พอได้กลิ่นเล็บมือนางทีไร จะทำให้ข้าพเจ้านึกถึงคำว่า "บ้าน" บ้านอันร่มรื่นที่เป็นเหมือนจุดกำเนิดหล่อหลอมให้ข้าพเจ้าเป็นเช่นทุกวันนี้
ยามเช้าของเดือนเมษา เดือนที่ร้อนที่สุดในรอบปี สายลมได้พัดพากลิ่นหอม...กลิ่นหอมเย็นอ่อนๆ อันคุ้นเคยมาตั้งแต่วัยเยาว์  ข้าพเจ้าหลับตาทบทวนความทรงจำถึงกลิ่นที่แทรกมากับสายลม เป็นกลิ่นของเจ้าดอกเล็บมือนางนี่เอง ที่โชยมาทักทายข้าพเจ้า ราวกับมิตรเก่าที่ห่างหายไปนานแล้วกลับมาพบกันอีกครั้ง

 

 

 

ที่บ้านของข้าพเจ้าปลูกต้นเล็บมือนางมากว่าสิบปีแล้ว บางปีทำเป็นซุ้มให้ข้าพเจ้าและน้องได้ใช้สมมติเป็นบ้านเล็กๆ เล่นขายของ บางปีก็ตัดให้เป็นพุ่ม (แต่ไม่นานเค้าก็เลื้อยยาวระเกะระกะตามธรรมชาติ) บ้างก็เคยถูกตัดเหลือแต่ตอ เนื่องจากคุณแม่เห็นงูเขียวและรู้สึกว่าเจ้าเล็บมือนางต้นนี้ทำให้บริเวณบ้านดูรก...แต่จนแล้วจนรอด เค้าก็สามารถรอดชีวิตจนยืดหยัดแตกพุ่มออกดอกพราวเต็มต้นจนทุกวันนี้

 

ซุ้มเล็บมือนางรกๆ ที่รั้วหน้าบ้านของข้าพเจ้า

 

ห้องนอนของข้าพเจ้าอยู่ทางทิศเหนือและทิศตะวันออกของบ้าน (นับเป็นที่ตั้งที่ดีที่สุด อิอิ) ยามค่ำคืนและรุ่งเช้า เมื่อใดที่ดอกเล็บมือนางออกดอก สายลมจะพัดพากลิ่นหอมอ่อนๆ เข้ามาทางหน้าต่างเสมอๆ ข้าพเจ้าสังเกตว่ากลิ่นหอมของเจ้าดอกเล็บมือนางนี้จะหอมแรงในช่วงที่อากาศเย็น เช่นตอนกลางคืนและรุ่งเช้า ส่วนตอนบ่ายจัดๆ ที่อากาศร้อนนั้น กลิ่นหอมจะลดลง
ในวันพักผ่อน ข้าพเจ้าชอบนั่งเล่นที่ระเบียง ชื่นชมกับความงามของต้นไม้ ใบไม้สีเขียว ดอกไม้เล็กๆ ในบริเวณบ้าน และเพลิดเพลินกับเสียงนกร้อง สิ่งเหล่านี้สร้างความสุขให้กับข้าพเจ้าได้เสมอๆ ที่บ้านมักจะมีนกกางเขนคู่บินมาเกาะที่ริมบ่อน้ำ ส่งเสียงเจื้อยแจ้ว น่ารักน่าเอ็นดูทีเดียว

 

  

 

 

ข้าพเจ้าสังเกตว่า ดอกเล็บมือนางนี้ตอนหัวค่ำและตอนรุ่งเช้า จะมีหลายสีในแต่ละช่อ เริ่มตั้งแต่ขาว ชมพูอ่อน ชมพูเข้ม ไล่โทนสีไปจนถึงแดงจัด แต่ทว่าตอนบ่ายๆ จะมีเฉพาะสีแดงให้เห็น...ตอนแรกข้าพเจ้าคิดว่า หรือว่าเจ้าดอกสีขาวนี้จะบานเฉพาะตอนที่อากาศเย็นๆ เท่านั้น?...แต่หากสังเกตจริงๆ จะพบว่า เมื่อเริ่มผลิบาน ดอกเล็บมือนางนี้จะมีสีขาว แล้วก็จะค่อยๆ เปลี่ยนเป็นสีเข้มขึ้นเรื่อยๆ จนกลายเป็นสีแดง คล้ายๆ กับพุดน้ำบุษย์ที่เมื่อเริ่มบานมีสีขาว ต่อมาก็จะเป็นสีเหลืองนวล แล้วก็เปลี่ยนเป็นสีเหลืองเข้มขึ้นเรื่อยๆ นับเป็นความมหัศจรรย์และศิลปะแห่งธรรมชาติจริงๆ

