วันที่ ๒๑ ตุลาคม ๒๕๖๐ มีการประชุมสภามหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ที่วิทยาเขตตรัง มีการนำเสนอเรื่อง university – community engagement ของวิทยาเขตตรัง ในการประชุม แล้วตอนบ่ายไปลงพื้นที่ คือที่อำเภอย่านตาขาว ใกล้อำเภอเมืองนิดเดียว นั่งรถไป ๒๐ นาที และอยู่ติดอำเภอปะเหลียนโดยมีแม่น้ำไปะเหลียนคั่น
ที่ตื่นตาตื่นใจคือ ได้ไปรู้จักต้นย่านตาขาว (๑) ที่ดอกสวยทีเดียว เป็นเถาวัลย์ชนิดหนึ่ง
ที่จริงผมตั้งใจไปเรียนรู้กิจกรรมฟื้นชุมชนที่เคยรุ่งเรืองในอดีต แล้วกลับซบเซาเนื่องจาก การเปลี่ยนแปลงภูมิสังคมเศรษฐกิจ และการซบเซาของราคายางพารา แต่วันนี้ได้ไปร่วม กิจกรรมต้อนรับวีรบุรุษเมืองตรัง คือการต้อนรับท่านนายกฯ ชวน หลีกภัย โดยมีวีรบุรุษ เมืองตรังเบอร์สองอยู่ร่วมด้วย คือ ศ. นพ. จรัส สุวรรณเวลา คนเรียนเก่งจากเมืองตรังในตำนาน มีการร้องเพลงหมู่ต้อนรับอย่างครึกครื้น และไพเราะ นำโดย อ. ศรีนวล ผู้แต่ง ฟังได้ที่ (๒)
ผมจึงต้องปะติดปะต่อเรื่องราวของ university – community engagement ที่วิทยาเขตตรัง เอาจากการนำเสนอในการประชุมที่วิทยาเขต และจากการไปลงพื้นที่
ในการประชุมสภามหาวิทยาลัย วาระเรื่อง มอ. เพื่อสังคม โครงการย่านตาขาวโมเดล ระบุไว้ดังนี้
“หนวยพันธกิจสัมพันธมหาวิทยาลัยกับสังคม มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร งบประมาณเงินแผนดิน ประจําปงบประมาณ 2559 – 2560 โดยในปงบประมาณ 2559 คณะสถาปตยกรรมศาสตร ไดดําเนินโครงการวิจัยเชิงสํารวจรวมทั้งสิ้น 6 โครงการ ประกอบดวย
1. การสํารวจขอมูลพื้นฐานสภาพภูมิอากาศ ภูมิประเทศ ชาติพันธุ ประเพณีวัฒนธรรม และอุปสรรคที่สงผล ตอการพัฒนาเมืองยานตาขาวในชวง 10 ปที่ผานมา
2. การสํารวจแหลงมรดกทางสถาปตยกรรมในพื้นที่เทศบาลตําบลยานตาขาว
3.การสํารวจรังวัดสถาปัตยกรรมที่คงไวซึ่งภูมิปญญาทองถิ่นและควรคาแกการอนุรักษ
4. การคนหาอัตลักษณของพื้นที่ทางสถาปตยกรรมที่แสดงวิวัฒนาการณตั้งแตอดีตถึงปจจุบันของอําเภอยานตาขาว
5. การสํารวจความตองการพื้นฐานของบานพักอาศัยรวมกับคนพิการในอําเภอยานตาขาว
6. การสํารวจความเปนไปไดของเสนทางทองเที่ยวเชิงนิเวศและวัฒนธรรมในเขตพื้นที่เทศบาลตําบลยานตาขาว”
จะเห็นว่าการดำเนินการโครงการพันธกิจสัมพันธ์มหาวิทยาลัยกับสังคม (university – community engagement) ของวิทยาเขตตรังดำเนินการโดยใช้วิชาการสาขาสถาปัตยกรรมศาสตร์ เป็นฐาน เพราะดำเนินการโดยคณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ ซึ่งก็ถือว่าเป็นการเริ่มต้นที่ดี เป็นการนำเอาวิชาการ, นักวิชาการ, และนักศึกษาลงสู่ชุมชน ท่านนายกสภาฯ ศ. นพ. จรัส บอกว่า คุณค่าสำคัญที่สุดอาจจะเป็นการเปลี่ยนแปลงการจัดการเรียนการสอนในมหาวิทยาลัย จากการเรียนในห้องเรียน ลงสู่การเรียนในพื้นที่จริง นักศึกษาสถาปัตยกรรมศาสตร์ปีที่สอง ที่ลงพื้นที่ด้วยบอกว่า เธอไปเรียนวิชาออกแบบบ้านในพื้นที่
