หลังจากผมได้นำเสนอประเด็นการพัฒนาทรัพยากร ที่จะช่วยรักษาและพัฒนาคุณภาพสิ่งแวดล้อม
ก็มีเสียงตอบรับค่อนข้างดี
แต่ก็มีศิษยืเก่ามหาวิทยาลัยขอนแก่น มาอธิบายแบบ "ท้อๆ" ว่าสังคมไทยยังให้ความสำคัญด้านการอนุรักษ์น้อยมาก และมองว่าเป็นเรื่องไกลตัว
ที่ผมคิดว่าเป็นความเข้าใจผิดในหลายมิติมากทีเดียว
ทั้งเชิงหลักการ หลักคิด แนวปฏิบัติ และวิธีการปฏิบัติ
ทั้งระดับชาวบ้าน ระดับวิชาการ และระดับนโยบาย
อาจเป็นไปได้ว่า เรายังสื่อให้เข้าใจตรงกันไม่ได้
โดยเฉพาะแนวคิดการอนุรักษ์นั้นเป็นเรื่องใกล้ตัวมากๆ ใครทำใครได้ ประมาณนั้นเลย
แม้เพียงนี้ ผมก็เคยพบว่าก็มีปัญหาความ "ไม่เข้าใจ" อยู่บ้างพอสมควร
แต่ในการปฏิบัติงานจริง เวลาสื่อความหมายที่ผมเคยได้ยินมา
มักพูดเรื่องการอนุรักษ์ที่ไกลตัว แทบไม่เกี่ยวกับชาวบ้าน
ทำอีกที่หนึ่ง ได้ผลอีกที่หนึ่ง ทำปีนี้ ปีหน้าหรือชาติหน้าเห็นผลไปโน่น
แบบนั้นไกลตัวและหาแนวร่วมได้ยากแน่นอน
เพื่อให้เกิดความเข้าใจในเบื้องต้น ผมคิดว่าเราน่าจะเริ่มจากเรื่องใกล้ตัว คนทำเป็นผู้ได้รับ และผู้ได้รับเป็นผู้ทำก่อน
แล้วค่อยๆขยายกิจกรรมไปสู่ระบบที่มีผลกระทบโดยตรงน้อยลงไปเรื่อยๆ แต่ผลเชื่องโยงและผลระยะยาวก็ยังคงอยู่
โดยเฉพาะการวางแผนพัฒนาทรัพยากรเพื่อทำให้เกิดผลที่ดีต่อสิ่งแวดล้อมนั้น ต้องคิดไกลเกินกว่าทรัพยากร ให้มีผลดีต่อสิ่งแวดล้อม
ตัวอย่าง เช่น
การพัฒนาระบบการท่องเที่ยวเชิงการเกษตร ที่อำเภอปาย แม่ฮ่องสอน ที่ผมไปเห็นมานั้น ได้มีการพัฒนาการผลิตทางการเกษตรที่เกิด "ภูมิทัศน์" ที่สวยงาม ดึงดูดนักท่องเที่ยว ทั้งหุบเขา ไม่ใช่แบบต่างคนต่างทำ หรือทำแบบขัดแย้งกันเอง
หรือ
การปลูกทานตะวันให้เป็นแหล่งท่องเที่ยวนั้น ต้องปลูกแบบไหน ช่วงวันที่เท่าไหร่ ก็เป็นตัวอย่างที่ดีของการจัดการทรัพยากรเพื่อพัฒนา "สิ่งแวดล้อมเพื่อการท่องเที่ยว"
ในด้านการพัฒนาแหล่งน้ำ ก็ต้องพยายามทำให้แหล่งน้ำอุดมสมบูรณ์ มากกว่าแค่ "มีน้ำกิน น้ำใช้" เพียงอย่างเดียว แต่ต้องทำให้มีสิ่งแวดล้อมที่ดี สมบูรณ์ และสวยงาม
ทางด้านต้นไม้ ป่าไม้ก็เช่นเดียวกัน
แทนที่จะปลูกอะไรก็ได้ให้ป่าอุดมสมบูรณ์เพียงอย่างเดียว ก็อาจต้องวางแผนตอบสนองประเด็นทางสิ่งแวดล้อม ทั้งความสมบูรณ์ มีประโยชน์ครบถ้วน และสวยงาม
ดังนั้น จึงเห็นได้ชัดว่า
การวางแผนเพียงเพื่อพัฒนาระบบทรัพยากร ให้อุดมสมบูรณ์แล้ว อาจยังไม่เพียงพอที่จะดูแลหรือพัฒนาระบบสิ่งแวดล้อม
หรือ
การจัดการ "สิ่งแวดล้อม" ต้องคิดเกินกว่าความสมบูรณ์ของระบบ "ทรัพยากร" จึงจะสามารถพัฒนาสิ่งแวดล้อมได้
ที่ถ้าละเลยการจัดการ "ทรัพยากร" แล้ว ยิ่งเป็นไปไม่ได้เลย
และ
น่าจะเป็นเหตุผลสำคัญ ที่ชาวบ้านไม่ให้ความสำคัญในการจัดการอนุรักษ์ทรัพยากร ที่อาจจะเกี่ยวข้องกับชีวิตเขา "น้อย" ถึง "น้อยมาก"