 

 

 

 

 

เล็บมือนางมีชื่อทางวิทยาศาสตร์ว่า Quisqualis indica Linn. อยู่ในวงศ์ Combretaceae ลักษณะทั่วไปของเล็บมือนางเป็นไม้เลื้อยเนื้อแข็ง ขึ้นพาดพันไปตามต้นไม้ยืนต้นหรือเสา ตลอดจนซุ้มหลังคา ฯลฯ ใบรูปรีปลายแหลมโคนใบมน ใบดกหนาทึบ ดอกออกตามปลายกิ่งแขนง เป็นช่อรวมกันหลายสิบดอก แต่ละดอกเป็นหลอดยาวคล้ายดอกปีบหรือดอกเข็ม หลอดยาว ๒-๓ นิ้ว มีกลีบที่ปลายหลอดดอกละ ๕ กลีบ ลักษณะกลีบเรียงปลายมนคล้ายเล็บมือ เป็นที่มาของชื่อเล็บมือนาง
 
ดอกเล็บมือนางมีกลิ่นหอมเย็น โดยเฉพาะในช่วงอากาศเย็นในเวลากลางคืน และกลิ่นจะจางลงเมื่ออากาศร้อน ผลของเล็บมือนางมี ๕ พูสีน้ำตาลแดง ผิวมัน ขนาดราวนิ้วมือ เล็บมือนางออกดอกได้ตลอดปี แต่ออกมากเป็นพิเศษในฤดูร้อน ดอกเล็บมือนางมีทั้งชนิดกลีบชั้นเดียว (ลา) และกลีบซ้อน ซึ่งคงเป็นพันธุ์ที่พัฒนาขึ้นมาภายหลังชนิดกลีบชั้นเดียว เพราะนอกจากดอกจะซ้อน และดกกว่าแล้ว เถายังค่อนข้างสั้นและทึบกว่าด้วย


ถิ่นกำเนิดดั้งเดิมของเล็บมือนาง เชื่อว่าอยู่บริเวณเอเชียใต้ (อินเดีย-ศรีลังกา) จนถึงเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ (ไทย-มาเลเซีย-อินโดนีเซีย ฯลฯ) จึงนับได้ว่า เล็บมือนางเป็นพืชพื้นบ้านดั้งเดิมในดินแดนประเทศไทยชนิดหนึ่ง ในวรรณคดีไทยที่บรรยายบทชมป่า ชมสวน จึงพบชื่อเล็บมือนางเสมอ ย้อนไปถึงเรื่องลิลิตพระลอซึ่งมีอายุจากยุคกรุงศรีอยุธยาตอนต้น ราว๕๐๐ ปีมาแล้ว รวมทั้งปรากฏในวรรณคดีไทยต่อมาอีกหลายเรื่อง เช่น อิเหนา และพระอภัยมณี เป็นต้น
ประโยชน์ของเล็บมือนาง
เช่นเดียวกับพืชพื้นบ้านดั้งเดิมของไทยหลายชนิดที่คนไทยคุ้นเคยมาเนิ่นนาน จึงนำมาใช้ประโยชน์  ได้มากกว่าพืชที่เข้ามาภายหลัง โดยเฉพาะนำมาใช้เป็นยารักษาโรค (สมุนไพร) เล็บมือนางก็ถูกนำมาใช้เป็นยารักษาโรคได้หลายอย่างตามตำราแพทย์แผนโบราณของไทย เช่น

