ความเป็นระบบระเบียบของภาษาสันสกฤต นับว่ามีประโยชน์มาก เมื่อถึงยุคคอมพิวเตอร์ และอินเทอร์เน็ต ซึ่งไม่สนใจว่าข้อมูลจะมากมายมหาศาลแค่ไหน

ภาษาสันสกฤตมีอายุเก่าแก่ไม่ต่ำกว่า 2,600 ปีอย่างแน่นอน เพราะมีมาก่อนพุทธศาสนา จึงนับว่าเป็นภาษาที่เก่าแก่อันดับต้นๆ ที่ยังคงมีวรรณกรรมในภาษานี้ให้ได้อ่านกันเป็นจำนวนมาก และด้วยเหตุนี้จึงมีการเรียนภาษาสันสกฤตสืบมาจนปัจจุบัน

 

ขึ้นชื่อว่าบาลีสันสกฤต ย่อมชวนให้คิดว่าล้าสมัยไม่น่าสนใจ แต่ที่ไหนได้ มีการจัดทำข้อมูลและเครื่องมือในการเรียนการสอนภาษาและวรรณคดีสันสกฤตด้วยคอมพิวเตอร์และอินเตอร์เน็ตเอาไว้มากมาย จากผู้รู้ทั่วโลก ทั้งฝรั่ง แขก จีน ญี่ปุ่น เกาหลี แม้กระทั่งละตินอเมริกา โดยเฉพาะยุคอินเทอร์เน็ตในปัจจุบันนี้แล้ว การเรียนภาษาสันสกฤตผ่านเว็บไซต์ทำได้ง่ายดายเหลือเกิน เทียบกับภาษาไทยแล้ว น่าจะมีมากกว่าสื่อเรียนภาษา/วรรณกรรมไทยด้วยซ้ำไป

 

พูดอย่างนี้ดูเหมือนโม้ มาดูรายละเอียดกันดีกว่า

 

ภาษาสันสกฤตในยุคคอมพิวเตอร์นี้ มีแหล่งข้อมูล หรือการจัดข้อมูลเอาไว้หลากหลายรูปแบบ พอจะจำแนกได้ดังนี้

 

1. แหล่งข้อมูลต้นฉบับ หนังสือ หรือบทความ

ปัจจุบันมีแหล่งหนังสือในอินเทอร์เน็ตมากมายให้ดาวน์โหลดกันฟรีๆ ไม่เว้นหนังสือภาษาสันสกฤต โดยเฉพาะวรรณคดีเก่าๆ ที่เก่าแก่มาก สำคัญมาก ก็มักจะมีครบชุด ลดหลั่นกันลงมา อย่างเช่น คัมภีร์ฤคเวท หาได้หลากหลายรุ่น ทั้งภาษาสันสกฤตล้วน ทั้งตัวคัมภีร์ ทั้งที่เป็นอรรถาธิบาย ทั้งที่แปลเป็นภาษาอังกฤษ ภาษาเยอรมัน และภาษาอื่นๆ 

 

ต้นฉบับวรรณคดีสันสกฤตไม่ได้มีรูปแบบเดียว มีกันหลากหลายละลานตา

               1) มาทั้งไฟล์ ส่วนมากเป็นแบบ pdf เพื่อความสะดวก มีทั้งต้นฉบับอักษรเดิม (เทวนาครี เบงกาลี ทมิฬ) ทั้งที่แปลเป็นอังกฤษควบคู่กัน เอกสารเหล่านี้มีทั้งวรรณกรรม ตำรา แบบเรียน พจนานุกรม ฯลฯ

               เว็บที่น่าสนใจได้แก่

               - http://www.archive.org/ ขอให้ใส่คำค้นตรงกัน ก็เจอแน่

               - http://books.google.com/ อันนี้คงรู้จักกันดี ใส้คำค้นไม่ตรงก็ยังเจอ

               - http://www.gutenberg.org เลือกหาตามชื่อผู้แต่งได้

               - http://sanskritdocuments.org/ เยอะจริงๆ พับผ่าซี

               แค่นี้ก็คงอ่านไม่ไหวแล้วล่ะ

               2) ไม่มีไฟล์ แต่มีเนื้อหาในเว็บ สนใจก็คัดลอกไปเลย

               - http://titus.uni-frankfurt.de/indexe.htm เว็บนี้ไม่ใช่แค่มีวรรณกรรม แต่นำเสนอแบบแยกศัพท์ (แยกสนธิ) และอยากรู้คำไหน ก็คลิกที่คำนั้น จะพาไปยังคลังข้อมูลศัพท์ เพื่อจะบอกรายละเอียดอื่นๆ ได้อีก

