พระพุทธชินราชในประวัติศาสตร์สมบูรณาญาสิทธิราชย์
ชาตรี ประกิตนนทการ
ประวัติศาสตร์ศิลปะ
ศิลปวัฒนธรรมฉบับพิเศษ สำนักพิมพ์มติชน
พระพุทธชินราชในประวัติศาสตร์สมบูรณาญาสิทธิราชย์ เล่าถึงพระพุทธรูปองค์สำคัญที่สุดองค์หนึ่งของประเทศไทย คือ พระพุทธชินราช ปัจจุบัน ประดิฐฐานอยู่ในพระวิหารวัดพระศรีรัตนมหาธาตุ จ.พิษนุโลก พระพุทธรูปศิลปะสุโขทัยนี้มีความสำคัญมาแต่ครั้งอดีต พระพระหากษัตริย์พระองค์สำคัญ ๆ ล้วนแต่เดินทางไปนมัสการแล้วทั้งสิ้น ประชาชนทั่วไปก็ต่างเดินทางไปนมัสการขอพรเพื่อความเป็นสิริมงคลแก่ชีวิต จึงนับได้ว่าเป็นศูนย์ของความศรัทธาองประชาชนทุกยุคทุกสมัย จากความศรัทธาที่มีมากมายมหาศาล จึงมีการจำลองพระพุทธชินราชไว้ในพระอุโบสถตามวัดสำคัญภายในประเทศมากมายเช่น วัดเบญจมบพิตร กรุงเทพฯ วัดท่าซุง จ.อุทัยธานี วัดอโศการาม จ.สมุทรสงคราม วิหารพระพฤหัส ดอยสุทเพ จ.เชียงใหม่ ฯลฯ และในต่างประเทศเช่น วัดไทยพุทธคยาประเทศอินเดีย วัดฟลอริดาธรรมาราม สหรัฐอเมริกา วัดธรรมวิหาร ฮาวาย สหรัฐอเมริกา เป็นต้น เหตุนี้ อ.ชาตรี จึงให้ความหมายกับพระพุทธชินราชว่า
“พระพุทธชินราชได้ถูกสังคมไทยร่วมสมัยเลือกใช้เป็นสัญลักษณ์ในเชิงความหมายของความเป็นไทยมากที่สุด”
หนังสือได้ขยายความสำคัญออกเป็นหัวข้อ ๑๑ หัวข้อ ดังนี้ พระพุทธรูปที่สังคมไทยนิยมจำลองมากที่สุด ความหมายพรพุทธชินราชในพงศาวดารเหนือ พระพุทธชินราชภายใต้สำนึกทางประวัติศาสตร์ใหม่ พระพุทธชินราชในประวัติศาสตร์สมบูรณาญาสิทธิราชย์ วัดเบญจมบพิตรในสำนึกรัฐสำนึกรัฐจักรวาลวิทยาสมัยใหม่ บูรณาญาสิทธิราชย์ ภาพสะท้อนโครงสร้างอำนาจรัฐสมัยใหม่ พระพุทธชินราชจำลองวัดเบญจมบพิตร พระพุทธชินราชกำสัญลักษณ์ความเป็นไทย การจำลองพระพุทธชินราช ร.ศ. ๑๒๐ พระพุทธชินราชจำลองมากรุงเทพฯ อัญเชิญพระพุทธํชินราชสู่วัดเบญจมบพิตร งานไหว้พระพุทธชินราชประจำปีวัดเบญจมบพิตร
อ.ชาตรี ให้ความสำคัญของพระพุทธชินราชในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕ เป็นอย่างมาก เพราะจากที่กล่าวมาว่าเป็นสัญลักษณ์ในความเป็นไทย จึงมีการจำลองพระพุทธชินราชในพระอุโบสถของวัดเบญจมบิตร วัดที่เป็นภาพสะท้อนของศูนย์กลางการปกครองแบบสมบูรณาญาสิทธิราชที่สถาปนาขึ้นในรัชสมัยนี้ กล่าวคือ พระอุโบสถวักเบญจมบิตร ถูกตกแต่งด้วยสัญลักษณ์ของการปกครองการรวมอำนาจ การรวมศรัทธา เช่น หน้าบันต่าง ๆ ที่แสดงถึงตราสัญลักษณ์ที่ใช้รัชการการปกครอง พระพุทธองค์สำคัญทุก ๆ หัวมุมเมืองในพระระเบียงคด ภาพจิตกรรมฝาผนังพระมหาเจดีย์องค์สำคัญในดินแดนสยาม ซึ่งทังหมดล้อมรอบพระพุทธชินราชจำลอง อ.ชาตรีได้ตีความหมาของสัญลักษณ์และการจัดวางของต่าง ๆ ว่าเป็น
“จักรวาลวิทยาสมัยใหม่” หรือ “ภาพสะท้อนโครงสร้างอำนาจรัฐสมัยใหม่”
อ.ชาตรี มีความเชี่ยวชาญในด้านประวัติศาสตร์สถาปัตยกรรมและประวัติศาสตร์การเมืองการปกครองในสมัยรัตนโกสินทร์เป็นอย่างมาก การอ่านหนังสือเล่มนี้ ท่านจะได้ทราบเรื่องราวประวัติศาตร์การเมือง คติการปกครอง งานศิลปกรรม และปฏิมาณวิทยา ภาษาที่ใช้อาจจะยากไปสักนิดสำหรับผู้ที่ไม่ใช่แฟนหนังสือประวัติศาสตร์ ศิลปะ สถาปัตยกรรม แต่ก็เข้าใจได้ไม่ยาก หากอ่านสักสองรอบท่านจะเข้าใจและสนุกสนานกับงานประเภทนี้ หนังสือมีภาพประกอบ และอ้างอิงชัดเจน เหมาะแก่การใช้เป็นหนังสืออ้างอิงและเป็นฐานในการต่อยอด
นี่คือหนึ่งมุมมองในสายตาของนักประวัติศาสตร์สถาปัตยกรรม เป็นการเปิดโลกทัศน์อีกหนึ่งโลกทัศน์สำหรับผู้ที่สนใจประวัติศาสตร์ไทยและวัดวังได้เป็นอย่างดี
วาทิน ศานติ์ สันติ
๘ กุมภาพันธ์ ๒๕๕๕
ห้องสมุด มหาวิทยาลัยรามคำแหง