ใบและลำต้น : ขับพยาธิและตานซาง

ใบ : ใช้ตำพอกแผลสด ฆ่าเชื้อ หรือพอกฝี

ผล : กินแก้สะอึก ขับพยาธิไส้เดือน

ราก : เป็นยาขับพยาธิไส้เดือน แก้อุจจาระเป็นฟองและอุจจาระขาว เหม็นคาวในเด็ก

เล็บมือนางทั้งหัว : รสเอียน ขับพยาธิและตานซาง, ตานขโมย และพุงโร


การศึกษาทางเภสัชศาสตร์ พบว่า เมล็ด (ผล) เล็บมือนางมีสารสำคัญในการออกฤทธิ์ขับพยาธิ คือ Quisqualic acid เมล็ดเล็บมือนางจึงถูกนำมาใช้ถ่ายพยาธิอย่างแพร่หลาย ไม่เฉพาะในเมืองไทยเท่านั้น แต่ยังนิยมใช้ในประเทศจีน ฟิลิปปินส์ และ อินโดนีเซีย เป็นต้น ใช้ถ่ายพยาธิได้ ทั้งพยาธิไส้เดือน และพยาธิเส้นด้าย ใบอ่อนของเล็บมือนางใช้กินเป็นผักได้ นิยมในอินโดนีเซีย ใช้ได้ทั้งดิบหรือนึ่งให้สุกเสียก่อน


ประโยชน์ของเล็บมือนางที่คนไทยคุ้นเคยที่สุด คงเป็นด้านไม้ดอก ที่งดงามและมีกลิ่นหอม ทั้งปลูกง่าย ทนทานอยู่ได้นานปี ไม่ต้องการสารเคมีในการดูแลรักษามากเหมือน ไม้ดอกจากต่างแดน นอกจากนี้ยังออกดอกได้ตลอดปีอีกด้วย เนื่องจากเล็บมือนางเป็นไม้เถา คนไทยจึงนิยมนำมาปลูกให้เลื้อยเป็นซุ้มอยู่ตามประตู ตามรั้ว หรือขึ้นร้านเป็นหลังคาที่นั่งพักผ่อน ให้ร่มเงาเช่นเดียวกับไม้ดอกเถาอื่นๆ เช่น เฟื่องฟ้าหรือการเวก เป็นต้น แม้เล็บมือนางจะมีเมล็ด ทว่าวิธีขยายพันธุ์ที่นิยมกลับไม่ใช่การเพาะเมล็ด แต่เป็นการตอนกิ่งหรือแยกต้นที่งอกจากรากบริเวณโคนต้นเดิม ซึ่งนอกจากจะโตเร็วแล้วยังไม่กลายพันธุ์ไปจากเดิมเหมือนการเพาะเมล็ดอีกด้วย แต่หากต้องการคัดเลือกเล็บมือนางพันธุ์ใหม่ๆ ก็ต้องใช้วิธีการเพาะเมล็ดเท่านั้น


(ที่มา: http://www.doctor.or.th/node/2499)
 

 

 

 

 

แม้ว่าเล็บมือนางจะไม่ได้มีดอกใหญ่ โดดเด่น เหมือนเช่นดอกไม้เมืองหนาว...แต่ทว่า เจ้าเล็บมือนางนี้ก็มีกลีบอ่อนหวาน มีกลิ่นหอมเย็น เป็นเสน่ห์แบบไทยๆ ที่ลึกซึ้งและติดตรึง...และก็อาจจะเป็นเพราะความคุ้นเคยกับกลิ่นเล็บมือนางมาตั้งแต่เด็ก พอได้กลิ่นเล็บมือนางทีไร จะทำให้ข้าพเจ้านึกถึงคำว่า "บ้าน" บ้านอันร่มรื่นที่เป็นเหมือนจุดกำเนิดหล่อหลอมให้ข้าพเจ้าเป็นเช่นทุกวันนี้ บ้านที่เป็นที่พักกาย พักใจยามอ่อนล้า...

 

 

 

มองไปที่ต้นเล็บมือนางครั้งใด ข้าพเจ้ามองเห็นความอดทน เข้มแข็ง ยืนหยัดผ่านร้อนหนาวมานาน คงจะไม่ต่างจากชีวิตคนที่ประสบการณ์มากมายช่วยทำให้แข็งแกร่งขึ้น เรียนรู้ที่จะเผชิญปัญหา...ก้าวข้ามผ่านไป แล้วจะพบว่ามันก็เป็นเพียงแค่บททดสอบบทหนึ่งเท่านั้นเอง!