               - http://sa.wikisource.org/wiki/मुख्यपृष्ठम् เป็นส่วนหนึ่งของ sa.wikisource.org โดยแยกเนื้อหาเฉพาะต้นฉบับล้วนๆ ค้นหากันได้ตามอัธยาศัย

               - http://www.sacred-texts.com (มีหลายภาษา) ต้องการเรื่องอะไร ลองค้นดู บางเรื่องมีทั้งต้นฉบับสันสกฤต และบทแปลภาษาอังกฤษ มีวรรณกรรมใหญ่ๆ มากมาย เช่น พระเวท มหาภารตะ รามายณะ ฯลฯ

               นอกจากนี้ยังมีวรรณกรรมเฉพาะด้าน เช่น วรรณคดีพุทธศาสนา วรรณคดีฮินดู ฯลฯ

               3) ไม่ใช่ต้นฉบับอย่างเดียว แปลและอธิบายด้วย

               แบบนี้ก็มีมาก แต่ส่วนมากเว็บหนึ่งจะมีเรื่องหนึ่งหรือสองสามเรื่อง ต้องใช้ความสามารถในการค้นพอสมควร เช่น

               - http://www.learnsanskrit.org/texts/ashtadhyayi/book1-1 ที่นี่มีวรรณกรรมสองเรื่อง ที่อธิบายละเอียด (เมฆทูต และอษฺฏาธยายี) แต่เว็บไซต์ส่วนนี้เปิดๆ ปิดๆ เอาแน่นอนไม่ค่อยได้

               - http://www.giirvaani.net/ มีวรรณกรรมราว 10 เรื่องที่มีต้นฉบับ พร้อมการอธิบายโดยละเอียด เช่นเรื่องรฆุวงศ์, กุมารสมภพ ฯลฯ

               - http://kjc-fs-cluster.kjc.uni-heidelberg.de/dcs/index.php ข้อมูลเยอะมาก เป็นคลังศัพท์ด้วย

               นอกจากนี้ยังมีเว็บที่อธิบายเฉพาะเรื่อง เช่น ภควัทคีตา, รามายณะ ฯลฯ

 

2 พจนานุกรมออนไลน์

               มีมากมายเป็นดอกเห็ด แต่ละแหล่งไม่ได้มีพจนานุกรมเล่มเดียว บางแห่งมีเป็น 10 เล่ม

               แหล่งที่บอกไปในข้อ 1 นอกจากหนึ่งมีพจนานุกรมสันสกฤตให้โหลดมาเก็บหลายเล่ม แต่ยังมีอีกหลายแหล่ง เช่น

               1) สถาบัน Universität Zu Köln Institut Für Indologie Und Tamilistik อ่านยากๆ นี้แหละจัดทำไว้ โดยนำพจนานุกรมฉบับลายครามหลายเล่มมาบรรจุไว้ทั้งในแบบเดิม (ไฟล์ภาพ) และแบบอิเล็กทรอนิกส์ เรียกว่า ฉบับดิจิตอล (Digitized editions) กับฉบับสแกน (Scanned editions) มีทั้งสันสกฤตเป็นอังกฤษ เป็นเยอรมัน อังกฤษเป็นสันสกฤต รวมทั้งภาษาอื่นด้วย

               http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/

               เว็บนี้เว็บเดียวก็ดูเหมือนจะพอ สำหรับมือใหม่หัดเรียน

 

              2) Sanskrit Heritage แปลงมาจากพจนานุกรมสันสกฤตภาษาฝรั่งเศส แต่คำอธิบายเว็บเป็นภาษาอังกฤษ

              ค้นได้ที่ http://sanskrit.inria.fr/DICO/index.html

 

