คำศัพท์ในภาษาไทยที่มาจากภาษาสันสกฤตและภาษาบาลีนั้นมีมาก คำเหล่านี้ เรามักเรียกว่า "คำยืม" ซึ่งเป็นศัพท์วิชาการ ที่เราแปลมาจากภาษาอังกฤษ "loan word" หรือ "borrowed word" ก็เรียก (แต่ไม่เห็นมีใครเรียกว่าคำกู้)

 

อันที่จริงไม่ได้ยืมอะไรหรอก แค่หยิบมาใช้ดื้อๆ และเมื่อนำมาใช้ ความหมาย รูปคำ หรือการออกเสียงย่อมแตกต่างไปจากภาษาเดิมบ้าง คล้ายบ้าง เหมือนบ้าง ฯลฯ

 

พยัญชนะไทยนั้นมีด้วยกัน 44 ตัว แต่บาลีมี 33 ตัว สันสกฤตมี 33/34 ตัว  ของไทยเรามีมากกว่า และยังสามารถใช้เขียนแทนพยัญชนะบาลีและสันสกฤตได้ทุกตัว ด้วยเหตุนี้ โดยหลักการแล้ว การนำคำศัพท์บาลีและสันสกฤตมาใช้ในภาษาไทย เราไม่จำเป็นต้องเปลี่ยนแปลงรูปร่างอะไรเลย สามารถถ่ายทอดมาแบบตัวต่อตัวได้เลย

 

แต่ในความเป็นจริงมิใช่เช่นนั้น

 

อักษรบางตัวในภาษาสันสกฤตและภาษาบาลี เมื่อนำมาใช้ในภาษาไทย มักจะเปลี่ยนแปลงไปบ้าง โดยเฉพาะ อักษร ฏ ต และ ป   จะกลายเป็น ฎ ด และ บ ตามลำดับ

 

ตรัยปิฏก ในภาษาสันสกฤต กลายเป็น ไตรปิฎก (ใช้ ฎ ชฎา)

ตาปส ตารา ตุษฏิ เตช ปัตร     ไทยเราใช้  ดาบส ดารา  ดุษฎี เดช บัตร

 

อักษร ฎ ด บ ในภาษาสันสกฤตและภาษาบาลีนั้นไม่มี

 

(หากไม่กลัวว่าจะสับสน ก็ขออธิบายเพิ่มเติมว่า แม้สันสกฤตไม่มีอักษร ฎ ด บ แต่มีเสียง ดอ และ บอ นั่นคือ อักษร ท และพ  เช่น ทารก สันสกฤตออกเสียงว่า ดาระกะ, พาลา สันสกฤต ออกเสียงว่า บาลา)

 

ผู้ที่ศึกษาคำสันสกฤตในภาษาไทย เมื่อพบคำที่สะกดด้วย ฏ ด บ ซึ่งไม่มีในภาษาสันสกฤต พึงทราบว่า เป็นการเปลี่ยนรูปมาจากศัพท์เดิม ไม่ทราบว่าเหตุผลเพื่ออะไร แต่เข้าใจว่า เพราะต้องการเสียงในแบบของเรา แทนที่จะออกเสียงตามรูปอักษรว่า ดวงตารา ก็เป็น ดวงดารา  หรือ  แทนที่จะใช้ สมตุล ก็ปรับมาเป็น สมดุล ดูเหมือนเสียงนุ่มนวลกว่า (ที่ว่านุ่มนวลกว่า ไพเราะกว่านี้ เป็นเรื่องของรสนิยม แต่ละคนย่อมคิดไม่เหมือนกัน คนลาวอาจจะเรียกชื่อผมว่า ทะ-วัด-ไซ เพราะเสียงนุ่มนวลกว่า ทะ-วัด-ไช ก็เป็นได้)

 

ยังมีคำศัพท์มากมาย ที่ใช้อักษร ฏ  ต  ป ในภาษาไทย เช่น ตรรกะ, ปรปักษ์,

 

นอกจากอักษร ฏ ต ป แล้ว ไม่ค่อยปรากฏอักษรอื่นที่เปลี่ยนไป  

 

อย่าลืมว่า มิใช่ทุกคำที่มีอักษร 3 ตัวนี้ แล้วจะต้องเปลี่ยนเป็น 3 ตัวนู้น  นั่นคือ ไม่มีกฎที่ชัดเจน  พูดแบบเข้าใจง่ายๆ ก็คือ เอาแน่นอนไม่ได้ ว่าเมื่อไรจะเปลี่ยน ฏ เป็น ฎ หรือ ต เป็น ด ฯลฯ

 

นอกจากนี้ ยังมีกรณีที่เรานำศัพท์มาใช้ทั้งสองแบบ เช่น ปิตุลา บิตุลา, กุฏิ กุฎี, (ตาล)ปัตร, บัตร แต่คำศัพท์โดยทั่วไปมักจะมีแบบเดียว

 

สรุป คำศัพท์ภาษาสันสกฤต (และภาษาบาลี) เมื่อนำมาใช้ในภาษาไทย “บางครั้ง”มีการเปลี่ยนอักษรบางตัว เช่น "ฏ ต ป" เป็น "ฏ ด บ"  ดังนั้น เมื่อต้องการค้นคำศัพท์เหล่านี้ในพจนานุกรม หรือศัพทานุกรมภาษาบาลีหรือภาษาสันสกฤต ก็อย่าลืม นึกไปถึงอักษรเดิม (คือ ฏ ต ป) เพราะภาษาบาลีและภาษาสันสกฤต ไม่มีอักษร ฎ ด และ บ  หาเท่าไรก็ไม่เจอ...