นโยบายสาธารณะเพื่อสุขภาพ และ พ.ร.บ. สุขภาพแห่งชาติ
ทุกข์
– ป่วย ตาย โดยไม่สมควร
– สูญเสีย ทางเศรษฐกิจ สังคม
สมุทัย
– ทิศทางการพัฒนา
– นโยบายสาธารณะที่ไม่ดี
นิโรธ
– ทิศทางการพัฒนาที่ถูกต้อง
มรรค
– นโยบายสาธารณะเพื่อสุขภาพ
– การประเมินผลกระทบด้านสุขภาพจากนโยบายสาธารณะ
– พระราชบัญญัติสุขภาพแห่งชาติ 2550
Thailand Health Profile 2006 สาเหตุการตายของคนไทย มะเร็ง เอดส์ อุบัติเหตุ หัวใจ วัณโรคปอด สารเคมีอันตรายภัยคุกคามสุขภาพคนไทย
การรับสัมผัสทางตรง ทางผิวหนัง ตา การหายใจ
การรับสัมผัสทางอ้อม ทางอาหาร เครื่องดื่ม เป็นต้น
ผลคืออาจจะทำให้เกิดความพิการตามมา ซึ่งจากการวิจัยพบว่า เกษตรกรที่ทำงานโดยใช้สารเคมี ทำให้เกิดความเสี่ยงต่อการเป็นโรคมะเร็งมากกว่า ข้าราชการ
สาเหตุของความสูญเสีย ในปัจจุบันเป็นโรคไม่ติดต่อมากถึง ร้อยละ 65 รองลงมาเป็นโรคติดต่อ ร้อยละ 20.2 และอุบัติเหตุ ซึ่ง เกิดอุบัติเหตุปีละ 1 ล้านครั้ง ตายปีละ 14,000 ราย พิการ 65,000 ราย สูญเสียมากกว่า 200,000 ล้านบาท ต่อปี
สมุทัย สาเหตุของการเกิดทุกข์ เกิดจากความไม่สมดุลทางการพัฒนา
การพัฒนาที่คำนึงถึงผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจเป็นหลักการพัฒนาที่ไม่คำนึงถึง ผลกระทบทางสังคมสิ่งแวดล้อมและสุขภาพอย่างพอเพียง คำว่า พอเพียง ตามแนวพระราชดำริในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชทานไว้เมื่อ 30 ปีก่อน ความพอประมาณ ความมีเหตุผล มีภูมิคุ้มกัน ซึ่งมาร์ติน วีลเลอร์ "คนไทยมีพระเจ้าอยู่หัว มีแผ่นดินที่อุดมสมบูรณ์ มีศาสนาพุทธที่ดีมาก ทั้ง 3 อย่างนี้ พยายามรักษาเอาไว้ให้ได้" (มุมคิดน่าอ่าน จากฝรั่งหัวใจไทย มาร์ติน วีลเลอร์ http://hilight.kapook.com ) และความพอเพียงของมาร์ติน คือคำว่า “OK and enough”
แนวทางการแก้ปัญหาคือ การทำให้เกิดภาวะสุขภาพดี ไม่เครียด คำจำกัดความของ สุขภาพ ที่นอกจากจะเป็นกาย จิต สังคม และจิตวิญญาณ สิ่งยึดเหนี่ยวจิตใจ ที่บุคคลสามารถเข้าถึงสิ่งสูงสุด (ที่ต้องใช้คำกลาง ๆ เนื่องจากประเทศไทยมีคนนับถือศาสนาแตกต่างกัน) และปฏิบัติได้อย่างเหมาะสม ปัจจัยกำหนดสุขภาพมีหลายอย่างเช่น รายได้ สถานะทางสังคม เครือข่ายความช่วยเหลือทางสังคม การศึกษา การมีงานทำและสภาพการมีการทำงาน สิ่งแวดล้อมทางสังคม สิ่งแวดล้อมทางกายภาพ ยกตัวอย่างการใช้ศาสนายึดเหนี่ยวจิตใจให้สามารถดำรงชีวิตอยู่อย่างมีความสุข อาจารย์กำพล ทองบุญนุ่ม แม้ท่านจะพิการทางกาย “จิตสดใส แม้กายพิการ” หากสนใจประวัติอาจารย์ สามารถสืบค้นได้
พระราชบัญญัติสุขภาพแห่งชาติ 2550
• มีคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ (คสช.) นายกฯ เป็นประธาน
• กรรมการมาจากการสรรหา จากตัวแทนจากทุกภาคส่วน
• มีสำนักงานเลขาธิการ (สช.)
• ให้มีกลไกการจัดสมัชชาสุขภาพ ทุกระดับ
• มติจากสมัชชาสุขภาพ เสนอเข้าสู่ คสช. สู่ ครม.
