มหาวิทยาลัยมหาสารคาม มีโครงการยุววิจัยประวัติศาสตร์ท้องถิ่นภาคตะวันออกเฉียงเหนือ กลุ่มที่ 2 (ร้อยเอ็ด สกลนคร ขอนแก่น หนองบัวลำภู เลย และนครราชสีมา) โดยได้รับการสนับสนุนจากสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.)
โรงเรียนบ้านใหม่ได้ส่งนักเรียนเข้าร่วมโครงการในครั้งนี้ด้วย เพราะตระหนักถึงความสำคัญในการค้นหาความรู้หรือภูมิปัญญาในท้องถิ่น ที่เด็กเยาวชนในท้องถิ่นต้องศึกษาเรียนรู้
กลุ่มยุววิจัย ได้เสนอเรื่อง "เจ้ามีจอม : ถ้ำผาน้อยบ้านใหม่ศาลาเฟือง" ได้ดำเนินการศึกษามาเป็นระยะๆ โดยมีเนื้อหาพอสังเขป ดังนี้
ภูมิหลัง
บ้านใหม่ศาลาเฟือง อ. เชียงคาน จ. เลย มีพิธีกรรมที่จัดขึ้นเป็นประจำทุกปี
ปีละ 2 ครั้ง มีการบูชาเลี้ยงผาน้อย ในวันเพ็ญเดือน 6 และ วันเพ็ญเดือน 12 คือ
การเลี้ยง “ผีเจ้าผีจอมถ้ำผาน้อย”หรือ “เจ้าปู่เจ้าตาผาน้อย”
พิธีกรรมการเลี้ยง
เป็นความเชื่อเกี่ยวกับ “ผีเจ้าผีจอม” ซึ่งมีความหมายกับชาวบ้านในชุมชนบ้านใหม่
- ผีเจ้าผีจอม เนื่องจากคนในชุมชนเชื่อว่า “เจ้าที่เจ้าทางแรง” ชาวบ้านเดินผ่าน
ก็โดนท่านตามรังควาญ จึงไม่มีคนกล้าเข้าใกล้หรือเดินผ่าน ใครไปตัดไม้ทำลายป่าแถวถ้ำผาน้อยก็มีอันเป็นไปทุกราย และ ยังถูกตามรังควาญอยู่ไม่เลิกเพราะท่านปกป้องรักษาสำหรับคนที่ทำลายต้องมีการเลี้ยงผาแก้เคล็ด
2. รูปแบบของพิธีการเลี้ยง จัดขึ้นที่บริเวณผา ที่ชาวบ้านเรียกว่า “ผีเจ้าผีจอม”
โดยมีผู้ประกอบพิธีที่มีการสืบทอดตำแหน่งสายตระกูล คือ นางเจิด ไขมีเพชร
เครื่องเซ่นไหว้ที่นำมาประกอบพิธี คือ ขัน 5 ขัน 8 ส่วนเครื่องเซ่นไหว้ทุกครัวเรือนต้องนำมาประกอบพิธี ได้แก่ หมาก พลู บุหรี่ เหล้าไหไก่ตัว มีผ้าเหลืองมี ฆ้อง ฉิ่ง ฉาบ ฆ้องโหม่ง และกลองยาว และ ยังมีการรำฟ้อนถวาย มีบั้งไฟ 3 ลูก ขอฟ้าขอฝนก็ได้ ขอให้ปกปักษ์รักษาหมู่บ้านใหม่ศาลาเฟือง
ถ้ำผาน้อย และ ชาวไร่ชาวนาที่อยู่ในละแวกนั้น
ผู้เข้าร่วมพิธีผู้ประกอบพิธี และ ผู้นำพิธี คือ บั้งไฟ 3 ลูก ที่อยู่หน้าผา และยังมีการฟ้อนรำถวาย
“ผีเจ้าผีจอม” ส่วนผู้เข้าร่วมพิธี คือ ชาวบ้านและชาวไร่ชาวนาที่อยู่ในละแวกนั้น
พิธีการเลี้ยง (ผี) ถ้ำผาน้อย จึงเป็นพิธีที่สะท้อนให้เห็น ระบบความสัมพันธ์ และ ระบบความคิด ในชุมชนรวมถึงความเชื่อเรื่อง “ ผีผี ” ในฐานะผีเจ้าผีจอมหรือผีเจ้าปู่เจ้าตาโดยคนในชุมชนและชาวสวนไร่นาเชื่อว่าพิธีกรรม “การเลี้ยงถ้ำผาน้อย” ทำให้เจ้าที่พึงพอใจ และยังทำให้ชาวบ้านสวนไร่นาได้อยู่เย็นเป็นสุขได้รับความคุ้มครองสะท้อนให้เห็นถึงความกตัญญู ของคนในชุมชน และ ชาวสวนไร่นา
การศึกษาพิธีเลี้ยงถ้ำผาน้อย จะส่งผลให้คนในชุมชนได้รู้ที่มาและความเปลี่ยนแปลงถึงความผูกพันธ์ระหว่าง “ผีเจ้าผีจอม” ซึ่งจะส่งผลให้คนในชุมชน
ตระหนักถึงคุณค่าและความสำคัญของท้องถิ่นให้คงอยู่คู่กับท้องถิ่นต่อไป
