การจัดการปัญหาด้านสุขภาพและผลิตภัณฑ์สุขภาพด้วยชุมชนเข้มแข็ง

ชุมชนสามเหลี่ยม 1 เป็นชุมชนในเขตเทศบาลนครขอนแก่น มีประชากรตามฐานข้อมูลทะเบียนราษฎร์
พ.ศ.2555 จำนวน 2,759 คน 650 ครัวเรือน เป็นประชากรในพื้นที่ 494 ครัวเรือนที่เหลือเป็นครัวเรือนของ

ประชากรคนต่างถิ่น เป็นชุมชนที่อยู่ติดกับมหาวิทยาลัยขอนแก่น ถนนมิตรภาพ และถนนมะลิวัลย์ ซึ่งเป็น

ถนนสายหลักของจังหวัดขอนแก่น ประชากรที่อาศัยริมถนนมีอาชีพค้าขายอิสระ ส่วนประชากรในชุมชน

มีอาชีพค้าขายและรับจ้างทั่วไป ส่วนประชากรแฝงจะอาศัยอยู่ในหอพักและคอนโดมิเนียมที่ซึ่งผู้พักอาศัย

ส่วนใหญ่เป็นนักธุรกิจ นักเรียนและนักศึกษา

• รูปแบบการจัดการปัญหาด้านสุขภาพของชุมชนด้วยชุมชน

บุคคลที่เป็นแกนนำสำคัญในการจัดการปัญหาด้านสุขภาพในชุมชน คือ อาสาสมัครสาธารณสุข(อสม.)

ซึ่งเป็น กลุ่มคนที่รวมตัวกันเพื่อทำกิจกรรมต่างๆในชุมชน ได้แก่ กิจกรรมจิตอาสา กลุ่มพัฒนาอาชีพ

(กลุ่มตัดเย็บผ้าพื้นเมือง กลุ่มทำยาหม่อง กลุ่มทำดอกไม้จันทน์ กลุ่ม SME และกลุ่มฌาปนกิจ ) ซึ่งมี

การรวมกลุ่มเพื่อทำกิจกรรมต่างๆเป็นประจำ ณ ที่ทำการชุมชนสามเหลี่ยม 1 ซึ่งเป็นที่ตั้งของศูนย์สาธารณสุข

มูลฐานชุมชน และสถานที่แห่งนี้ตั้งอยู่ในพื้นที่บริเวณเดียวกับศูนย์แพทย์สามเหลี่ยม และศูนย์พัฒนาเด็กเล็ก

ของชุมชน

ในการจัดแบ่งพื้นที่ปฏิบัติงานของอาสาสมัครสาธารณสุขในการดูแลชุมชน จะแบ่งพื้นที่ตามพื้นที่รับผิดชอบ

ในละแวกใกล้บ้านของให้ตนเองครอบคลุมทุกหลังคาเรือนของชุมชน โดยมีการนัดพบอย่างไม่เป็นทางการ

สัปดาห์ละ 2 วัน และมีการประชุมประจำเดือนทุกวันที่ 10 นอกจากนั้นได้จัดเวรให้อาสาสมัครสาธารณสุขอยู่

ประจำที่ศูนย์วันละ 2 คน เพื่อทำหน้าที่ประสานและรับเรื่องร้องเรียนที่เกี่ยวข้องจากประชาชนและหน่วยงานต่างๆ

บทบาทหน้าที่ความรับผิดชอบของอาสาสมัครสาธารณสุขชุมชนสามเหลี่ยม 1 ได้แก่

1) เป็นผู้ประสานงานกับหน่วยงานต่างๆของรัฐ และองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเพื่อการส่งเสริมและป้องกันโรค

และการคุ้มครองผู้บริโภคแก่คนในชุมชน

2) เป็นผู้ค้นหาปัญหาด้านสุขภาพของคนในชุมชน เพื่อเสนอเป็นแผนงาน/โครงการกับกองทุนสุขภาพตำบล

3) เฝ้าระวังปัญหาการโฆษณา การคุ้มครองผู้บริโภคและสุขาภิบาลสิ่งแวดล้อมในชุมชน

• การดูแลสุขภาพของประชากรในชุมชน

อาสาสมัครสาธารณสุขชุมชนสามเหลี่ยม 1 ดูแลสุขภาพคนในชุมชนครอบคลุมทุกกลุ่มประชากรนับตั้งแต่

วัยเด็ก วัยทำงาน และผู้สูงอายุ โดยการค้นหาปัญหาสุขภาพของประชากร ระดมสมองและจัดทำโครงการเพื่อ

แก้ไขปัญหาโดยได้รับการสนับสนุนงบประมาณจากกองทุนสุขภาพชุมชน เทศบาลนครขอนแก่น ซึ่งกลยุทธ์ที่มี

ประสิทธิภาพมากที่สุดคือ การเยี่ยมบ้าน ทั้งนี้จะเลือกเยี่ยมบ้านกลุ่มผู้สูงอายุ ผู้พิการ และผู้ป่วยโรคเรื้อรังที่

