การถอดรหัสภาษาจากเพลงผญากล่อมลูกคนอีสาน

คอมพิวเตอร์ช่วยสอน(CAI) เรื่อง การสานลายสอง เป็นบทเรียนสร้างขึ้นด้วยโปรแกรมมัลติมีเดีย ที่มีปฏิสัมพันธ์กับผู้เรียน สื่อปี 2555 พัฒนาโปรแกรมโดย นายสมัย ประทุม ศูนย์เรียนรู้สวนไผ่

สำหรับวันนี้ขอเสนอสื่อ เรื่อง การถอดรหัสภาษาจากเพลงผญากล่อมลูกคนอีสาน

เรื่องเล่าจากพ่อเพชร (ประมาณ พ.ศ.2520)

ชาวนาอีสานสมัยก่อนหลังจากทำนาเสร็จแล้วก็จะเป็นช่วงที่ว่างงาน ครอบครัวใดมีลูกน้อย สองสามีภรรยาก็มักจะไปไหนมาไหนด้วยกัน ส่วนมากก็มักจะไล่วัวไล่ควายออกไปเลี้ยงตามทุ่งนาด้วย นาแต่ละเจ้าก็จะมีเถียงนาเป็นของตนเอง สำหรับเก็บสัมภาระและขึ้นไปนอนพักผ่อนตอนกลางวัน ภรรยาก็มักจะนอนร้องเพลงกล่อมลูกน้อยให้หลับอยู่ในอู่ที่อยู่บนเถียงนา ส่วนสามีก็จะมีหน้าที่จักตอกไม้ไผ่ไปสานภาชนะใช้สอยในชีวิตประจำวัน และสอนลูกคนโตให้สานลายต่างๆ โดยบอกขั้นตอนการสาน

ยกตัวอย่างการสานลายสอง พ่อก็จะบอกลูกว่า “ข่วมสองยอสองไปตลอดเลย” การบอกคนที่ยังสานไม่เป็นก็มักจะใช้เวลานานและพูดคำเดิมบ่อยๆ หลายรอบพอสมควร จนแม่นอนกล่อมลูกอยู่บนเสียงนาจำได้ก็เลยประติดประต่อคำเหล่านั้นเป็นเพลงหรือผญาได้ว่า

ไก่แม่ยองยอสองตลอด ให้เจ้าสอดสองลุ่มสองเทิง

ให้เจ้าดึงลายออกทางข่าง ให้สับหว่างตอกสองแยกกัน
คนโบราณเอิ้นว่าลายสอง เออ...เอ๊อ...นอน..นอน..

ถ้าลูกยังไม่หลับแม่ก็จะหาคำต่างๆ มาด้นเป็นผญาไปเรื่อยๆ จนกว่าลูกจะหลับหรือบางที่แม่ก็ชิงหลับไปก่อนลูกก็มี

จากเพลงกล่อมลูกก็จะได้สูตรการสาน จากการถอดรหัสดังนี้
2-1, 2-1, คือ ยก 2 ยก 1 (ยก 1 คือการแยกคู่ออกจาก 2 ที่ยกขึ้นมาก่อน แล้วแยก 1 ตอก สลับลายออกทางข้างเสมอ) ดูตัวอย่างภาพด้านล่าง

   พ่อเพชร นายอินทร์ ประทุม ปราชญ์อีสานที่มีความรู้เกี่ยวกับประเพณีวัฒนธรรมอีสาน
ศิลปะอีสาน จักสาน หมอดู พิธีกรรม เฒ่าจ้ำ (มีชีวิต 2452-2533)
ไก่แม่ยอง ไก่ตัวเมีย
ยอสอง               ยกสองตอกไม้ไผ่
ลุ่ม                    ข้างล่าง
เทิง                   ข้างบน
ดึงลาย               แยกออก
ทางข่าง ด้านข้าง
สับหว่าง             สลับลาย
เอิ้นว่า เรียกว่า