• มีกลไกการประเมินผลกระทบด้านสุขภาพ จาก นโยบายสาธารณะ
• มีกลไกการจัดทำธรรมนูญสุขภาพ ปรับปรุงทุกห้าปี
• เพิ่มสิทธิและหน้าที่ของ ประชาชนด้านสุขภาพ
การประเมินผลกระทบทางสุขภาพ
การประเมินผลกระทบทางสุขภาพ (Health Impact Assessment: HIA) คือ การกระบวนตัดสินคุณค่าของนโยบาย แผนงาน หรือโครงการ โดยพิจารณาที่ผลกระทบและการกระจายของผลกระทบนั้นที่อาจจะเกิดขึ้นต่อสุขภาพของประชาชน โดยใช้วิธีการ กระบวนการและเครื่องมือในการประเมินหลายชนิดร่วมกัน (WHO, 1999)
ปัจจัยกำหนดสุขภาพ (Determinants of Health)
สภานะสุขภาพประชาชนส่วนใหญ่เป็นผลมาจากสภาพทางสังคม วัฒนธรรมและสิ่งแวดล้อมทางกายภาพที่ดำรงชีวิตอยู่ ซึ่งปัจจัยต่างๆเหล่านี้ทำให้เกิดความเสี่ยงหรือมีผลต่อสุขภาพ ได้แก่ ระดับการศึกษารายได้ ความสัมพันธ์ภายในครอบครัว โดยหากปัจจัยเหล่านี้เปลี่ยนแปลง ก็จะส่งผลให้สุขภาพของประชาชนเปลี่ยนแปลงไปด้วย ปัจจัยกำหนดสุขภาพ มีหลายประการ จำแนกเป็นกลุ่ม ได้ดังนี้
1. ปัจจัยกำหนดสุขภาพระดับบุคคล เช่น เพศ ปัจจัยทางชีวภาพ วิถีชีวิต พฤติกรรม
2. ปัจจัยกำหนดสุขภาพระดับสังคมและสิ่งแวดล้อม เช่น สภาพทางกายภาพ สภาพชุมชน สังคมและเศรษฐกิจ
3. ปัจจัยกำหนดสุขภาพระดับสถาบัน เช่น ความสามารถ ศักยภาพ และอำนาจต่อการตัดสินใจของภาคประชาชน/เอกชน
ลักษณะพิเศษของ HIA
1. มุ่งหาผลกระทบเชิงซ้อน
2. ต่อทั้งสถานะสุขภาพและปัจจัยของสุขภาพ
3. ใช้ข้อมูลหลายแหล่ง
4. ฟังทุกฝ่าย
แนวคิดและทฤษฎี
1. มีนโยบายสาธารณะที่สนใจสุขภาพ (สุขภาวะ สมดุล)
2. สร้างสิ่งแวดล้อมทางกายภาพ ทางสังคม ที่เอื้อหนุน เกื้อกูล ต่อสุขภาวะ มีทางเลือกให้ประชาชน
3. พัฒนาทักษะประชาชนและครอบครัว
4. สร้างชุมชนเข้มแข็ง
5. ปรับทิศทางการลงทุนด้านสุขภาพ ให้มาเน้น บริการปฐมภูมิ ส่งเสริม ป้องกัน
การประเมินผลกระทบด้านสุขภาพ
1. การกลั่นกรอง
2. กำหนดขอบเขต
3. การวิเคราะห์ผลกระทบ
4. การให้ข้อเสนอแนะทางเลือก
5. การติดตามควบคุม
อภิธานศัพท์
สุขภาพ (Health) : ภาวะที่สมบูรณ์ทั้งทางกาย จิต สังคม และการไม่เป็นโรค (WHO, 1948)
ภัยคุกคาม (Hazard): สิ่งที่สามารถก่อให้เกิดความเจ็บป่วย (เช่น แบคทีเรีย สารพิษ สารเคมี)
ปัจจัยเสี่ยงต่อสุขภาพ (Health risk) : ตัวชี้วัดของขอบเขตที่สามารถก่อให้เกิดอันตรายหรือสิ่งคุกคาม
ตัวส่งเสริมสุขภาพ (Health promoter) : สิ่งที่สามารถส่งเสริมสถานะทางสุขภาพ เช่น สารต่อต้าน
อนุมูลอิสระ องค์ประกอบของตัวยาในพืช
ปัจจัยกำหนดสุขภาพ(Health determinants) : ขอบเขตปัจจัยด้านบุคคล สังคม เศรษฐกิจและ
สิ่งแวดล้อม ซึ่งเป็นตัวกำหนดสถานะทางสุขภาพของบุคคลหรือประชากร (NIHCE, 2006)
ผลลัพธ์ทางสุขภาพ (Health outcome): การเปลี่ยนแปลงในสถานะทางสุขภาพของบุคคล กลุ่มคน
หรือประชากร ที่เป็นผลจากมาตรการการวางแผน/กิจกรรม เพื่อเปลี่ยนแปลงสุขภาพ
ความไม่เสมอภาคทางสุขภาพ (Health inequality): ความแตกต่างของสถานะทางสุขภาพหรือการ
กระจายของปัจจัยกำหนดสุขภาพระหว่างกลุ่มประชากร ซึ่งเกิดขึ้นจากความแตกต่างด้านสังคม โอกาสทางการศึกษา รายได้ ที่อยู่อาศัย ภาวะโภชนาการ รูปแบบการทำงานและการประกอบอาชีพ และความไม่เท่าเทียมในการเข้าถึงบริการทางสาธารณสุข (NIHCE, 2006)
ความไม่เท่าเทียมทางสุขภาพ (Health inequity): มองในมิติของคุณธรรมและจริยธรรม โดยความไม่
เท่าเทียมเป็นผลจากการปรับเปลี่ยนความแตกต่างสถานะทางสุขภาพ (Scott-Samuel,1996)
………………………………………………………………………………………………………
สรุปจากการบรรยายของ ผศ.ดร.นพ.ปัตพงษ์ เกษสมบูรณ์ “นโยบายสาธารณะเพื่อสุขภาพ และ พรบ. สุขภาพแห่งชาติ” วันที่ 13 ธันวาคม 2555 ที่ห้องประชุม 1 ชั้น 7 อาคารเวชวิชาคาร คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น
สนใจข้อมูลสามารถสืบค้นได้จากเว็บไซต์
• www.nhso.or.th
• www.prawase.com
International: www.who.int, www.google.com
• Key words: Public policy, health impact assessment
