ ที่เป็น ความสัมพันธ์ 2 ทางที่เอื้อให้เด็กเกิดความไว้ใจผู้ใหญ่ ให้เกิดความรู้สึกว่าผู้ใหญ่หวังดีต่อเด็ก ไม่เอาแต่สั่ง ไม่เอาแต่ดุ แต่รับฟังให้ความเห็นใจ ใช้ภาษาในเชิงบวกกับเด็ก และรับฟังเด็กอย่าง ตั้งใจ”  

หัวใจคือ ความสัมพันธ์สองทาง (2-way relationship)   ไม่ใช่ one-way relationship ที่ผู้ใหญ่เอาแต่สั่งสอนฝ่ายเดียว ให้เด็กมีหน้าที่เชื่อฟังและปฏิบัติตาม    two-way relationship หมายความว่าผู้ใหญ่ฟังเด็ก    ฟังให้เข้าใจความคิดที่อยู่ในสมองเด็ก    แล้วกระตุ้นหรือตั้งคำถามให้เด็กแสดงออกเพิ่มเติม    เพื่อฝึกการสื่อสาร และการทำความเข้าใจความคิดของตนเอง   ผู้ใหญ่ต้องตั้งใจรับฟังหรือรับการสื่อสารจากเด็ก ซึ่งในหลายกรณี ไม่ใช่มีเพียงวัจนะภาษา ยังมีอวัจนะภาษา หรือภาษากายด้วย     ผู้ใหญ่ต้องฝึกรับสารที่เด็กสื่อ    แสดงความเอาใจใส่ และอาจตั้งคำถามต่อ    เพื่อให้เด็กฉุกคิด หากเด็กเข้าใจหรือตีความเรื่องราวผิด ในประเด็นสำคัญ และไม่ควรปล่อยให้ความเข้าใจผิดติดตัวไป   โดยเฉพาะอย่างยิ่งในด้านคุณธรรมหรือความรู้ผิดชอบชั่วดี    โดยต้องตระหนักว่า เด็กคือเด็ก ยังอ่อนเยาว์ต่อความซับซ้อน    แต่ก็พึงตระหนักว่า แม้เด็กเล็ก ก็มีความเข้าใจความซับซ้อนของเรื่องต่างๆ ดีกว่าเที่เราคิด (๒) (๓)      

การฟัง และมีปฏิสัมพันธ์สองทางกับเด็ก   ช่วยให้เด็กเกิดความรู้สึกสบายใจ ไว้วางใจ เกิดความรักและความผูกพัน (attachment) กับครู    ซึ่งเป็นพัฒนาการทางจิตวิทยาอย่างหนึ่ง สำหรับเด็ก    

วิจารณ์ พานิช

๓๐ ก.ย. ๖๑