ชุดการเรียน เรื่อง ความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิต

คู่มือนักเรียน 

 

ชุดการเรียนการสอน  ชุดที่  2 

สาระการเรียนรู้พื้นฐาน  ชีวิตกับสิ่งแวดล้อม   

กลุ่มสาระการเรียนรู้วิทยาศาสตร์  ชั้นมัธยมศึกษาปีที่  3

เรื่อง  ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตที่อยู่ร่วมกัน 

 

 

 

ว่าที่  ร.ท.วราวุธ    คำพระรัตนตรัย 

ตำแหน่ง  ครู  วิทยฐานะ  ครูชำนาญการ

 

โรงเรียนศรีบัวบานวิทยาคม  อำเภอเมือง  จังหวัดนครพนม 

สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษานครพนม เขต 1

สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน  

กระทรวงศึกษาธิการ 

 

 

 

 

              ชุดการเรียนการสอน  ชุดที่  2  เรื่อง ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตที่อยู่ร่วมกัน          ได้จัดทำขึ้นเพื่อพัฒนาการเรียนการสอน  กลุ่มสาระการเรียนรู้วิทยาศาสตร์  ประกอบ          แผนการจัดการเรียนรู้ที่ 6 - 7  เรื่อง ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตที่อยู่ร่วมกัน  และสำหรับซ่อมเสริมนักเรียนที่ไม่ผ่านจุดประสงค์การเรียนรู้เรื่องความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิต                       ที่อยู่ร่วมกัน

ชุดการเรียนการสอนเล่มนี้  จัดทำขึ้นเพื่อสะดวกต่อการนำไปใช้สำหรับการเรียนรู้ด้วยตนเองของนักเรียน  และเพื่อเป็นแนวทางสำหรับครูที่จะนำชุดการเรียน การสอนไปใช้         ให้เป็นประโยชน์ต่อการเรียนการสอน  เพื่อให้มีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น

             หวังเป็นอย่างยิ่งว่าเอกสารเล่มนี้  จะอำนวยความสะดวกแก่ครูผู้สอนในกลุ่มวิชาวิทยาศาสตร์  และนักเรียนอย่างแท้จริง

 

 

                                                  ว่าที่ ร.ท.วราวุธ     คำพระรัตนตรัย  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

เรื่อง                                                                                                                                                       หน้า 

 

คู่มือนักเรียน  ..........................................................................................................    ก

บัตรเนื้อหา เรื่อง ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตที่อยู่ร่วมกัน    .............................    1

บัตรกิจกรรม  กิจกรรมที่ 2.1 ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตในระบบนิเวศ ..........    5

แบบบันทึกกิจกรรมที่ 2.1  ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตในระบบนิเวศ  .............    6

แบบเฉลยบัตรกิจกรรมที่ 2.1  ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตในระบบนิเวศ   ........   7

แบบทดสอบ ชุดการเรียนการสอน ชุดที่  2       ........................................................   8

เฉลยแบบทดสอบ ชุดการเรียนการสอน ชุดที่ 2   .....................................................  11

             บรรณานุกรม    .........................................................................................................  12

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ก

คู่มือนักเรียน 

ชุดการเรียนการสอน ชุดที่  2  เรื่อง  ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตที่อยู่ร่วมกัน

 

 

ข้อเสนอแนะสำหรับนักเรียน

1. บทเรียนนี้ใช้เวลา  120  นาที
2. นักเรียนรับเอกสารจากครู  4  ฉบับดังนี้

2.1        คู่มือนักเรียน

2.2        บัตรกิจกรรม

2.3        แบบทดสอบเรื่อง  ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตที่อยู่ร่วมกัน

2.4        แบบบันทึกผลงาน

1. จุดมุ่งหมายของบทเรียน  เมื่อนักเรียนเรียนจบบทเรียนนี้แล้วจะสามารถ

3.1        อธิบายและยกตัวอย่างความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิตต่างชนิดที่ อาศัยอยู่ร่วมกันในรูปแบบต่าง ๆ

1. กิจกรรมที่นักเรียนต้องปฏิบัติ

4.1        ก่อนเรียนบทเรียนนักเรียนต้องศึกษาคู่มือนักเรียนบัตรกิจกรรม อย่างละเอียดให้เข้าใจอย่างชัดเจน

4.2        นักเรียนต้องทำกิจกรรมการเรียนการสอนตามลำดับดังนี้

4.2.1  ทำกิจกรรมแบ่งกลุ่ม

4.2.2  ทำการสังเกต  สืบค้นข้อมูล

4.2.3  อภิปรายและสรุปผลการทดลอง

4.2.4  บันทึกผลการสังเกต

4.2.5  ส่งตัวแทนกลุ่มนำเสนอผลงานที่สังเกตได้

1. การประเมินผลหลังเรียน  นักเรียนทำกิจกรรมสังเกตและสรุปผลได้ครบตามที่กำหนดโดยครูผู้สอนจะประเมินผลจากพฤติกรรมการสังเกต  การอภิปราย  การตอบคำถาม  การให้ความร่วมมือในการทำกิจกรรมการทำแบบทดสอบ