เอกสารรายงานต่อสภามหาวิทยาลัยระบุต่อไปว่า
“ผลที่ไดจากการวิจัยเชิงสํารวจในปแรกของโครงการสามารถสรุปได้ดังนี้
1. รายงานขอมูลพื้นฐานสภาพภูมิอากาศ ภูมิประเทศ จํานวนประชากร อาชีพและรายไดเฉลี่ยตอคน และ ประเด็นปญหาที่เปนอุปสรรคตอการพัฒนาเมืองยานตาขาวในชวง 10 ปที่ผานมา
2. แผนที่แหลงมรดกทางสถาปตยกรรมในพื้นที่เทศบาลตําบลยานตาขาว
3. แบบทางสถาปตยกรรมของอาคารพื้นถิ่นดั้งเดิมในพื้นที่เขตเทศบาลตําบลยานตาขาวที่แสดงผลเปนแปลน รูปดาน รูปตัดอาคาร แบบจําลอง 3 มิติดวยคอมพิวเตอรของสถาปต ยกรรมอนุรักษ
4. รายงานแสดงผลพื้นที่และกิจกรรมที่เปลี่ยนไปตามชวงเวลาตั้งแตอดีตถึงปจจุบันของสถาปตยกรรม ในเขตเทศบาลตําบลยานตาขาวและอิทธิพลที่เกี่ยวของ
5. รายงานลักษณะใชสอยอาคารรวมกับคนพิการ
6. แผนที่แหลงมรดกทางสถาปตยกรรมในพื้นที่เทศบาลตําบลยานตาขาวและรูปแบบกิจกรรมที่เปนไปได ในพื้นที่”
“ผลจากการวิจัยเชิงสํารวจดังกลาวนําไปสูการวิจัยเชิงลึกตอเนื่องในปงบประมาณ 2560 อีกจํานวน 6 เรื่อง ไดแก
- กระบวนการเกิดและการเปลี่ยนแปลงของเมืองยานตาขาว
- ความเปนไปไดสําหรับพิพิธภัณฑมีชีวิตของเมืองยานตาขาว
- แนวทางการปรับปรุงระบบการสัญจรเพื่อสงเสริมกิจกรรมการทองเที่ยวเมืองยานตาขาว
- แนวทางการพัฒนาสวนสาธารณะขนาดเล็กในเขตเทศบาลเมืองยานตาขาว
- แนวทางการพัฒนาเมืองยานตาขาว สูเมืองสีเขียวอยางยั่งยืน
- การเปลี่ยนแปลงรูปแบบสถาปตยกรรมยานเมืองเกาในยานตาขาว ที่ไดรับผลกระทบจากน้ำทวม
โดยมีแผนการดําเนินงานวิจัยเพื่อนําไปใชประโยชนในชวงเดือน สิงหาคม 2560 - มีนาคม 2561 และคาดวา จะแลวเสร็จในชวงปลายเดือนมีนาคม และจะนําเสนอแผนสูชุมชนและองคกรปกครองสวนทองถิ่นเพื่อเขาสูแผน ในการพัฒนาทองถิ่นตอไป”
ผมตกใจ เมื่อคนที่ย่านตาขาวชี้ให้ดูว่า น้ำท่วมในปี ๒๕๑๘ ท่วมเกือบถึงพื้นชั้นสองของบ้าน แต่เมื่อนึกถึงสมัยทำหน้าที่คณบดีคณะแพทยศาสตร์ น้ำท่วมใหญ่ที่หาดใหญ่ (ปีไหนคนแก่จำไม่ได้) เจ้าหน้าที่ของคณะแพทย์พายเรือ เอาอาหารไปช่วยเหลือชาวบ้าน เขาเล่าว่าน้ำท่วมเกือบถึงพื้นชั้นสอง เหมือนกัน
จะเห็นว่าผลการวิจัยเชิงสำรวจ น่าจะเป็นเครื่องมือชักนำให้มีการเชื่อมโยงวิชาการและ การเรียนรู้ เข้ากับวิถีชีวิตจริงของชาวบ้านมากยิ่งขึ้น โดยนักศึกษา reflect สะท้อนคิดเพื่อสร้างทฤษฎีขึ้นจากการไป สัมผัสของจริง (มีต่อตอนที่ ๒)
วิจารณ์ พานิช
๒๒ ต.ค. ๖๐
1 ชาวบ้านร่วมกันร้องเพลง ชุมชนสุนทรนนท์ในบ้านหัวสะพานเก่า ต้อนรับนายกชวน
2 รูปต้นและดอกย่านตาขาว
3 แม่น้ำปะเหลียน และสะพาน คงจะเป็นที่มาของชื่อบ้านหัวตะพาน
4 ต้นที่ลำต้นตรงคือต้นวาสนา ต้นย่านตาขาวพันรอบ ใบไม้ที่เห้นเป็นของต้นย่านตาขาว
