จนราวพุทธศตวรรษที่ 16 ศิลปะทวารวดีจึงถูกกลืนอยู่ในวัฒนธรรมขอม...

วัฒนธรรมแรกแย้มบนแผ่นดินของไทยเริ่มปรากฏตัวตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ 7-9  โดยการผสมทางวัฒนธรรมจากอินเดีย  จีน  และกลุ่มอาหรับ  เมื่อ  พ.ศ. 2427 มีคนชื่อ Samuel  Beal เขาละคือคนแรกที่อ้างถึง...To-lo-po-ti...หรืออาณาจักรทวารวดี 

ในบันทึกของหลวงจีนเฮี่ยนจังว่า ในราว พุทธศตวรรษที่ 12 มีอาณาจักรนี้ตั้งอยู่ระหว่างพม่ากับเมืองขอมก็คือตั้งอยู่ในเมืองไทยปัจจุบัน

เนื่องจากการสร้างคูน้ำคันดินจากแหล่งน้ำธรรมชาติจึงทำให้รูปแบบเมืองในอาณาจักรนี้ไม่หลงเหลือ มีเพียงประเพณีความเชื่อทางพุทธศาสนาที่ปรากฏ และยังคงมีร่องรอยเมืองโบราณในสมัยทวารวดีอยู่บ้าง เช่น

จ. นครปฐม  เมืองอู่ทอง จ. สุพรรณบุรี  เมืองคูบัว  จ. ราชบุรี  เมืองหริภุญไชย  จ. ลำพูน  เมืองฟ้าแดดสงยาง  จ. กาฬสินธุ์  เมืองยะรัง จ. ปัตตานี 

โดยมีแบบแปลนได้รับอิทธิพลการสร้างเมืองมาจากแบบคุปตะ -ปาล-เสนะ ของอินเดิยตามลำดับนำมาผสมกับแบบท้องถิ่นจนกลายมาเป็นศิลปะทวารวดี  

ศาสตราจารย์  ดร. สันติ  เล็กสุขุม เคยกล่าวทำนองว่า...ศิลปะทวารวดี  คือ  มิติหนึ่งของสังคมที่ผ่านยุคก่อนประวัติศาสตร์มาสู่ยุคที่มีกรอบเกณฑ์ของงานช่างทางศาสนา  เมื่อราวพุทธศตวรรษที่ 12  เช่น  การสร้างพระพุทธรูปซึ่งระยะแรกใกล้ชิดกับต้นแบบศิลปะอินเดียก่อนที่ลักษณะของท้องถิ่นจะปรากฏชัดเจนเป็นลำดับ  จนราวพุทธศตวรรษที่ 16 ศิลปะทวารวดีจึงถูกกลืนอยู่ในวัฒนธรรมขอม...