เป็นผู้ฝึกบุรุษที่สมควรฝึกได้อย่างไม่มีใครยิ่งกว่า

ในบทสรรเสริญพุทธคุณ ๙ ประการ มีข้อหนึ่งว่า...

อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ
เป็นสารถี ผู้ฝึกบุรุษที่สมควรฝึกได้ อย่างไม่มีใครยิ่งกว่า

สารถี คือ คนฝึกม้า ส่วนในพระพุทธคุณบทนี้ ได้เปรียบเทียบการฝึกคนว่าเหมือนกับฝึกม้า ซึ่งการฝึกม้านั้น พระพุทธเจ้าเคยตรัสถามนายสารถีคนหนึ่ง และเค้าก็ทูลว่า มี ๔ นัยคือ

ละม่อม (ใช้พระคุณ)
รุนแรง (ใช้พระเดช)
ทั้งนิ่มนวลและรุนแรง (ใช้ทั้งพระคุณพระเดช)
ฆ่าทิ้ง (สำหรับตัวที่ฝึกไม่ได้)

ครั้นแล้ว นายสารถีก็ทูลถามพระพุทธเจ้าว่าทรงฝึกภิกษุอย่างไร ซึ่งพระพุทธเจ้าก็ตรัสบอกว่าเหมือนกับการฝึกม้า ผู้สนใจจะอ่านเรื่องนี้ใน เกสีสูตร ก็... คลิกที่นี้ ...

ตอนแรกบวชนั้น ผู้เขียนหัดท่องสวดมนต์แปล เมื่อถึงพุทธคุณบทนี้ ก็สวดผ่านไป รู้สึกแต่เพียงว่าเป็นสำนวนไพเราะเท่านั้น และแม้จะบวชมาจนได้เป็นครูสอนนักเรียนนักศึกษามาหลายปี ก็มิได้สำเนียกถึงพุทธคุณบทนี้...

ระยะหลังนี้ ผู้เขียนเป็นพระเถระ ต้องรับผิดชอบดูแลเรื่องราวต่างๆ ภายในวัด ปัญหาอย่างหนึ่งที่รู้สึกเบื่อสุดๆ ก็คือปัญหาเรื่องคน เพราะต้องฝึกหัด ต้องสอน ต้องด่า ต้องบ่น ต้อง... ไม่สิ้นสุด ทั้งๆ ที่เกิดมาก็ไม่เคยคิดเคยฝันว่าต้องฝึกคนอื่นเลย เพราะตนเองก็ยังฝึกยังสอนไม่ได้ดังใจอีกนับไม่ถ้วนเรื่อง...

วันก่อนเปิดธรรมบรรยายประจำวัน มีการยก เกสีสูตร มาสาธก ผู้เขียนฟังอยู่จึงถึงบางอ้อว่า เรื่องนี้ยากและสำคัญยิ่งยวด ดังนั้น จึงจัดไว้เป็นพุทธคุณบทหนึ่ง

การฝึกคนให้ประพฤติปฏิบัติในแนวทางถูกต้องและสมควรนั้น เรียกกันว่า จริยธรรม ซึ่งนักปรัชญาบางสำนักเชื่อว่าไม่อาจสอนกันได้ ดังเช่น โซคราติสนักปรัชญากรีกโบราณบอกว่า จริยธรรมนั้นไม่อาจสอนกันได้ แต่คนหนึ่งอาจทำให้คนหนึ่งเกิดความสำเนียกแล้วเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมของตนเองได้...

เมื่อมาพิจารณาเรื่องราวทางพระพุทธศาสนา มีคำว่า ทัมมะ คือ ผู้ที่ควรฝึกได้ แสดงว่า บางคนนั้นไม่อาจฝึกได้ ตามพุทธประวัติที่รู้กันทั่วไปก็คือ พระพุทธเจ้าไม่อาจฝึกพระฉันนะให้ปฏิบัติตามที่ทรงประสงค์ได้ เป็นต้น

ถ้าว่าตามหลักธรรม โบราณาจารย์อธิบายไว้ว่า มิจฉาทิฏฐิก์บุคลที่หยั่งถึงชวนจิตที่เจ็ด แม้พุทธญาณร้อยองค์พันองค์ก็ไม่อาจโปรดให้เค้าละความเห็นผิดนั้นได้ เค้าย่อมกลายเป็นตอในวัฏฏะ... ประมาณนี้

สรุปว่า ยิ่งอายุมากขึ้น ยิ่งเหนื่อยกับการจัดการปัญหาเรื่องคนมากขึ้น ก็ยิ่งซาบซึ้งถึงพุทธคุณบทนี้ยิ่งขึ้น