วันเน่าถือว่าวันเน่าเสียไม่ควรกระทำการมงคลดำหัวปีใหม่

ตำนานปีใหม่หรือสงกรานต์ล้านนา มีมาแต่โบราณว่า เมื่อถึงเทศกาลปีใหม่หรือสงกรานต์ล้านนามีวันสำคัญคือวันสังขานต์ล่อง  วันเน่าหรือวันเนาว์  และวันพญาวัน

วันสังขานต์ล่องผู้คนต่างทำความสะอาดบ้านเรือนแผ้วถางหญ้าจัดการสิ่งแวดล้อมให้ดีงาม ต่อยามบ่ายจึงชำระร่างกายที่เปื้อนฝุ่นเปื้อนสิ่งสกปรกขณะที่ทำความสะอาดผ่านมาเมื่อตอนเช้าด้วยการสระเกล้าดำหัวตนเองแล้วลอยสะตวงหรือส่งเคราะห์ลงแม่น้ำ

วันเน่าหรือวันเนาว์ต้องอยู่บ้านเตรียมทำอาหาร สิ่งของที่ไปจะไปถวายทาน  ในวันนี้ผู้คนล้านนาจะไม่ด่าทอ ไม่พูดปดมดเท็จ  ถือว่าเป็นวันเน่าจึงไม่มีการกระทำการมงคลใดๆ  ต่อเมื่อยามบ่ายจึงพากันไปขนทรายเข้าวัด  ขณะที่ไปตักทรายในแม่น้ำ ผู้คนพบกันในแม่น้ำก็จะก็ตักน้ำมารดกันเล่นกันสนุกสนานในแม่น้ำนั้นแล้วจึงขนทรายนำทรายไปก่อเจดีย์ทรายที่วัด

วันพญาวันผู้คนต่างนำตุง นำไม้ค้ำต้นสะหรี(ต้นโพธิ์) และสิ่งของต่างๆไปวัดเพื่อทำบุญ สรงน้ำพระเจ้าหรือพระพุทธรูป  หลังจากนั้นจึงสรงน้ำพระสงฆ์ในวัด  ต่อมาจึงดำหัวผู้ใหญ่ในครอบครัว   ตามหมู่บ้าน   การดำหัวของผู้คนล้านนาจะไม่รดน้ำที่มือเพราะถือว่าเป็นการรดน้ำซากศพ  ฉะนั้นเราจึงได้ยินคำว่า  "ดำหัว"   ไม่มีคำว่ารดน้ำในถิ่นล้านนนา

แต่มาในปัจจุบันปีนี้  พ.ศ.2554   ทางการได้ประกาศให้วันที่ 13-14-15  เมษายน เป็นเทศกาลปีใหม่ คือวันที่ 14 เป็นวันสังขานต์ล่อง   วันที่ 15 เป็นวันเน่าหรือวันเนาว์และวันที่  16 เป็นวันพญาวันหรือวันเถลิงศก...ซึ่งไม่ตรงกับดวงอาทิตย์เคลื่อนเข้าสู่ราศีเมษ  แต่ของล้านนาปฏิบัติตามจริงของดวงอาทิตย์

ปฏิทินปีใหม่ล้านนานั้นคำนวนได้ว่า  วันที่ 14 เมษายน เป็นวันสังขานต์ล่อง  วันที่ 15 เมษายนเป็นวันเน่า  วันที่ 16 เมษายนเป็นวันพญาวันหริอเถลิงศกซึ่งถือตามดวงอาทิตย์เข้าสู่ราศีเมษอย่างแท้จริง ตามแบบเบ้าดั้งเดิมคนล้านนา   ดังนั้นหากทางการให้มีการดำหัวในวันที่ 15 เมษายน  2554 ซึ่งเป็นวันเน่า  ผู้คนทางล้านนาที่รู้และได้อ่านปฏิทินจึงกล่าวว่ามัน  "ขึด" หรือเสนียดแก่ชีวิต

เทศกาลปีใหม่หรือสงกรานต์ล้านนามีมานานนม เราจึงถือเอาสิ่งที่ดีงามรากเหง้าเดิมเป็นมาตรฐานเชื่อว่าจะทำให้ชีวิตมีสุขตามแบบเบ้าโบราณแท้จริงเนอหมู่เฮา....ไม่ถือเอาตามประกาศกระด้างคงที่คือวันที่ 14-15-16  เมษายนตามทางการ         หากพากันดำหัววันเน่า(15 เมษายน)มันคงขึดเป็นเสนียดแท้