แมลงชีปะขาวในอุทยานแห่งชาติภูพาน -บทคัดย่อ

ผลงานนี้คัดลอกมาจากวิทยานิพนธ์ของ ไพบูรณ์ เกตวงษา (2544)

ไพบูรณ์ เกตวงษา. 2544. ความหลากชนิดของแมลงชีปะขาว (Insecta : Ephemeroptera) ในลำธารสามสายของอุทยานแห่งชาติภูพาน จังหวัดสกลนคร.

วิทยานิพนธ์ปริญญาวิทยาศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาชีววิทยา บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยขอนแก่น [ISBN 974-654-654-6]

คณะกรรมการที่ปรึกษาวิทยานิพนธ์ : ผศ.ดร.นฤมล แสงประดับ, รศ.ดร.ชุติมา หาญจวณิช, ผศ.ดร.ทัศนีย์ แจ่มจรรยา

บทคัดย่อ

วัตถุประสงค์ของการศึกษาครั้งนี้เพื่อ (1) ศึกษาความหลากชนิด (2) การกระจายตัว (3) สัณฐานวิทยา (4) แบบแผนชีวประวัติของแมลงชีปะขาว และ (5) การกระจายของตัวอ่อนในแหล่งอาศัยย่อยแบบต่างๆ โดยใช้สวิง เก็บตัวอย่างระยะตัวอ่อนจากห้วยพุง ห้วยปลาดุก และห้วยมะแงว อุทยานแห่งชาติภูพาน จังหวัดสกลนคร ทุกเดือนระหว่างเดือนกุมภาพันธ์ 2540 ถึงเดือนมกราคม 2541 ส่วนระยะตัวเต็มวัยเก็บเฉพาะที่ห้วยพุงโดยใช้กับดักแสงไฟ ผลการศึกษาพบระยะตัวเต็มวัยทั้งหมด 7 วงศ์ 37 ชนิด ดังนี้ (1) วงศ์ Baetidae พบ 16 ชนิด ได้แก่ Baetidae sp.4, Baetidae sp.5, Baetidae sp.6, Baetidae sp.7, Baetidae sp.8, Baetidae sp.9, Baetidae sp.10, Baetidae sp.11, Baetidae sp.12, Baetidae sp.13, Baetidae sp.14, Baetidae sp.15, Baetidae sp.16, Baetidae sp.17, Baetidae sp.18 และ Cloeon sp.1 (2) วงศ์ Caenidae พบ 5 ชนิด ได้แก่ Caenis sp.4, Caenis sp.5, Caenis sp.6, Caenis sp.7 และ Caenis sp.8 (3) วงศ์ Ephemeridae พบ 1 ชนิด คือ Ephemera (Ephemera) sp.1 (4) วงศ์ Heptageniidae พบ 6 ชนิด ได้แก่ Heptageniidae sp.1, Heptageniidae sp.2, Heptageniidae sp.3, Heptageniidae sp.4, Leucrocuta sp.1 และ Thalerophyrus sp.1 (5) วงศ์ Leptophlebiidae พบ 6 ชนิด ได้แก่ Choroterpes sp.3, Choroterpes sp.4, Choroterpes sp.5, Choroterpes sp.6, Thraulus sp.1 และ Thraulus sp.2 (6) วงศ์ Polymitarcyidae พบ 1 ชนิด คือ Povilla (Povilla) heardi, Hubbard (1984) (7) วงศ์ Tricorythidae พบ 1 ชนิด คือ Tricorythidae sp.1

ระยะตัวอ่อนที่ห้วยพุงพบทั้งหมด 8 วงศ์ 18 สกุล 30 ชนิด ดังนี้ (1) วงศ์ Baetidae พบ 17 ชนิด ได้แก่ Acentrella sp.1, Acentrella sp.2, Baetis sp.1, Baetis sp.2, Baetis sp.3, Cloeodes sp.1, Cloeodes sp.2, Cloeon sp.1, Heterocloeon sp.1, Labiobaetis sp.1, Procloeon sp.1, Procloeon sp.2, Procloeon sp.3, Pseudocentroptiloides sp.1, Baetidae sp.1, Baetidae sp.2 และ Baetidae sp.3 (2) วงศ์ Caenidae พบ 3 ชนิด ได้แก่ Caenis sp.1, Caenis sp.2 และ Caenis sp.3 (3) วงศ์ Ephemerellidae พบ 1 ชนิด คือ Teloganodes sp.1 (4) วงศ์ Ephemeridae พบ 1 ชนิด คือ Ephemera (Ephemera) sp.1 (5) วงศ์ Heptageniidae พบ 2 ชนิด ได้แก่ Leucrocuta sp.1 และ Thalerophyrus sp.1 (6) วงศ์ Leptophlebiidae พบ 4 ชนิด ได้แก่ Choroterpes (Euthraulus) sp.1, Choroterpes (Euthraulus) sp.2, Thraulus sp.1 และ Thraulus sp.2 (7) วงศ์ Polymitarcyidae พบ 1 ชนิด คือ Povilla (Povilla) heardi, Hubbard (1984) และ (8) วงศ์ Tricorythidae พบ 1 ชนิด คือ Tricorythus sp.1 ห้วยปลาดุก พบทั้งหมด 7 วงศ์ 15 สกุล 21 ชนิด ได้แก่ (1) วงศ์ Baetidae พบ 12 ชนิด ได้แก่ Acentrella sp.1, Acentrella sp.2, Baetis sp.1, Baetis sp.2, Baetis sp.3, Cloeodes sp.1, Cloeodes sp.2, Cloeon sp.1, Heterocloeon sp.1, Labiobaetis sp.1, Procloeon sp.1 และ Procloeon sp.2 (2) วงศ์ Caenidae พบ 2 ชนิด ได้แก่ Caenis sp.1 และ Caenis sp.3 (3) วงศ์ Ephemerellidae พบ 1 ชนิด คือ Teloganodes sp.1 (4) วงศ์ Ephemeridae พบ 1 ชนิด คือ Ephemera (Ephemera) sp.1 (5) วงศ์ Heptageniidae พบ 2 ชนิด ได้แก่ Leucrocuta sp.1 และ Thalerophyrus sp.1

