เบาหวานชนิดที่ ๒ ในเด็กกำลังมาแรง

ตอนที่ ๑

วันที่ ๒๒ มีนาคม ๒๕๕๓

หัวข้อ : โรคเบาหวานในเด็กและวัยรุ่น
วิทยากร : ศ.พญ.สมจิตร์ จารุรัตนศิริกุล ภาควิชากุมารเวชศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์

ศ.พญ.สมจิตร์ จารุรัตนศิริกุล เดินทางจาก มอ. มาถึงห้องประชุมช่วงสายๆ ดิฉันเพิ่งรู้จักอาจารย์เป็นครั้งแรก เมื่อได้สัมผัสพบว่าอาจารย์สมจิตร์มีความเป็นกันเองอย่างมาก ง่ายๆ ท่าทางใจดี เป็นโชคดีของผู้ป่วยเบาหวานเด็กจริงๆ

 

ศ.พญ.สมจิตร์ จารุรัตนศิริกุล

ส่วนหนึ่งของเนื้อหาที่อาจารย์สมจิตร์บรรยายมีดังนี้

เบาหวานชนิดที่ ๒ ในเด็กกำลังมาแรง เบาหวานชนิดอื่นๆ ที่พบได้ เกิดจากการได้ Steroid, เป็น Thalassemia ให้เลือดมานานๆ มีเหล็กไปสะสม

สาเหตุการเกิดเบาหวานชนิดที่ ๑ มีอะไรบ้าง ความชุกของเบาหวานชนิดที่ ๑ ในประเทศไทย เมื่อปี ๒๕๒๘ ประมาณ ๐.๒/๑๐๐,๐๐๐/ปี ปี ๒๕๓๘ ประมาณ ๑-๒/๑๐๐,๐๐๐/ปี (เพิ่มขึ้น ๑๐ เท่า) อายุที่เริ่มเป็น พบตั้งแต่วัยเด็กถึงวัยรุ่น ลักษณะทางคลินิก – ปัสสาวะบ่อยและมาก ปัสสาวะกลางคืน กระหายน้ำ น้ำหนักลด อาการเป็นมานาน ๑-๖ เดือนก่อนมาพบแพทย์

ความชุกของเบาหวานชนิดที่ ๒ ในเด็ก เมื่อปี ๒๕๓๘ พบร้อยละ ๕-๑๐ ของเบาหวานทั้งหมด ปี ๒๕๕๐ พบร้อยละ ๒๕-๓๐ ของเบาหวานทั้งหมด อายุที่เริ่มเป็นที่พบมากคือช่วงวัยรุ่นและเริ่มพบในอายุที่น้อยลงเรื่อยๆ ต่ำสุดเจอที่อายุประมาณ ๕ ปี ลักษณะทางคลินิก ปัสสาวะบ่อยและมาก ปัสสาวะกลางคืน กระหายน้ำ น้ำหนักตัวลด แต่ไม่ชัดเจนเท่าเบาหวานชนิดที่ ๑ มักมากับความอ้วน อาการเป็นมานานเป็นเดือน-ปี ก่อนมาพบแพทย์

การค้นหาเด็กที่เป็นเบาหวานชนิดที่ ๒ แนะนำโดย ADA
เด็กที่มี BMI มากกว่าเปอร์เซ็นต์ไทล์ที่ ๘๕, มากกว่า ๑๒๐% ของ ideal weight for height ร่วมกับข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้
- ประวัติครอบครัวมีเบาหวานชนิดที่ ๒
- มีลักษณะที่บ่งบอกถึงภาวะต้านอินซูลิน (รอยดำคล้ำที่คอ BP สูง ไขมันสูง Polycystic ovary syndrome)
- ประวัติมารดาเป็นเบาหวานขณะตั้งครรภ์

Obesity เกี่ยวข้องกับ Genetic และสิ่งแวดล้อม การเปลี่ยนแปลงของ Lifestyle โดยเฉพาะกิจกรรมทางกายและอาหาร...กิจกรรมทางกายที่เปลี่ยนไปเพราะมีรถยนต์ ลิฟต์ บันไดเลื่อน การดูทีวีและใช้คอมพิวเตอร์หลายชั่วโมง การกลัวการบาดเจ็บหรืออุบัติเหตุ ตัวที่สำคัญและมาแรงคืออาหารมี portion size ใหญ่ขึ้น ฟาสฟู๊ดที่มีพลังงานสูง ผักน้อย น้ำตาลมาก พวก Carbonated drink/juice, Snacks (ซองใหญ่ ถูก)/ไอศกรีม/เค้ก การโฆษณาประชาสัมพันธ์

ผลที่ตามมาจากความอ้วนคือความมั่นใจในตัวเองลดลง ปัญหาซึมเศร้า ปัญหาทางระบบหายใจ เช่น sleep apnea, asthma, etc. ความอ้วนส่งผลให้เกิดภาวะดื้อต่ออินซูลิน ไขมันสูง BP สูง ความอ้วนมองด้วยตาก็รู้ ไม่ต้องใช้อะไรวัด...เจอเด็กกลมมา ไม่ควรชม เพราะการชมเป็นการให้รางวัล