              3) แบบเรียบๆ ง่ายๆ แต่ใช้ได้ http://spokensanskrit.de/

 

3. ตำราเรียน

               ตำราเรียนนั้น นอกจากดูในคลังหนังสือแล้ว ยังมีแหล่งเรียนออนไลน์ที่น่าสนใจมากมาย เช่น

               1. http://learnsanskrit.org/grammar เรียนไวยากรณ์ได้สะดวก และเข้าใจง่าย

               2. http://acharya.iitm.ac.in/sanskrit/tutor.php เรียนง่ายๆ สั้นๆ พอเข้าใจภาษาสันสกฤต

               3. http://www.chitrapurmath.net/sanskrit/sanskrit_Iesson.asp เรียนเอาจริงเอาจัง แจกใบงานเป็น pdf ไม่เก่งไม่เลิก

 

4. คลังศัพท์สันสกฤต (corpus)

               คลังศัพท์นั้นมีความสำคัญต่อการเรียนภาษาเป็นอย่างมาก คลังศัพท์ภาษาอังกฤษมีใช้มานานแล้ว ส่วนคลังศัพท์ภาษาไทยก็มีเหมือนกัน แต่ไม่ค่อยได้ยินใครพูดถึงมากนัก คลังศัพท์พวกนี้จะบรรจุวรรณกรรมสันสกฤตเอาไว้มากมาย เพื่อต้องการค้นคำใด ก็จะยกคำนั้นๆ พร้อมกับประโยคที่มีคำนั้นมาให้ดู ช่วยให้เข้าใจความหมายของศัพท์ และเห็นวิธีการใช้คำมากกว่าเปิดพจนานุกรม ปัจจุบันมีหลายคลังศัพท์ แต่ผมยังไม่ได้เสาะหามากนัก เท่าที่ใช้อยู่ก็มี

               1) http://vedabase.net/ เน้นเนื้อหาจากภัควัทคีตา แต่ถ้าจะค้นศัพท์ให้ใส่คำแบบนี้

http://vedabase.net/u/uttisthati (ต้องการค้นคำอะไร ใส่คำแรกหลัง / แล้วปิดด้วย / ตามมาด้วยคำที่ต้องการค้น

              

               2) http://meluhha.com/newrv/ เน้นค้นศัพท์จากฤคเวท มีฉบับแปลภาษาอังกฤษ (Griffith) และภาษาเยอรมัน (Geldner)

 

5 เครื่องมืออื่นๆ

               ยังมีเครื่องมืออื่นอีกหลายอย่าง เช่น

               1. เครื่องแยกสนธิ และบอกชนิดของคำให้เสร็จสรรพ

               2. แจกรูปนามให้ ป้อนคำนาม บอกเพศ บอกว่าต้องการโรมัน หรือเทวนาคลิก คลิกเดียวจบ

               3. แจกรูปกริยาให้ ป้อนธาตุ หมวดธาตุ บอกอักษรที่ต้องการ คลิกเดียวจบ

               ทั้งหมดนี้หาจาก http://sanskrit.inria.fr ที่เดียว

               4. ช่วยสนธิ จับคำสองคำมาสนธิให้ (ยังหาเว็บดีๆ ไม่เจอ  เจอแล้วจะบอกอีกที)

               5. ช่วยหาความสอดคล้องของศัพท์ในวรรณกรรมเรื่องต่างๆ (concordance) (ดูที่ http://kjc-fs-cluster.kjc ข้างบน)

            6. ช่วยบอกชนิดของฉันท์ให้ เก่งจริงๆ เลย (ตอนนี้อยู่ในขั้นทดลอง)

               7. แปลงตัวอักษร จากเทวนาครีเป็นโรมัน เป็นไทย, แปลงจากโรมันเป็นเทวนาครี

               - http://bond.in.th/octrabond/text-tools/25-devanagari-transcriptor แปลงจากเทวนาครี(มีอักษรอื่นด้วย) เป็นอักษรโรมัน และอักษรไทย (อักษรไทยที่ได้อาจต้องปรับเล็กน้อย)

               - http://www.yash.info/indianLanguageConverter/ แปลงจากโรมัน เป็นอักษรเทวนาครี