การมีความรู้ความเข้า และการกระทำมาอย่างถูกต้อง ตั้งแต่ระยะที่หนึ่ง ที่สองนั้น ย่อมส่งเสริมความสำเร็จในระยะที่สาม ที่สี่นี้เป็นอย่างยิ่ง จึงควรพิจารณามาใหม่ ตั้งแต่ระยะที่หนึ่ง-สี่ ในลักษณะที่สัมพันธ์กันอีกครั้ง ดังนี้
วิธีนับด้วยสังขยา คือชั่วะยะที่หายใจเข้าหรือหายใจออกคร้้งหนึ่งนั้นการนับ ๑-๕ ในจบพอเหมาะพอพีกันทุกครั้ง ที่หายใจเข้าออก หรือ ๑-๑๐ ก็ยตาม...จะนับไม่ตำกว่า๕ และไม่เกิน๑๐ ซึ่งจะไม่ทำให้การหายใจช้าหรือเร็วเกินไป ซึ่งเป็นอุบายวิธีการฝึกฝน และการปรับปรุงิตให้อยู่ในาภพที่คล่องแคลว และจิตนั้นรู้จักตัวมันอย่างชัดเจนยิ่งขึ้น
วิธีนับโดยการคำนวนความสั้นยาว โดยไม่ต้องมีการนับด้วยสังขยานั้น การคำนวณความสั้นยาวนั้น ก็ต้องทำด้วยความรู้สึกที่พอเหมาะพอดี คือไม่ทำด้วยความร้อนรน(มีความตั้งใจรุนแรงเกินไป) หรือเฉื่อยชา (มีตั้งใจน้อยเกินไป) อุปมาเหมือนการจับนกถ้าจับแน่นเกินไปนกจะตาย ถ้าจับหลวมเกินไปนกจะหนี
การนับด้วยสังขยาก็ดี การคำนวณดดยไม่ต้องนับสังขยาก็ดีล้วนแต่เรียกว่า คณนา ในที่นี้ด้วยกันทั้งนั้น เป็นสิ่งที่ต้องทำในขณะที่มีการกำหนดอยู่ตลอด กว่างคือ ตลอดเวลาที่สติเร่ิมกำหนดไปตามลมครั้งถันมาถึงระยะที่ลมหายใจเป็นระเบียบแล้ว แต่จะต้องมีวิะีการกำหนดที่ละเอดียดยิ่งขึ้นไป กล่าวคือ การกำหนดเฉพาะแห่ง โดยจะกล่าวพอสังเขปดังนี้
การกำหนดเฉพาะแห่ง เมื่อิตรำงับพอสมควรแล้ว ก็เลื่อกำหนดเฉพาะที่จุดใดจุดหนึ่งซึ่งลมจะผ่านไปหรือผ่านมาเท่านั้น แล้วคอยกำหนดนับหรือคำนวณ ณ ที่นั้น เพื่อความเข้าใจง่าย ก็ควรย้อนระลึกไปถึงอุปมาเรื่องคนใช้ที่ไกวเปลเด็กอีกคร้ัง (ดังที่กล่าวมาแล้ว) คือเมื่อเด็กใกล้จะหลับไม่ลุกจากเปลเขาไม่ต้องคอยระมัระวัง คงจับตาอยู่เฉพาะหน้า ชั่วขณะที่เปลผ่าน ฉันใด : เมื่อลมหายใจเร่ิมรำงับ "กายรำงับลง" การปฏิบัติก็เลื่อไปสู่ขั้นที่ละเอียดกว่าเดิม คือ ไม่กำหนดด้วยการวิงตามลมเข้าออก แต่ไปอยุดคอยกหนดอยู่ตรงจุดใดจุดหนึ่งซึ่งได้เปรียบหรือ เหมาะาสมที่สุด ฉันนั้น
ดังที่กล่าวแล้ว เราแบ่งพื้นฐานของทางลมหายใจสัมผัสออกเป็น ๓ ส่วน คือ ที่ตรงปลายจมูก กลางอก และสะดือ ฉะนั้นควรจะพิจรณาต่อไปว่า การคอยเฝ้ากำหนดที่จุดไหนจะได้ผลอย่างไร ซึ่งที่เหมาะสมคือปลายจมูก
เมื่อการกำหนดลมหายใจเปลี่ยนการกำหนดนับตลอดสาย มเป้ฯการกำหนดนับเมื่อลมผ่าน เฉพาะที่จุดใดจุดหนึ่ง แล้ว กรณีการนับหรือการคำนวณย่อมเปลี่ยนไป โดยท่านแนะให้นับคราวละ ๕ คือเริ่มนับเป็น ๕ เป็น ๑๐ - ๑๕ -๒๐.. เรื่อยไป ทุกคราวที่ลดผ่านจุดๆ นี้ หรือ จะเป็นคราวละสิบ แทนก็ได้ ไม่ต้องแจกแจงรายละเอียดอีกต่อไป
ส่วนการคำนวณ ให้คำนวณตรงจุดนั้นเพื่อให้รู้ลมสั้นหรือยาวหักหรือเบา หยาบหรือละเอียดเป็นต้น ได้ผ่านเข้าหรือผ่านออก ก็รู้ได้ที่ตรงนั้นเอง...
- ปานานสติภาวนา พุทธทาสภิกขุ
