เมื่อมีโอกาสเป็นผู้บริหารบางส่วนขององค์กร ก็เผชิญกับวิธีคิดแบบ bureaucracy และธรรมชาติมนุษย์ที่มีความริษยาผู้ที่อยู่ในสภาพที่ดีกว่า พยายามดึงให้ทุกอย่างอยู่ในสภาพเท่าเทียมกัน ในนามแห่งความยุติธรรม ความเท่าเทียม

นี่คือการรำลึกถึงอดีต    ผมเป็น angry young man   อยากเห็นโลกหรือสังคมดีกว่าที่เป็นอยู่   ไม่พอใจสภาพที่สังคมเป็นอยู่   อยากเปลี่ยนแปลง   อยากเข้าไปมีส่วนเปลี่ยนแปลง    แต่ก็ไม่มีโอกาส ไม่รู้จะเข้าไปมีส่วนอย่างไร   เมื่อมีโอกาสก็เหมือนไม่มี   เพราะเสนอความเห็นไปก็ไม่มีคนเห็นด้วย   หรือเห็นด้วย ก็เห็นด้วยกับหลักการ ว่าคิดเก่ง   แต่ไม่เหมาะต่อสถานการณ์ปัจจุบัน    ต้องค่อยๆ เปลี่ยนแปลง อย่าใจร้อน 

ในมหาวิทยาลัย ก็ไม่ถึงกับหัวเดียวกระเทียมลีบ   มีคนคิดคล้ายๆ กันอยู่บ้าง    แต่ก็เป็นส่วนน้อยมาก   และบางคนก็หันไปหาวิธีการเชิงอำนาจ    เล่นการเมืองในมหาวิทยาลัย    โดยหา “ตัวแทน” มาเป็นใหญ่   แล้วหาทางชักใยอยู่เบื้องหลัง   คนแบบนี้ในมหาวิทยาลัยอยู่ยาก    เพราะคนจะไม่ไว้ใจ 

เมื่อมีโอกาสเป็นผู้บริหารบางส่วนขององค์กร    ก็เผชิญกับวิธีคิดแบบ bureaucracy  และธรรมชาติมนุษย์ที่มีความริษยาผู้ที่อยู่ในสภาพที่ดีกว่า    พยายามดึงให้ทุกอย่างอยู่ในสภาพเท่าเทียมกัน   ในนามแห่งความยุติธรรม ความเท่าเทียม   คำนึงถึงผลประโยชน์ของตนเอง มากกว่าการได้โอกาสทำเพื่อคนอื่น เพื่อสังคมประเทศชาติ 

แม้ภายในหน่วยงานย่อยที่ตนบริหาร ผมก็อยู่ในฐานะเสียงส่วนน้อย   คนส่วนใหญ่คิดคนละแบบกับผม   เมื่อผมมีโอกาสทำงานวางรากฐานคุณภาพ รากฐานระบบให้มีความซื่อสัตย์ มีประสิทธิภาพ ประสิทธิผล วางรากฐานการทำงานวิชาการ   ทั้งหมดนี้เป็นงานเข็นครกขึ้นภูเขา และสร้างความอ่อนล้าเบื่อหน่ายแก่ผู้คน เพราะเขาต้องทำในสิ่งที่ต่างจาก norm ที่ยึดถือกันโดยทั่วไป    ผลงานเหล่านี้ก็ถีบผมกระเด็นออกจากตำแหน่งเมื่อหมดวาระแรก    เป็นผลตอบแทนการทำงานสร้างการเปลี่ยนแปลงระดับรากฐานที่เจ็บปวด   จนผมต้องเอารูปพระคริสต์สวมมงกุฎหนาม และถูกตรึงกางเขน มาดูทุกวัน เป็นเครื่องปลอบใจ     

ความไม่พอใจในสภาพที่เป็นอยู่ นำมาซึ่งพลังที่จะสร้างการเปลี่ยนแปลง    พลังนี้รุนแรงในคนอายุน้อย   และเบาบางลงเมื่ออายุมากขึ้น   นี่คือธรรมชาติมนุษย์ 

ผมสั่งสอนตนเองไว้ว่าให้จดจำความคิดความรู้สึกนี้ไว้   เพราะอีกไม่นานตัวเองก็จะเป็นผู้อาวุโส   อย่าลืมความรู้สึกนี้   และต้องทำ ๒ อย่าง

  1. 1.   ทำสิ่งที่เคยอยากทำ แต่ไม่มีโอกาสทำในอดีต
  2. 2.   เปิดโอกาสให้คนหนุ่มสาวที่มีพลัง ได้มีโอกาสทำในสิ่งที่เขาใฝ่ฝัน หากสิ่งนั้นเป็นคุณแก่สังคม

มาอ่านหนังสือ Mind Over Matter เขาบอกว่าคนมีบุญคือคนที่เกิดในกระบวนทัศน์หนึ่ง    แล้วในชีวิตได้มีโอกาสเปลี่ยนกระบวนทัศน์   ช่วยปลอบใจว่าผมก็เป็นคนมีบุญเหมือนกัน   เพราะในช่วงชีวิตผมได้เปลี่ยนแปลงความคิดของตนเองไปมาก แม้จะไม่ถึงระดับเปลี่ยนกระบวนทัศน์    และไปอยู่ที่ไหนผมก็จะมุ่งมั่นสร้างการเปลี่ยนแปลงในวงการนั้น 

หนังสือเล่มนี้บอกว่า กระบวนทัศน์เกี่ยวกับปัจจัยหลักของความมั่งคั่งของสังคมเปลี่ยนมาเรื่อยๆ    จากสิ่งที่จับต้องได้  อันได้แก่ แผ่นดิน (land)  น้ำมัน (oil)   ไปสู่สิ่งที่จับต้องไม่ได้ คือสินทรัพย์ทางปัญญา (Intellectual Capital)  อันได้แก่ คน  โครงสร้างองค์กร  และความเชื่อถือของสังคม   โดยมีกระบวนการเรียนรู้เป็นยาดำแทรกอยู่ข้างใน 

ผม AAR กับตนเองว่า ความไม่พอใจต่อสิ่งที่เป็นอยู่ของผมมาจากไหน   เป็นนิสัยเฉพาะตัวที่เป็นคนขวางโลก   หรือเพราะมีปัจจัยอื่นอยู่ด้วย    ผมตอบตัวเอง (ไม่รู้ว่าผิดหรือถูก) ว่าส่วนหนึ่งมาจากการอ่านหนังสือ แล้วคิด   แล้วมีจินตนาการว่าที่ดีกว่าที่เป็นอยู่น่าจะมีสภาพอย่างไร   เกิดขึ้นได้อย่างไร    ต้องเปลี่ยนแปลงระบบหรือกระบวนการทำงานอย่างไร 

จึงทำให้ผมเชื่อว่า สังคมที่ส่งเสริมให้ผู้คนกล้าคิด คิดอย่างเป็นตัวของตัวเอง    กล้ารวมตัวกันทดลองทำในแนวทางใหม่ๆ ที่เชื่อว่าดีกว่า

หนังสือเล่มดังกล่าว (และอีกหลายๆ เล่ม) บอกว่า   ความเชื่อ (belief) มีพลังกว่าความรู้ (knowledge)    และผมก็เชื่อเช่นนั้น

วิจารณ์ พานิช

๓ ต.ค. ๕๒