แหล่งโบราณคดีของจังหวัดเลย

แหล่งโบราณคดี /จังหวัดเลย/

๑.โนนพริก
ที่ตั้ง : บ้านหัวนา ตำบลหนองคัน อำเภอภูหลวง °จังหวัดเลย แผนที่ แผ่นอำเภอภูหลวง ระวาง 5343 II พิมพ์ครั้งที่ 4-RTSD รุ้ง 17  ตะวันออก² 28¢43° เหนือ แวง 101²13¢08
ประวัติ : ขุดค้นโดยโครงการโบราณคดีเขื่อนผามองในปี ค.ศ. 1975 และ โดย โสมสุดา รัตนิน ในปี ค.ศ. 1985
องค์ประกอบ : ผลการขุดค้นในปี ค.ศ. 1985 พบเครื่องมือหินขัด เศษภาชนะดินเผา ขวานเหล็ก ใบหอกเหล็ก แว และ หินบด
สาระสำคัญ : เป็นแหล่งโบราณคดีที่อยู่อาศัย กำหนดอายุด้วยวิธีวิทยาศาสตร์ได้ A.D.60-575 และA.D.55-620
๒.โนนห้วยซัน
ที่ตั้ง : บ้านแก่งปลาปก ตำบลชมเจริญ อำเภอปากชม จังหวัดเลย แผนที่ แผ่นบ้านนาค้อ ระวาง 5344 I พิมพ์ครั้งที่ 3-RTSD  ตะวันออก¢ 52°เหนือ แวง 101¢ 50°รุ้ง 17
ประวัติ : ขุดตรวจโดยโครงการโบราณคดีเขื่อนผามอง เมื่อปี ค.ศ. 1973-1975
องค์ประกอบ : โบราณวัตถุที่สำรวจพบบนผิวดิน ได้แก่ เศษภาชนะดินเผาเนื้อแกร่งและเนื้อหยาบลายเชือกทาบ เครื่องมือสะเก็ดหิน ขวานหินขัด และใบหอกเหล็ก ส่วนการขุดตรวจพบเพียงเศษภาชนะดินเผาเนื้อหยาบสีนวลและลายเชือกทาบ
สาระสำคัญ : จากหลักฐานแสดงให้เห็นว่า แหล่งโบราณคดีแห่งนี้ เคยเป็นที่อยู่อาศัยของคนโบราณ 2 สมัยคือ สมัยก่อนประวัติศาสตร์ยุคหิน และ สมัยประวัติศาสตร์ หลัง A.D. 1,500
๓.ชุมชนโบราณวัดเวียงล้อม
ที่ตั้ง : บ้านวัดเวียงล้อม ตำบลนาด้วง อำเภอนาด้วง จังหวัดเลย แผนที่ แผ่นอำเภอวังสะพุง ระวาง 5343 I  ตะวันออก² 12¢ 59° เหนือ แวง 101² 50¢ 28°พิมพ์ครั้งที่ 5-RTSD รุ้ง 17
ประวัติ : เดิมเป็นป่าทึบมีห้วยคลองล้อมรอบ เมื่อตั้งหมู่บ้านและวัด จึงได้ชื่อว่า "วัดเวียงล้อม" เพราะมีลักษณะคล้ายเมืองที่ถูกล้อมรอบด้วยแม่น้ำ
องค์ประกอบ : เมื่อพิจารณาจากภาพถ่ายทางอากาศ พบว่ามีลักษณะเป็นเนินดิน มีคูน้ำคันดินล้อมรอบ 1 ชั้น คล้ายรูปวงรี มีพื้นที่ประมาณ 20 ไร่
สาระสำคัญ : จากการสำรวจ พบคูน้ำคันดิน และเศษภาชนะดินเผากระจายอยู่ทั่วไป สันนิษฐานในเบื้องต้นว่าเป็นสถานที่ประกอบกิจกรรมของคนสมัยประวัติศาสตร์
๔.เสมาบ้านเหมืองแบ่ง หรือ คุ้มศิลา
ที่ตั้ง : หมู่ 1 บ้านเหมืองแบ่ง ตำบลหนองหญ้าปล้อง อำเภอวังสะพุง จังหวัดเลย แผนที่ แผ่นบ้านหนองหิน ระวางที่ 5343 II พิมพ์ครั้งที่  ตะวันออก² 22¢ 52° เหนือ แวง 101² 20¢ 14°3-RTSD รุ้ง 17