 

 

 

 

 

 

บัตรเนื้อหา 

เรื่อง  ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตที่อยู่ร่วมกัน 

 

ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตที่อยู่ร่วมกัน 

ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตในระบบนิเวศแบ่งได้เป็น 3 ประเภทใหญ่ คือ

1) แบบพึ่งพาอาศัยกัน (Symbiosis) เป็นการอยู่ร่วมกันของสิ่งมีชีวิต  2 ชนิด ที่ทำให้ฝ่ายหนึ่งหรือทั้งสองฝ่ายได้ประโยชน์โดยไม่มีฝ่ายใด

เสียประโยชน์เลย  ได้แก่

 

1.1 ภาวะพึ่งพา ( Mutualism : +,+) หมายถึง การอยู่ร่วมกัน

ของสิ่งมีชีวิต 2 ชนิด โดยต่างก็ได้รับประโยชน์ซึ่งกันและกัน หากแยกกันอยู่จะไม่สามารถดำรงชีวิตต่อไปได้ เช่น ไลเคนส์ ( Lichens)  โพรโทซัว

ในลำไส้ปลวก  แบคทีเรียในลำไส้ใหญ่ของมนุษย์  แบคทีเรียในปมรากพืชตระกูลถั่ว  ราในรากพืชตระกูลสน  สาหร่ายสีเขียวแกมน้ำเงินในแหนแดง

ไลเคนเกิดจากการอยู่ร่วมกันของราและสาหร่าย

    ซึ่งมีความสัมพันธ์แบบภาวะพึ่งพา

 

 

 

 

 

 1.2 ภาวะใต้ประโยชน์ร่วมกัน ( Protocooperation : + ,+ ) หมายถึง การอยู่ร่วมกันของสิ่งมีชีวิต 2 ชนิด โดยก็ได้รับประโยชน์ซึ่งกันและกัน

แม้แยกกันอยู่ก็สามารถดำรงชีวิตได้ตามปกติ เช่น  แมลงกับดอกไม้   ปูเสฉวนกับดอกไม้ทะเล  มดดำกับเพลี้ย นกเอี้ยงกับควาย

 

นกเอี้ยงกับควาย นกเอี้ยงได้กินแมลงต่าง ๆ จากหลังควาย และควายก็ได้นกเอี้ยงช่วยกำจัดแมลงที่มาก่อความรำคาญ

 

 

 

 

 1.3 ภาวะอิงอาศัยหรือภาวะเกื้อกูล ( Commensalism : + , 0) หมายถึง การอยู่ร่วมกันของสิ่งมีชีวิต 2 ชนิด โดยฝ่ายหนึ่งได้ประโยชน์

อีกฝ่ายหนึ่งไม่ได้และไม่เสียประโยชน์ เช่น  พลูด่างกับต้นไม้ใหญ่ กล้วยไม้กับต้นไม้ ปลาฉลามกับเหาฉลาม

กล้วยไม้กับต้นไม้ใหญ่

ปลาฉลามกับเหาฉลาม

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2) แบบปฏิปักษ์ต่อกัน ( Antagonism) เป็นการอยู่ร่วมกันของสิ่งมีชีวิต 2 ชนิดที่ทำให้ฝ่ายหนึ่งฝ่ายใดเสียประโยชน์หรือเสียประโยชน์ทั้งสองฝ่าย ได้แก่
                   2.1 ภาวะปรสิต ( Parasitism : + , -) หมายถึง การอยู่ร่วมกันของสิ่งมีชีวิต 2 ชนิด โดยฝ่ายหนึ่งได้ประโยชน์ เรียกว่า ปรสิต ( Parasite)

อีกฝ่ายหนึ่งเสียประโยชน์เรียกว่าผู้ถูกอาศัย( Host) เช่น  เห็บ เหา ไร หมัดบนร่างกายสัตว์  พยาธิ ในร่างกายสัตว์  พืชเบียน ( Parasitic plant) บนต้นไม้

ยุงกัดคนก็เป็นภาวะปรสิต

 

 

 

 

            2.2 ภาวะล่าเหยื่อ ( Predation : + , -) หมายถึง การอยู่ร่วมกันของสิ่งมีชีวิตโดยฝ่ายหนึ่งจับอีกฝ่ายหนึ่งเป็นอาหาร เรียกว่า ผู้ล่า (Predator) ส่วนฝ่ายที่ถูกจับเป็นอาหารหรือถูกล่า เรียกว่า เหยื่อ ( Prey)

