ในวรรณคดีสันสกฤต มีศัพท์ที่น่าสนใจคำหนึ่ง ที่อยากจะนำมาเล่าสู่กันฟังเล่นๆ เย็นๆ ใจ นั่นคือคำว่า ภควัต หรือ ภควาน  คำนี้มีปรากฏอยู่ในชื่อวรรณคดีเรื่องหนึ่งด้วย นั่นคือ ภควัทคีตา

เหตุใด ภควัต จึงกลายเป็น ภควัท อดใจรอ แป๊บบบบบ เดียวครับ

 

คำว่า ภควตฺ (ภะ คะ วัต) ในภาษาสันสกฤตนั้น มาจากคำว่า “ภค” แปลว่า โชค ประสมกับคำว่า “วตฺ” แปลว่า ผู้มี, คล้าย  เราอาจนำ วตฺ (หรือจะบอกว่า วนฺตฺ ก็ได้ แล้วแต่จะอธิบาย) ไปเติมท้ายคำอื่นๆ ได้มากมาย เพื่อแปลว่า ผู้มี เช่น ทีป + วตฺ = (ผู้)มีแสงสว่าง,  ธน + วตฺ = (ผู้)มีทรัพย์ คนรวย, ธรฺม + วตฺ = (ผู้)มีศีลธรรม เป็นต้น

กล่าวอย่างกว้างๆ คำว่า ภควตฺ อาจแปลได้ว่า ผู้มีโชค น่ารัก เหมาะสม มีความสุข ฯลฯ

ภควตฺ นี้ เมื่อต้องเปลี่ยนรูปทางไวยากรณ์ อาจเปลี่ยนเสียงท้ายเป็น ภควานฺ  ภควตฺ ภควนฺตํ ภควนฺเตา เป็นต้น นอกจากนี้ยังมีอีกศัพท์หนึ่งที่แผลงจาก ภควตฺ นั่นคือ ภควตี เป็นคำนามเพศหญิง มีความหมายเดียวกัน หรือหมายถึงพระนางลักษมีก็ได้

 

คำว่า ภควตฺ นี้มีปรากฏในภาษาสันสกฤตมาช้านาน ตั้งแต่ในคัมภีร์ฤคเวท (ถือเป็นวรรณคดีภาษาสันสกฤตที่เก่าแก่ที่สุด) โดยมีความหมายว่า มีความสุข, เหมาะ, ดี เช่น ข้อความในเล่มที่ 1 และเล่มที่ 10 มีการใช้คำนี้

สูยวสาทฺ ภควตี หิ ภูยา อโถ วยํ ภควนฺตะ สฺยาม

อทฺธิ ตฺฤณมฆฺนฺเยวิศฺวทานีมฺ ปิพ ศุทฺธํ อุทกาจรนฺตี ฯ ฤคเวท. 1-164-40

(เจ้าจงเพลิดเพลินกับทุ่งหญ้าอันสมบูรณ์เถิด และขอเราจงมีทรัพย์ล้นเหลือ

     ดูก่อน แม่โค จงกินหญ้าเถิด ในทุกฤดูกาล และมาดื่มน้ำอันบริสุทธิ์เถิด)

 

     อยํ เม หสฺโต ภควานฺ อยํ เม ภควตฺตระ                

อยํ เม วิศฺวเภษโช อยมฺ ศิวาภิมรฺษนะ ฯ  ฤคเวท. 10-60-12

     (มือของข้านี้เหมาะสม และเหมาะสมยิ่งขึ้น  

มือของข้านี้มียาทั้งปวง ยานี้ทำให้ทุกสิ่งสัมผัสได้นุ่มนวล)

 

อย่างไรก็ตาม ในวรรณคดีสันสกฤตสมัยหลัง ภควตฺ มักใช้หมายถึง บุคคลสำคัญ เช่น พระราชา ฤษี หรือเทพเจ้า ด้วย เช่น บทละครเรื่อง ศกุลตลา เมื่อท้าวทุษยันต์ถึงฤษีกาศยปะ

ภควานฺกาศฺยปะ ศาศฺวเต พฺรหฺมณิ สฺถิต อิติ ปฺรกาศะ.