ประวัติ : ตั้งอยู่ในเขตบ้าน นางพรวน ทันวงศ์ษา (เลขที่ 150) จากการสอบถามได้ความว่าใบเสมาวางล้มอยู่บริเวณนี้มาแต่เดิม ต่อมาชาวบ้านจึงช่วยกันยกตั้งขึ้น มีทั้งหมด 8 ใบ ถูกขโมย 1 ใบ ปัจจุบันจึงเหลือเพียง 7 ใบ
องค์ประกอบ : ใบเสมาหินทราย 7 ใบ และสลักด้วยลายสถูป และหม้อน้ำปูรณฆฏะ ตั้งอยู่บริเวณที่ราบภายในหมู่บ้าน มีสภาพเป็นป่าไผ่ และเป็นที่ตั้งของศาลเจ้าปู่
สาระสำคัญ : จากรูปแบบ และลายสลักรูปสถูป หม้อน้ำปูรณฆฏะบนใบเสมา สมชาติ มณีโชติ ผู้ศึกษาใบเสมาหินจังหวัดเลย จึงกำหนดอายุไว้ช่วงสมัยทวารวดีราวพุทธศตวรรษที่ 13 – 16 สำรวจแร่ลุ่มแม่น้ำโขง ขององค์การสหประชาชาติปี 2508 -2509
๕.ภูขุม 1
ที่ตั้ง : บ้านโคกมน ตำบลผาน้อย อำเภอวังสะพุง จังหวัดเลย แผนที่ แผ่นวังสะพุง ระวางที่ 5343 I พิมพ์ครั้งที่ 5-RTSD
ประวัติ : สำรวจพบโดยทีมสำรวจจาก สหราชอาณาจักร (United Kingdom Overseas Geological Survey) ภายใต้งาน
องค์ประกอบ : 1. เหมืองแร่ตะกั่วโบราณ บนภูเขาหินปูน มีร่องรอยการทำเหมืองเป็นแบบขุมเปิด (Open pit)
2. แหล่งถลุงแร่ 2 จุด คือ ซำม่วง และ ซำกลาง ห่างจากบริเวณขุดแร่ 1-1.5 กิโลเมตร
สาระสำคัญ : เป็นเหมืองแร่ตะกั่วสมัยประวัติ-ศาสตร์
๖.ถ้ำสาริกา
ที่ตั้ง : บ้านโพนสว่าง ตำบลวังยาว อำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย แผนที่ แผ่นบ้านศิลา ระวาง 5243 II
ประวัติ : ชาวบ้านกกสะตี พบไหบรรจุพระพุทธรูปบุเงิน บริเวณเพิงผาถ้ำสาริกา ขณะขุดดินเพื่อสร้างที่พักสงฆ์ให้กับพระธุดงค์
องค์ประกอบ : ถ้ำสาริกา เป็นเพิงผา สูงจากลำน้ำเบื้องล่างประมาณ 15 เมตร พบภาชนะบรรจุพระบุเงินอยู่ในผนังดินด้านล่างของเพิงผา พระบุเงินที่พบมีจำนวน 67 องค์ มีจารึกที่อ่านถอดความได้ 41 องค์ ระบุศักราชการสร้างตรงกับปี พุทธศักราช 2081, 2088, 2171, 2286 และ 2287
สาระสำคัญ : เป็นหลักฐานแสดงพิธีกรรม ความเชื่อ และรูปแบบศิลปะล้านช้างในช่วงปลายพุทธศตวรรษที่ 21-23
๗.ถ้ำผายา
ที่ตั้ง : บ้านห้วยตาด อำเภอเมือง จังหวัดเลย แผนที่ ¢ 54°เหนือ แวง 101¢34°แผ่นบ้านสูบ ระวาง 5344 II พิมพ์ครั้งที่ 4-RTSD รุ้ง 17 ตะวันออก
ประวัติ : ขุดตรวจเมื่อ ปี ค.ศ. 1975 โดยโครงการโบราณคดีเขื่อนผามอง
