การออกแบบโครงสร้างใหม่ของส่วนราชการที่รับผิดชอบการจัดการศึกษาขั้นพื้นฐาน

ข้อเสนอเพื่อพิจารณาปรับโครงสร้างการบริหารการศึกษาขั้นพื้นฐานสำหรับการปฏิรูปการศึกษารอบสอง

 

วิพล นาคพันธ์ ผอ.สพท.พังงา

ปัญหาสำคัญที่เกิดจากการจัดโครงสร้างการบริหารการศึกษาขั้นพื้นฐานตามพระราชบัญญัติระเบียบบริหารราชการกระทรวงศึกษาธิการ พ.ศ. ๒๕๔๖ 

            ๑. การศึกษาขั้นพื้นฐานไม่มีเอกภาพ ทั้งนี้เพราะส่วนราชการในส่วนกลางที่รับผิดชอบการจัดการศึกษาขั้นพื้นฐาน นอกจากสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐานแล้ว ยังมีสำนักงานปลัดกระทรวงศึกษาธิการจัดการศึกษาขั้นพื้นฐานในรูปแบบการศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัย สำนักงานคณะกรรมการการอาชีวศึกษาจัดการศึกษาขั้นพื้นฐานระดับมัธยมศึกษาตอนปลายสายอาชีพในระดับประกาศนียบัตรวิชาชีพ (ปวช.) การประสานงานร่วมมือกันระหว่างส่วนราชการเพื่อให้การศึกษาขั้นพื้นฐานทั่วถึงและมีคุณภาพยังไม่มีผลลัพธ์ที่ดีพอ ทั้งนี้เพราะความเป็นนิติบุคคลของส่วนราชการระดับกรมซึ่งได้รับงบประมาณโดยตรง มีคำรับรองการปฏิบัติราชการเฉพาะ และมีอำนาจในการบริหารงบประมาณและบริหารบุคคลเองอย่างเบ็ดเสร็จ นโยบายการศึกษาขั้นพื้นฐานที่ประกาศออกมาย่อมไม่ผูกพันสำนักงานปลัดกระทรวงศึกษาธิการและสำนักงานคณะกรรมการการอาชีวศึกษาที่จะต้องปฏิบัติ ยิ่งไปกว่านั้น กระทรวงศึกษาธิการยังไม่มีส่วนราชการที่มีอำนาจหน้าที่โดยตรงในการสนับสนุน ส่งเสริม และประสานงานการจัดการศึกษาขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่รับผิดชอบจัดการศึกษามากขึ้น ทำให้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่จัดการศึกษาต้องใช้บริการของกรมส่งเสริมปกครองส่วนท้องถิ่นซึ่งมิใช่ส่วนราชการที่มีความเชี่ยวชาญเฉพาะในการจัดการศึกษา

            ๒. ความไม่มีเอกภาพในการบริหารจัดการศึกษาขั้นพื้นฐานในระดับเขตพื้นที่การศึกษา เป็นผลสืบเนื่องมาจากเอกภาพในระดับส่วนกลาง แม้ผู้อำนวยการสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาเป็นผู้แทนกระทรวงศึกษาธิการ แต่ไม่มีระบบกลไกรองรับการประสานระหว่างส่วนราชการในระดับจังหวัดเพื่อจัดการศึกษาขั้นพื้นฐานให้ทั่วถึงและมีคุณภาพอย่างได้ผล จึงต้องอาศัยความสามารถในการประสานงานเฉพาะตัวและความสนิทสนมคุ้นเคยกันเพื่อการดำเนินงาน ซึ่งไม่อาจคาดหวังผลได้อย่างแน่นอน ทั้งนี้เพราะส่วนราชการในระดับจังหวัดและสถานศึกษาต้องดำเนินการตามนโยบายและคำรับรองของส่วนราชการระดับกรมเจ้าสังกัดเป็นหลัก

            ๓. การศึกษาขั้นพื้นฐานขาดการวิจัยและพัฒนาไปสู่ความเป็นเลิศในการบริหารจัดการศึกษา ทั้งนี้ มีผลกระทบมาจากการจัดโครงสร้างส่วนราชการให้มีส่วนราชการภายในเพียงระดับสำนักเท่านั้น ยกตัวอย่างเช่น เรื่องการพัฒนาหลักสูตรและการสอน โครงสร้างเดิมของกระทรวงศึกษาธิการมีกรมวิชาการเป็นส่วนราชการระดับกรมรับผิดชอบในเรื่องนี้ จึงมีความคล่องตัวในการพัฒนาหลักสูตรและการสอนมากกว่าการเป็นสำนักวิชาการและมาตรฐานในโครงสร้างปัจจุบัน  นอกจากนั้น ยังไม่มีการวิจัยและพัฒนาเพื่อการเรียนการสอนและการบริหารจัดการในระดับชาติอย่างเพียงพอ อาจเนื่องจากการไม่มีส่วนราชการเฉพาะ หรือมีแต่ยังทำหน้าที่บริหารจัดการแทนที่จะได้ทำหน้าที่ในการกำหนดนโยบาย กำหนดมาตรฐาน ประสาน ส่งเสริม สนับสนุน ติดตามและประเมินผล อันเป็นอำนาจหน้าที่ที่ออกแบบไว้สำหรับส่วนราชการส่วนกลาง

หลักการออกแบบโครงสร้างใหม่ของส่วนราชการที่รับผิดชอบการจัดการศึกษาขั้นพื้นฐาน

            ๑. ส่วนราชการที่รับผิดชอบการจัดการศึกษาขั้นพื้นฐานในระดับชาติต้องมีเพียงส่วนราชการเดียว เพื่อให้เกิดเอกภาพในนโยบาย

            ๒. สถานศึกษาบางประเภทควรขึ้นตรงกับส่วนกลาง เช่น สถานศึกษาประเภทที่ ๑ ขนาดใหญ่ และสถานศึกษาที่เปิดถึง ม.ปลาย โดยได้รับการกระจายอำนาจในการบริหารจัดการอย่างเบ็ดเสร็จในลักษณะ Autonomous School ส่วนที่เหลือให้อยู่ในเขตพื้นที่การศึกษา และให้มีการพัฒนาสถานศึกษาเพื่อให้เป็น Autonomous School เพิ่มมากขึ้นเป็นลำดับ

            ๓. ควรมีส่วนราชการระดับกรมทำหน้าที่วิจัยและพัฒนาทั้งด้านการเรียนการสอนและการบริหารจัดการ ในลักษณะส่วนราชการที่มีความชำนาญพิเศษเฉพาะด้าน โดยไม่มีสถานศึกษาในสังกัด เมื่อได้พัฒนาระบบงานต่าง ๆ แล้ว จึงส่งมอบให้สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาและสถานศึกษารับไปดำเนินการ

            ๔. ควรมีคณะกรรมการในระดับต่าง ๆ เพียงชุดเดียว ทำหน้าที่ทั้งการกำหนดนโยบาย แผน งบประมาณ การบริหารงานบุคคล และการจัดการปริมาณและคุณภาพการศึกษา เพื่อให้เกิดเอกภาพในการบริหารจัดการ

            ในการปฏิรูปการศึกษารอบสอง จึงควรพิจารณาความเป็นไปได้ที่จะปฏิรูปสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐานไปเป็น "ทบวงการศึกษาขั้นพื้นฐาน"

            ท่านผู้อ่านเห็นอย่างไรบ้างครับ