แบบนั้นไม่ต้องไปหาความร่วมมือให้ยาก ไม่น่าจะมีใครอยากทำ
ผมคนหนึ่งละที่จะนั่งดูเป็นอย่างมาก หรือไม่ก็ไม่ให้ความร่วมมือเลย
อยู่เฉยๆดีกว่า
ประมาณนั้นครับ
นี่คือสาเหตุหนึ่งของความยากในการแสวงหาความร่วมมือ ในการอนุรักษ์ทรัพยากร และพัฒนาสิ่งแวดล้อม
เพราะแม้แต่มีประโยชน์โดยตรงแต่ไม่ชี้แจงให้ชัดเจน ก็ยังยาก
ไม่ต้องไปกล่าวถึง สิ่งที่มีผลกระทบทางอ้อม และความรุ้ไม่พอใช้ผสมกัน แบบนั้นความร่วมมือต้องว่ากันระดับ "จ้าง" มาร่วมก็ยังยากครับ
จึงหวังว่าเราจะเข้าใจตรงกันครับ
และร่วมมือกันพัฒนาสิ่งแวดล้อมอย่างยั่งยืนครับ
Perhaps, we don't think enough about aspects of 'immediate' (not quite instant but relatively quick) return of investment in 'conservation and environment development'. Many people (our friends and relatives in our community) have problems requiring 'immediate returns' -- for food tonight, to pay rent today, to see a doctor, .... We would be irrelevant if we talk about a park for their children, a reserve for birds, a better for the next generations.... We need to relate conservation to the problems at hands and we need to look for solutions with 'immediate returns' to meet their needs.
Cutting mangrove meets 'immediate return' criteria -- to make charcoal out of mangrove woods and sell. Growing mangroves fails the immediate return test -- years will pass before mangroves grow big enough to shelter fish that feed the families. Trying as we have been, to explain that mangroves will be homes for fish to feed us for as long as we and our children live. The long term return fails to compete with the immediate return -- cut down mangroves and make charcoal is always easier.
In the examples of 'sunflower fields', the return for many is 'quick enough'; the return is many folds: sunflower seeds, tourism, services and jobs, beautiful scenery, fame and chances to create new genes ;-)
[Of course, businesses should also provide income support to sunflowers growers to ensure they can afford to grow year after year.
A little dream: if a community can conserve water ways, add fish, add camping areas, add cultural souvenirs (foods, arts and music) etc. wouldn't this be wonderful for tourisms, people in the community? They would have many quick returns for investment in many ways. And the waterways would be beautiful and teaming with life again. :-)