พระฤษีกาศยปะนั้นเป็นที่ทราบกันดีว่าเป็นผู้ยึดมั่นในพระเวทโดยตลอด”

 

ในที่นี้ ภควานฺ เป็นคำใช้นำหน้าชื่อ แสดงถึงความเคารพผู้นั้น อาจแปลว่า ท่าน, พระ หรือ ท่านผู้ประเสริฐ ฯลฯ ก็ได้ ในที่นี้ ภควานฺ และ กาศฺยปะ อยู่ในรูปประธาน เอกพจน์ เช่นเดียวกัน เพราะหมายถึงบุคคลเดียวกัน

วรรณคดีสำคัญอีกเรื่องหนึ่ง ปรากฏคำนี้ในชื่อเรื่องเลยทีเดียว นั่นคือ ภควัทคีตา คำนี้มาจากศัพท์ ภควตฺ  + คีตา (เปลี่ยน ต  เป็น ท (เสียงก้อง) ตามอิทธิพลของเสียง ค (เสียงก้อง) ที่ตามมา) มีความหมายว่า ดนตรีสำหรับพระผู้เป็นเจ้า

 

อนึ่ง คำว่า วตฺ นี้ มีความหมายเหมือนกับ มตฺ (หรือ มนฺตฺ) เช่น ฤทฺธิมตฺ แปลว่า ผู้มีฤทธิ หรือ ศฺรีมตฺ แปลว่า ผู้มีสิริมงคล ผู้ประเสริฐ  และคำว่า ศรีมัต นี้ มีการใช้คล้ายกับคำว่า ภควัต ด้วยความหมายที่คล้ายคลึงกันนั่นเอง คำนี้ บางครั้งก็ใช้ควบคู่กับ ภควัต เช่น ศฺรีมทฺภควตฺ อาจหมายถึง เทพเจ้าสูงสุด ดังตัวอย่าง

ทฺวารกำ หริณา ตฺยกฺตามฺ        สมุทฺโร’ปฺลาวยตฺ กฺษณาตฺ

วรฺชยิตฺวา มหาราชา               ศฺรีมทฺภควทาลยมฺ ฯ ภควัทคีตา.11-31-23

ข้าแต่ มหาราชา เมื่อพระหริได้ละทิ้งเมืองทวารกาแล้ว น้ำท่วมเมืองนั้นทันที เว้นแต่ที่ประทับของพระผู้เป็นเจ้าผู้ยิ่งใหญ่ 

ในคัมภีร์ภควัทคีตานี้ ยังมีศัพท์ ภควตฺ และรูปแผลงอื่นๆ โดยตลอดทั้งเล่ม

 

สรุปสั้นๆ ว่า ภควัต หรือ ภควาน เป็นคำที่มีการใช้มานานเป็นพันๆ ปีมาแล้ว โดยเปลี่ยนความหมายจากสมัยแรกเริ่มที่ปรากฏในฤคเวท ให้มีความสูงส่งมากขึ้น ดังปรากฏในคัมภีร์สมัยหลัง และแม้ในวรรณคดีเพื่อความบันเทิงทั่วไป.

 

 

หมายเหตุ.

ในบทสวดภาษาบาลี ก็มีศัพท์ที่ตรงกัน นั่นคือ ภควโต ที่เราท่านคงคุ้นเคยกันดีจากบทสวดต่อไปนี้

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

ขอนอบน้อม แด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระองค์นั้น ซึ่งเป็นผู้ไกลจากกิเลส ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง

โบราณท่านแปล ภควโต ว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า และคงใช้สืบต่อๆ กันมา ขณะที่ในหนังสือเก่า เช่น ไตรภูมิพระร่วง มีการใช้คำว่า “พระผู้มีพระภาคย์เจ้า” ดังความใน อสูรกายภูมิ ดังนี้

“ข้าแต่พระพุทธเจ้า ผู้มีเพียร ข้าก็ไหว้พระบาทแห่งพระผู้มีพระภาคย์พระองค์อังพ้นจากกิเลสทั้งปวง...”

มีผู้อธิบายคำว่า ภาค ไว้หลายนัยด้วยกัน ขณะที่คำว่า ภาคย์ ไม่ค่อยเห็นผู้ใดกล่าวถึง แต่คำนี้มีความหมายตรงกับ ภค ในภาษาบาลีและสันสกฤตนั่นเอง ท่านที่สนใจปริบทในพุทธศาสนา มีผู้อธิบายเรื่องนี้โดยละเอียดแล้ว (โปรดอ่าน บล็อกของท่าน BM.chaiwut "ภาค และ ภควา" ที่เคยเล่าไว้นานแล้ว)