ความชุกของ IGTT ในเด็กและวัยรุ่นที่มี Obesity ชัดเจน ข้อมูล Metabolic disturbance และการเกิดเบาหวานในเด็ก เกณฑ์การวินิจฉัย Metabolic syndrome และเบาหวานในเด็กและวัยรุ่น ขั้นตอนการประเมินภาวะดังกล่าว ในเด็กอายุน้อย ไม่ต้องประเมินยกเว้นอ้วน เข้มข้นขึ้นตามอายุ

เวลาพูดอะไรกับเด็ก อย่าพูดคำว่า “คุม” เพราะเขาจะต่อต้าน การแนะนำต้องใช้เวลา...เรื่องการดื่มนม เวลาดื่มนมได้ไขมันด้วย...ดื่มนมต้องพอดีๆ มากๆ (เช่น เด็กโตวันละ ๒ กล่อง เด็กเล็ก ๓ กล่องได้) การรักษา พอผิดปกติเริ่มมียาเข้ามาเกี่ยวข้อง

ทีมโภชนาการจะร่วมกับทีม Endocrine นานๆ เข้าจะกลายเป็นเพื่อนกับเด็ก...ทำซ้ำๆ ปรับเปลี่ยนชนิดของอาหาร กิจกรรมประจำวัน อาจารย์สมจิตร์เล่าว่าที่ มอ. Ward เด็ก ๒ จะหนักมาก เพราะมีเด็กมาลดน้ำหนัก บางรายอยู่ รพ.เกือบเดือน

ผลที่เกิดตามมาจากโรคอ้วนมีมากมาย เช่น น้ำตาลในเลือดสูง ไขมันสูง ความดันโลหิตสูง โรคหลอดเลือดหัวใจ ผนังหลอดเลือดหนา Fatty liver, Acanthosis nigricans, Hirsutism, Chronic pancreatitis, Focal glomerulosclerosis, เสี่ยงต่อมะเร็ง เป็นสาวเร็วขึ้น เป็นหนุ่มช้า ฯลฯ

เป้าหมายการรักษา ...เป็นเบาหวานชนิดที่ ๑ สุขภาพก็ดีได้ ทำทุกอย่างได้เหมือนเด็กปกติ ระวังแค่กินเป็นเวลา ฉีดยาเป็นเวลา เริ่มด้วยว่าเด็กเบาหวานกินอะไรได้ตั้งหลายอย่าง ที่กินไม่ได้มีแค่ ๒ อย่างเองคือหวาน มัน เรื่องอาหาร ลำบาก แต่ค่อยๆ ทำไป แพทย์ก็กินเหมือนเด็กเบาหวาน การรักษาเบาหวานชนิดที่ ๑ ใช้อินซูลิน ชนิดที่ ๒ ใช้ Metformin ปรับ Lifestyle เช่น แม่-ลูก เดินไปโรงเรียนด้วยกัน กันเวลาไว้สำหรับออกกำลังกายวันละ ครึ่งชั่วโมง

การรักษาด้วยอินซูลิน มีอินซูลินเยอะมาก แล้วแต่จะ tight control แค่ไหน Intensive regimen ฉีดอินซูลิน ๓-๔ ครั้ง/วัน conventional regimen ฉีด ๒ ครั้ง/วัน ขนาดของอินซูลิน Prepuberty ๐.๘-๑.๒ ยูนิต/กก./วัน Puberty ๑.๒-๑.๘…

ภาวะแทรกซ้อนเฉียบพลัน-DKA, Hypoglycemia ต้องมีประสบการณ์ hypoglycemia จึงจะเข้าใจ DKA มีติด ward อยู่เรื่อยๆ ภาวะแทรกซ้อนเรื้อรังมากับเวลา

ปัญหาของเบาหวานในเด็ก
- Hypoglycemia unawareness ในเด็กเล็ก
- Intercurrent illness (ความเจ็บป่วยที่เข้ามาเป็นระยะ)
เครื่องมือ – SMBG, ตรวจ HbA1C ทุก ๓ เดือน Chol., Trig. ทุก ๖ เดือน BG monitoring ดีที่สุด การติดตามระยะยาวเจอ Hashimoto ด้วย การรักษาที่ advance มีการใช้ insulin pump…

การป้องกัน ชนิดที่ ๑ ??? แต่ยังไม่เคยคนบ้านเดียวกันที่เป็นเกิน ๑ คน ส่วนชนิดที่ ๒ ไปกับความอ้วน ดังนั้นการป้องกันโรคอ้วน การควบคุมน้ำหนัก เพิ่มการเคลื่อนไหวร่างกาย...เราได้รู้ว่าที่ มอ. มีค่ายเด็กอ้วน ๒ สัปดาห์ด้วย

วัลลา ตันตโยทัย