ผู้คนเอาแกงที่เหลือจากการรับประทานมาหมักดองไว้แล้วปรุงเป็นรสชาติใหม่เรียกกันว่าแก๋งโฮะ

ชาวต่างถิ่นเมื่อไปเมืองล้านนามักจะต้องหากินอาหารที่เป็นอาหารพื้นเมืองล้านนา โดยเฉพาะแกงโฮะนี่แหละที่ถือว่าเป็นอาหารพื้นเมืองล้านนาแต๊ๆ(แท้ๆ)อย่างหนึ่ง

หลายคนบอกว่าแกงโฮะคือแกงรวม   ก็อาจถูกต้องเป็นเพียงบางส่วนตรงที่เอาแกงมารวมกันเท่านั้น...

แต่ผู้คนสมัยก่อนแกงโฮะมาจากวัดครับ.....

เมื่อถึงวันศีลหรือวันพระ ผู้คนต่างนำเอาอาหารหลากหลายไปถวายตุ๊เจ้า(พระ)ที่วัดจนมากมายเหลือเฟือ...อาหารที่เหลือนี่แหละพระจะเอามาคัดเลือกเอาแกงฮังเล  แกงเนื้อต่างๆมารวมกันแล้วนำใส่ในอุ่ง(ไหซอง/ไหดองผลไม้)ปิดปากให้สนิทนำไปฝังไว้ในดิน  นานเนิ่นนานเป็นเดือน ปีอาหารที่ในอุ่งจะหมัก เนื้อหล่อนหลุดจากกระดูก จนเนื้อเหลวเละกลายเป็นน้ำส้ม(เปรี้ยวจัด)สาบกลิ่นส้ม(เปรี้ยว)  ก็ไอ้น้ำเปรี้ยวจากดองเนื้อนี่แหละครับคือยอดของแก๋งโฮะ...

เมื่อถึงเวลาที่จะทำแก๋งโฮะ พระหรือเจ้าของจะขุดเอาอุ่งขึ้นมาตักเอาน้ำเปรี้ยวดองเนื้อแกงฮินเล ฯ.   มาใส่ถ้วยเตรียมไว้  ไปเก็บผัก ตามรั้วเท่าที่มี  และหาซื้อเส้นล้อน(วุ้นเส้น)มาใส่เพื่อให้เส้นวุ้นผูกรัดเอาบรรดาผักเข้าด้วยกัน และทำให้มีรสจจ๋าง(จืด)จากรสเปรี้ยวลงบ้าง

เมื่องถึงเวลาผู้ปรุงจะนำเอาผักไม้ไส้เครือต่างๆที่หาไว้มาล้าง ทำการใส่น้ำเล็กน้อยลงในกะทะกำลังร้อนแล้วทำการเทผักลงไปรีบคนไปมา  แล้วนำน้ำส้มจากถ้วยที่เตรียมไว้เทใส่ลงปนกัน  กลิ่นหอมหวนยิ่งนัก ขนาดว่าคนปรุงได้กลิ่นนำลายย้อย(สอกันแล้วเน้อ)  พอเห็นผักเริ่มสุกก็เติมเส้นล้อน(วุ้นเส้น)ลงไปรีบคนไปมาให้วุ้นเส้นปะปนกับผักและน้ำแกงหมัก อาจใส่เครื่องปรุง ใส่หัวหอม  กะปิ น้ำปลา  แล้วแต่ชอบ  เมื่อเห็นว่าทุกอย่างสุกดีแล้วจึงนำแกงโฮะมาเทใส่ถ้วยเตรียมรับประทานแกงโฮะของแท้กันต่อไป....

เครื่องเคียงแก๋งโฮะมี  ผักกระถินช่วยให้ฝาดลดความเปรี้ยวให้ท้องไม่เดิน      หัวขมิ้นขาว  ช่วยรักษาระบบทางเดินอาหารไม่หลุ(ท้องร่วง)   หรือผักอื่นๆที่เจ้าตัวชอบ.....

ผักที่นิยมใส่แก๋งโฮะเช่น  ผักแคบ (ตำลึง) มะแคว้งกูลวา(มะเขือพวง) ผักกันถึงหรือกันซง  มะเขือผ่อย(มะเขือเปราะ)   บ่ะถั่ว(ถั่วฝักยาว)   ผักหละ(ชะอม) นอกจากนี้มีผักตามท้องถิ่นที่นิยมแตกต่างกันไป  แล้วแต่ผู้ปรุงจะชื่นชอบ

เครื่องปรุงที่สำคัญขาดไม่ได้คือ  น้ำหมักหรือดองแกงฮังเล  หรือหมักแกงเนื้อในอุ่ง    และเส้นล้อน(หรือวุ้นเส้น)

การรับประทานต้องรับประทานกับข้าวเหนียวหนึ้งจึงจะลำ(อร่อย)หรือเปิง(เหมาะสม)กับการรับประทานแก๋งโฮะ  มือคด(ควัก)เอาก้อนข้าวในก่อง ปั้นใส่ปากแล้วตักแกงโฮะตามเข้าไป  โอ้โฮะ...โฮะโอ้..รสชาติมันลำ(อร่อย)ขนาดว่าเอาอาหารฝรั่งมาแลก...อึ๊อ...เฮาตึงบ่เอา....

ปัจจุบันแก๋งโฮะเป็นแกงที่รีบฟั่ง(เร่งด่วน)   มักเอาผักมารวมกันแล้วใส่วุ้นเส้น ใส่เนื้อแกงฮังเลเท่านั้นก็ถือว่าเป็นแกงโฮะกันแล้ว...แต่เป็นแกงโฮะที่ทันสมัยในชีวิตเร่งด่วน  แต่จะให้เหมือนแกงโฮะที่แท้เจ้าเก่า....เก่าแต๊ๆ(จริงๆ)สมัยโบราณคงไม่ใช่

เวลาเปลี่ยน  สมัยเปลี่ยนตามวิถีชีวิต.........แก๋งโฮะก็ต้องเปลี่ยนไปบ้างเนอหมู่เฮา....