 

เหยี่ยวกินหนูเป็นภาวะล่าเหยื่อ

 

 

 

2.3 ภาวะแข่งขัน  (Competition : - ,-) หมายถึง การอยู่ร่วมกันของสิ่งมีชีวิตที่มีการแย่งปัจจัยในการดำรงชีพเหมือนกันจึงทำให้เสียประโยชน์ทั้งสองฝ่าย เช่น เสือ , สิงโต , สุนัขป่าแย่งชิงกันครอบครองที่อยู่อาศัยหรืออาหารพืชหลายชนิดที่เจริญอยู่ในบริเวณเดียวกัน เป็นต้น

 

 

               2.4 ภาวะหลั่งสารยับยั้งการเจริญ                       ( Antibiosis : 0 , -) หมายถึง การอยู่ร่วมกันของสิ่งมีชีวิตที่ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งหลั่งสารมายับยั้งการเจริญของแบคทีเรียสาหร่ายสีเขียวแกมน้ำเงิน บางชนิด  

หลั่งสารพิษ เรียกว่า Hydroxylamine         

ทำให้สัตว์น้ำในบริเวณนั้นได้รับอันตราย

 

 

 

 

 

 

 

3) แบบเป็นกลางต่อกัน ( Neutralism : 0 , 0) เป็นการอยู่ร่วมกัน ของสิ่งมีชีวิตที่เป็นอิสระต่อกันจึงไม่มีฝ่ายหนึ่งฝ่ายใดได้หรือเสียประโยชน์ เช่น 

- ­ แมงมุมกับกระต่ายอาศัยอยู่ในทุ่งหญ้า แมงมุมกินแมลงเป็นอาหาร ส่วนกระต่ายกินหญ้าเป็นอาหารจึงไม่มีฝ่ายใดได้หรือเสียประโยชน์  

กบกับไส้เดือนดินอาศัยอยู่ในทุ่งนา

-  กบกินแมลงเป็นอาหาร ส่วนไส้เดือนดิน กินซากสิ่งมีชีวิตที่เน่าเปื่อย  ผุพัง จึงไม่มีฝ่ายใดได้หรือเสียประโยชน์

 

 

 

 

 

ไปทำกิจกรรมที่  2.1  กันเถอะ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

บัตรกิจกรรม 

เรื่อง  ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตที่อยู่ร่วมกัน

 กิจกรรมที่  2.1  ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตในระบบนิเวศ

 

กิจกรรมที่  2.1

ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตในระบบนิเวศ 

 

1. สืบค้นข้อมูลเกี่ยวกับความสัมพันธ์แบบต่าง ๆ ระหว่างสิ่งมีชีวิตที่อาศัยอยู่ร่วมกัน
2. ศึกษาข้อมูลจากการสำรวจสภาพแวดล้อมของท้องถิ่นในบัตรกิจกรรมที่  1.1  วิเคราะห์ว่าสิ่งมีชีวิตที่พบอยู่ร่วมกันนั้น มีความสัมพันธ์กันอย่างไร  โดยอ้างอิงกับลักษณะความสัมพันธ์   แบบต่าง ๆ ที่สืบค้นได้
3. ออกแบบตารางแสดงข้อมูลเกี่ยวกับความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิต ที่อาศัยอยู่ร่วมกัน
4. นำเสนอข้อมูลจากการสืบค้นและผลการวิเคราะห์ในรูปแบบตารางตามที่ออกแบบไว้

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

แบบบันทึกกิจกรรรมที่  2.1  ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตในระบบนิเวศ

บันทึกครั้งที่ ...........                                                                                                     บัตรงานที่ ......... 

วันที่ ............ เดือน ..................................................................... พ.ศ.. ........................ กลุ่มที่ .........

 

จุดประสงค์   สำรวจ  อภิปรายและอธิบายความสัมพันธ์ระหว่างองค์ประกอบต่าง ๆ ภายในระบบนิเวศในท้องถิ่น  ตลอดจนการถ่ายทอดพลังงานและวัฏจักรของสารในระบบนิเวศนั้น ๆ

 

 

ตารางแสดงข้อมูลความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิต  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

แบบเฉลยบัตรกิจกรรมที่  2.1  ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตในระบบนิเวศ

เรื่อง  ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตที่อยู่ร่วมกัน 

 

แนวคำตอบ

ตารางแสดงข้อมูลความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิต 

 

 

สิ่งมีชีวิตที่สำรวจซึ่งมีความสัมพันธ์กัน	รูปแบบของความสัมพันธ์
ต้นทานตะวัน   .....  ตัวต่อ	การได้รับประโยชน์ร่วมกัน      ตัวต่อดูดน้ำหวานจากดอกทานตะวันเป็นอาหาร  ส่วนต้นทานตะวันได้ต่อตัวช่วยผสมเกสรขณะที่บินตอมดอกหนึ่งไปยังอีกดอกหนึ่ง
นก   .....  แมลง	การล่าเหยื่อ     นกเป็นผู้ล่ากินเหยื่อ  ซึ่งคือแมลง                      เป็นอาหาร