ไม่มีคนดูแลใกล้ชิดเป็นอันดับแรก ต่อด้วยกลุ่มสตรีมีครรภ์และสตรีหลังคลอด อย่างน้อยเดือนละ 1 ครั้ง

จากงาน “การเยี่ยมบ้าน”ของกลุ่มอาสาสมัครสาธารณสุขนี้ นอกจากจะช่วยฟื้นฟูสุขภาพจิตของ

ผู้ป่วย ช่วยแก้ไขปัญหาด้านสุขภาพ โดยการประสานและส่งต่อหน่วยงานที่เกี่ยวข้องแล้ว ยังช่วยค้นหา

ปัญหาและนำมาสู่การแก้ไขปัญหาด้านอื่นๆที่เป็นปัญหาในชุมชนอีกด้วย เช่น

: การเฝ้าระวังและจัดการปัญหาโฆษณาผลิตภัณฑ์สุขภาพผิดกฎหมาย

: การจัดการปัญหาการผสมขนมปังหมดอายุในซาลาเปา

: การจัดการปัญหาด้านสุขาภิบาลอาหารและสิ่งแวดล้อม เป็นต้น

กิจกรรมของกลุ่ม อสม.ชุมชนสามเหลี่ยม 1

อาสาสมัครสาธารณสุขชุมชนสามเหลี่ยม 1 ได้จัดทำกิจกรรมเพื่อดูแลสุขภาพของประชากรในชุมชนภายใต้

แนวคิด “การส่งเสริม ป้องกัน ฟื้นฟู” ครบทุกช่วงกลุ่มอายุ ดังนี้

1) กลุ่มวัยเด็ก(0-6 ปี)

: การสำรวจข้อมูลและให้วัคซีนตามรอบกำหนด

: การประเมินน้ำหนักและพัฒนาการตามวัย

: การรณรงค์ป้องกันและทำลายยุงเพื่อป้องกันไข้เลือกออก

2) กลุ่มวัยทำงานและสตรีมีครรภ์

: การเยี่ยมบ้านสตรีหลังคลอด

: การรณรงค์ออกกำลังกายและเป็นผู้นำการออกกำลังกายประจำวัน

: การจัดทำประวัติและคัดกรองโรคเรื้อรัง ได้แก่ เบาหวาน และความดันโลหิตสูง

: การรณรงค์ป้องกันและคัดกรองมะเร็งเต้านมและภาวะแทรกซ้อน

: การรณรงค์การรับประทานอาหารตามสัดส่วนและอาหารสุขภาพ

3) กลุ่มผู้สูงอายุ

: การเยี่ยมบ้านผู้สูงอายุอย่างน้อยครัวเรือนละ 1 ครั้ง/เดือน

: การเยี่ยมบ้านผู้ป่วยโรคเรื้อรัง และผู้พิการ

: การประเมินภาวะสุขภาพผู้สูงอายุ

ทั้งนี้ในปีงบประมาณ 2556 กลุ่มอาสาสมัครชุมชนสามเหลี่ยม 1 ได้นำเสนอโครงการของบประมาณจาก

กองทุนสุขภาพชุมชนดังนี้

1) โครงการส่งเสริมสุขภาพของคนในชุมชนครบทุกวัย ได้แก่

- การส่งเสริมการบริโภคและการออกกำลังกาย

- การคัดกรองโรคเรื้อรัง และโรคมะเร็ง

2) โครงการผู้สูงอายุเพื่อนช่วยเพื่อน ตามแนววิถีพุทธ

3) โครงการรณรงค์ป้องกันโรคไข้เลือดออกในชุมชน

ผลงานเด่นของชุมชน

1. โครงการผู้สูงอายุ “เพื่อนช่วยเพื่อน” ตามแนววิถีพุทธ

เป็นโครงการที่อาสาสมัครสาธารณสุขเยี่ยมบ้านกลุ่มผู้สูงอายุและผู้ป่วยโรคเรื้อรัง ภายใต้แนวคิดการให้การรักษาใจตามหลักพุทธศาสนา นอกเหนือจากการรักษาโรคของแพทย์แผนปัจจุบัน โดยการเยี่ยมให้กำลังใจ การร่วมกันทำกิจกรรมส่งเสริมสุขภาพจิต การนำผู้ป่วยร่วมทำกิจกรรมในชุมชนเพื่อร่วมแบ่งปันกำลังใจ ซึ่งได้รับการตอบรับที่ดีและมีการเรียกร้องของชุมชนให้ดำเนินการอย่างต่อเนื่อง