(6) วงศ์ Leptophlebiidae พบ 2 ชนิด ได้แก่ Choroterpes (Euthraulus) sp.1 และ Thraulus sp.1 (7) วงศ์ Polymitarcyidae พบ 1 ชนิด คือ Povilla (Povilla) heardi, Hubbard (1984) ส่วนที่ห้วยมะแงวพบทั้งหมด 7 วงศ์ 15 สกุล 19 ชนิด ได้แก่ (1) วงศ์ Baetidae พบ 10 ชนิด ได้แก่ Acentrella sp.1, Acentrella sp.2, Baetis sp.1, Baetis sp.2, Baetis sp.3, Cloeodes sp.1, Cloeon sp.1, Heterocloeon sp.1, Labiobaetis sp.1 และ Procloeon sp.1 (2) วงศ์ Caenidae พบ 2 ชนิด ได้แก่ Caenis sp.1 และ Caenis sp.3 (3) วงศ์ Ephemerellidae พบ 1 ชนิด คือ Teloganodes sp.1 (4) วงศ์ Ephemeridae พบ 1 ชนิด คือ Ephemera (Ephemera) sp.1 (5) วงศ์ Heptageniidae พบ 2 ชนิด ได้แก่ Leucrocuta sp.1 และ Thalerophyrus sp.1 (6) วงศ์ Leptophlebiidae พบ 2 ชนิด ได้แก่ Choroterpes (Euthraulus) sp.1 และ Thraulus sp.1 และ (7) วงศ์ Polymitarcyidae พบ 1 ชนิด คือ Povilla (Povilla) heardi, Hubbard (1984)

แมลงชีปะขาวที่สามารถจัดจำแนกชนิดได้มีเพียง 1 ชนิด คือ Povilla (Povilla) heardi, Hubbard (1984) ชนิดที่สามารถหาความสัมพันธ์เชื่อมโยงระหว่างตัวอ่อนกับตัวเต็มวัยได้มี 7 ชนิด ได้แก่ Cloeon sp.1, Ephemera (Ephemera) sp.1, Leucrocuta sp.1, Thalerophyrus sp.1, Choroterpes (Euthraulus) sp.1, Thraulus sp.1 และ Povilla (Povilla) heardi, Hubbard (1984)

สำหรับการศึกษาแบบแผนชีวประวัติโดยศึกษาจากการกระจายความกว้างส่วนหัวของตัวอ่อนในแต่ละเดือน สามารถศึกษาได้ 11 ชนิด ได้แก่ Acentrella sp.2, Baetis sp.1, Baetis sp.2, Cloeodes sp.1, Cloeon sp.1, Heterocloeon sp.1, Labiobaetis sp.1, Procloeon sp.1, Procloeon sp.2, Caenis sp.1 และ Ephemera (Ephemera) sp.1 และแมลงชีปะขาวทั้ง 11 ชนิด มีแบบแผนชีวประวัติแบบ non-seasonal

ผลการศึกษาการกระจายของระยะตัวอ่อนในแหล่งอาศัยย่อยในห้วยพุงสามารถศึกษาได้เพียง 18 ชนิด ได้แก่ Acentrella sp.1, Acentrella sp.2, Baetis sp.1, Baetis sp.2, Cloeodes sp.1, Cloeon sp.1, Heterocloeon sp.1, Labiobaetis sp.1, Procloeon sp.1, Procloeon sp.2, Caenis sp.1, Caenis sp.3, Ephemera (Ephemera) sp.1, Thalerophyrus sp.1, Choroterpes (Euthraulus) sp.1, Thraulus sp.1, Povilla (Povilla) heardi, Hubbard (1984) และ Tricorythus sp.1 ซึ่งแต่ละชนิดพบกระจายในแหล่งอาศัยย่อยทุกแบบ (algae, cobble, litter, root, sand & silt และ twig) แต่จำนวนตัวที่พบในแหล่งอาศัยย่อยแต่ละแบบมีความแตกต่างกัน

ผลการศึกษาครั้งนี้พบว่า ความหลากชนิดของแมลงชีปะขาวที่ห้วยพุงมีมากกว่าห้วยปลาดุกและห้วยมะแงว ทั้งนี้อาจเนื่องจากห้วยพุงเป็นแหล่งน้ำถาวรมีน้ำตลอดปี ส่วนห้วยปลาดุกและห้วยมะแงวมีลักษณะเป็นแหล่งน้ำชั่วคราวหรือมีน้ำตามฤดูกาล