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

แบบทดสอบชุดการเรียนการสอน  ชุดที่  2 

เรื่อง  ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตที่อยู่ร่วมกัน  

 

 

คำชี้แจง  จงทำเครื่องหมาย  O  หน้าคำตอบที่ถูกต้องที่สุด

 

1. ความสัมพันธ์ในข้อใดที่ฝ่ายหนึ่งได้ประโยชน์ แต่อีกฝ่ายไม่ได้แต่ไม่เสียประโยชน์ 

ก.     ผีเสื้อกับดอกไม้

ข.     งูกับเหยี่ว

ค.     นกกับสุนัข

ง.      พลูด่างบนต้นไม้ใหญ่

 

1. ข้อใดเป็นความสัมพันธ์แบบต่างฝ่ายต่างได้ประโยชน์

ก.     เห็บบนตัวสุนัข

ข.     นกเอี้ยงกับควาย

ค.     พยาธิในลำไส้คน

ง.      กล้วยไม้บนต้นไทร

 

1. ค่อย ๆ คิดนะครับ

   สาหร่ายหางกระรอกและปลาหางนกยูงในอ่างเลี้ยงปลา  สาหร่ายได้อะไรจากปลา

ก.     น้ำ

ข.     เกลือแร่

ค.     ออกซิเจน

ง.      คาร์บอนไดออกไซด์

 

 

 

 

 

 

1. ข้อใดที่สิ่งมีชีวิตมีความสัมพันธ์ต่างจากข้ออื่น

ก.     เหาบนศรีษะคน

ข.     ผึ้งกับดอกไม้

ค.     นกเอี้ยงกับควาย

ง.      เพลี้ยกับมดดำ

 

1. ความสัมพันธ์ในข้อใดที่แยกกันไม่ได้

ก.     ไลเคน

ข.     นกเอี้ยงกับควาย

ค.     กบกับเหยี่ยว

ง.      กวางกับเสือ

 

1. ถ้ากำหนด + คือการได้ประโยชน์  - คือการเสียประโยชน์ 0 คือไม่ได้และ  ไม่เสียประโยชน์ความสำคัญของปลาฉลามและเหาฉลามคือข้อข้อใด 

ก.     +,  + 

ข.     +,  - 

ค.    

สู้ ๆ นะค่ะ

+,  0 

ง.      0,  - 

 

1. ความหมายของปรสิตข้อใดไม่ถูกต้อง

ก.     ติดอย่กับผู้อาศัย

ข.     เป็นอันตรายต่อผู้ถูกอาศัย

ค.     เป็นได้เฉพราะสัตว์เท่านั้น

ง.      อาจเป็นสัตว์หรือพืชก็ได้

 

 

 

 

 

 

 

1. ต้นไม้อยู่ในพื้นที่จำกัด มีอาหาร แร่ธาตุ และแสง ในปริมาณหนึ่ง ถ้าเขียนเป็นสัญลักษณ์ตามโจทย์ข้อ 6 กำหนดให้ จะเขียนได้ตามข้อใด 

ก.     +,  + 

ข.     -,  - 

ค.     +,  0 

ง.      +,  - 

 

1. ภาวะพึ่งพาแตกต่างกับภาวะได้ประโยชน์ร่วมกันอย่างไร

ก.     ภาวะพึ่งพา  สิ่งมีชีวิตแยกจากกันไม่ได้

ข.     ภาวะได้ประโยชน์ร่วมกัน  สิ่งมีชีวิตแยกจากกันไม่ได้

ค.     ทั้งสองภาวะ  สิ่งมีชีวิตแยกจากกันได้

ง.      ทั้งสองภาวะ  สิ่งมีชีวิตแยกจากกันไม่ได้

 

1. กาฝากบนต้นมะม่วงเปรียบเทียบได้กับข้อใด

ก.     โปโตซัวในลำไส้ปลวก

ข.     เหาฉลามกับปลาฉลาม

ค.     รากับสาหร่าย

ง.      พยาธิในลำไส้คน

 

 

 

ในที่สุดก็เสร็จแล้ว

 

 

 

 

 

 

 

 

เฉลยแบบทดสอบชุดการเรียนการสอน  ชุดที่  2

เรื่อง  ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตที่อยู่ร่วมกัน  

 

 

1. 1.       ง 
2. 2.       ข 
3. 3.       ง 
4. 4.       ก 
5. 5.       ก 
6. 6.       ค 
7. 7.       ข 
8. 8.       ข 
9. 9.       ก 

10.  ง 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

บรรณานุกรม