2. โครงการพัฒนาสุขาภิบาลแผงลอยจำหน่ายอาหารพื้นที่เขต 4

ทางกลุ่มอาสามัครสาธารณสุขได้จัดทำโครงการนี้ เพื่อกำหนดและจัดทำข้อตกลงร่วมกันในการจัดระเบียบสุขาภิบาลแผงลอยที่จำหน่ายอาหารในเขตชุมชนสามเหลี่ยม 1 ซึ่งผู้ค้าและแผงลอยจำหน่ายอาหารในชุมชนให้ความร่วมมือและปฏิบัติตามข้อกำหนดของสุขลักษณะที่ดีเป็นอย่างดี โดยมีป้ายรับรองมาตรฐานที่ทางชุมชนได้จัดทำขึ้นเพื่อรับรองไว้ทำให้จำหน่ายได้มากขึ้นด้วย เมื่อโครงการนี้ประสบผลสำเร็จในพื้นที่ชุมชนสามเหลี่ยม 1 เทศบาลนครขอนแก่นจึงได้นำแนวคิดและเสนอให้โครงการนี้เป็นโครงการต้นแบบ และนำไปขยายผลต่อยอดทำในชุมชนอื่นๆในพื้นที่เขตเดียวกันของชุมชนสามเหลี่ยม

3. การแก้ไขปัญหาการผสมขนมปังหมดอายุในซาลาเปา

จากการดำเนินการจัดการปัญหาในชุมชนอย่างใกล้ชิดและเข้มแข็งของกลุ่มอาสาสมัครสาธารณสุขดังกล่าว ดังนั้นเมื่อเกิดกรณีปัญหาที่มีการเผยแพร่ข่าวทางสื่อมวลชนเมื่อปี 2555 ว่ามีการนำขนมปังหมดอายุเป็นส่วนผสมของไส้ซาลาเปา โดยกลุ่มผู้ผลิตซาลาเปารถเข็นจากชุมชนสามเหลี่ยม 1 เมื่อกลุ่มอาสาสมัครสาธารณสุขทราบปัญหาจึงได้ลงพื้นที่เพื่อสืบข้อมูลเบื้องต้น พร้อมทั้งเป็นด่านหน้าในการเข้าไปพูดคุยกับผู้ผลิตซาลาเปาในชุมชน เพื่อขอความร่วมมือในการแก้ไขปัญหาดังกล่าว จนกลุ่มผู้ผลิตซาลาเปายินยอมและให้ความร่วมมือเป็นผู้พัฒนามาตรฐานสถานที่ผลิตและคุณภาพของซาลาเปาร่วมกับหน่วยงานราชการในที่สุด

4. โครงการเฝ้าระวังและจัดการปัญหาการโฆษณาผลิตภัณฑ์สุขภาพที่ผิดกฎหมาย

จากการที่กลุ่มอาสาสมัครสาธารณสุข ได้เข้าร่วมโครงการเฝ้าระวังและจัดการปัญหาโฆษณาผลิตภัณฑ์สุขภาพที่ผิดกฎหมายร่วมกับสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดขอนแก่น ทำให้ค้นพบผู้เสียชีวิตจากการบริโภคเครื่องดื่มสมุนไพรตามโฆษณา และค้นพบผู้บริโภคที่ดื่มเครื่องดื่มสมุนไพรแล้วไม่ได้ผลในการรักษาสุขภาพ ทำให้มีการเผยแพร่ประชาสัมพันธ์ในเวทีการประชุมอบรมของชุมชนและการเผยแพร่ข้อมูลแบบปากต่อปาก ซึ่งนำไปสู่ความสำเร็จในการจัดการปัญหาการบริโภคผลิตภัณฑ์สุขภาพตามโฆษณาที่ผิดกฎหมาย

ปัจจัยแห่งความสำเร็จในการจัดการชุมชนด้วยตนเอง

1) อาสาสมัครสาธารณสุขทุกคน “คิดเหมือนกัน” คือมีทัศนคติต่อการดำรงชีวิตซึ่งมองโลกในแง่ดี มีความสามัคคีและ มีจิตอาสาในการทำสิ่งที่ดีแก่สังคม

2) ชุมชนสามเหลี่ยม 1 เป็นชุมชนที่พื้นที่ติดกับมหาวิทยาลัยขอนแก่น ดังนั้นจะมีนักวิชาการจากมหาวิทยาลัยขอนแก่นใช้เป็นพื้นที่ในการศึกษาวิจัย โดยการประสานแกนนำและอาสาสมัครสาธารณสุขในชุมชนเป็นผู้ร่วมวิจัย ทำให้บุคลากรในชุมชนได้รับการพัฒนาความรู้และสามารถนำผลจากการศึกษาวิจัยมาปรับใช้เพื่อพัฒนาชุมชนของตนเอง ประกอบกับอาสาสมัครสาธารณสุขส่วนใหญ่เป็นผู้สูงอายุและปฏิบัติหน้าที่อาสาสมัครสาธารณสุขสืบต่อเนื่องมาเกือบ 20 ปี ทำให้เข้าใจปัญหาของชุมชน สามารถแก้ไขปัญหาและพัฒนาชุมชนอย่างต่อเนื่อง จนประชากรในชุมชนให้ความเชื่อถือ ดังนั้นปัญหาในชุมชนจึงสามารถแก้ไขได้ด้วยการจัดการของชุมชนเอง