องค์ประกอบ : เป็นถ้ำหินปูนขนาดใหญ่ พบ ภาชนะดินเผาปากผายลำตัวกลมมีเชิงทั้งขนาดเล็กและใหญ่ บางใบเจาะรูที่ฐานและปาก ตกแต่งด้วยลายขูดขีด กดประทับรูปวงกลมเล็กเรียงรอบคอด้านใน ลำตัวตกแต่งด้วยลายเชือกทาบและเขียนสี นอกจากนี้ยังพบเครื่องมือหินขัดและชิ้นส่วนกระดูกมนุษย์
สาระสำคัญ : เศษภาชนะดินเผาที่ตกแต่งด้วยลายกดประทับรูปวงกลมเรียงรอบคอนี้ คล้ายกับที่พบจากถ้ำผาพิม จึงเป็นไปได้ว่าอยู่ในช่วงสมัยเดียวกัน
๘.ถ้าผาพิม
ที่ตั้ง :บ้านเพีย ตำบลน้ำสวย อำเภอเมือง จังหวัดเลย แผนที่ แผ่นบ้านสูบ ระวาง 5344 II พิมพ์ครั้งที่  ตะวันออก² 06¢ 51° เหนือ แวง 101² 20¢ 33°4-RTSD รุ้ง 17
ประวัติ : ขุดค้นโดย โสมสุดา รัตนิน ในปี ค.ศ. 1985
องค์ประกอบ : พบโครงกระดูกมนุษย์สภาพไม่สมบูรณ์ ถูกฝังแบบนอนหงายเหยียดยาว มีขวานหินขัดอยู่ที่มือข้างขวา และเศษภาชนะดินเผาลายขูดขีด ลายเชือกทาบ กดประทับรูป วงกลมเล็กเรียงรอบคอด้านใน
สาระสำคัญ : เป็นถ้ำสำหรับฝังศพ กำหนดอายุด้วยวิธีวิทยาศาสตร์ ได้ A.D. 420-1325
๙.วัดโพธิ์ชัย
ที่ตั้ง : บ้านนาอาน ตำบลนาอาน อำเภอเมือง ¢ 26°จังหวัดเลย แผนที่ แผ่นจังหวัดเลย ระวาง 5343 IV พิมพ์ครั้งที่ 4-RTSD รุ้ง 17  ตะวันออก² 08¢ 44° เหนือ แวง 101²59
ประวัติ : จากการสัมภาษณ์พระปลัด บวรญาณวโร ได้ความว่า พบโบราณวัตถุขณะขุดลานวัดเพื่อวางรากฐานอุโบสถ และการค้นพบดังกล่าวได้รับการตีพิมพ์ในหนังสือพิมพ์ไทยรัฐ ฉบับวันที่ 1 มีนาคม 2522
องค์ประกอบ : เป็นเนินดินขนาดใหญ่ มีแม่น้ำเลยไหลผ่านทางทิศตะวันออก วัดโพธิ์ชัย ตั้งอยู่บนจุดสูงสุดของเนิน โบราณวัตถุที่พบ ได้แก่ เศษภาชนะดินเผาเนื้อหยาบและเนื้อแกร่ง, กล้องยาสูบดินเผา, ลูกปัดดินเผา, ชิ้นส่วนท่อลมเตาถลุง, ก้อนแร่เหล็ก, ขี้แร่เหล็ก, ชิ้นส่วนกำไลหิน และเครื่องมือหิน
สาระสำคัญ : จากหลักฐานโบราณคดีแสดงให้เห็นว่ามีคนโบราณอาศัยอยู่ที่บริเวณนี้อย่างน้อย 2 สมัยคือ สมัยก่อนประวัติศาสตร์ เป็นกลุ่มชนที่ใช้เครื่องมือหิน และสมัยประวัติ-ศาสตร์ ราวพุทธศตวรรษที่ 22-24 ซึ่งเป็นกลุ่มชนที่มีการถลุงโลหะด้วย
๑๐.ภูขุม 2
ที่ตั้ง : บ้านหนองหญ้าไซ ตำบลนาดินดำ อำเภอเมือง จังหวัดเลย แผนที่ แผ่นวังสะพุง ระวางที่ 5343 I
ประวัติ : สำรวจพบโดยทีมสำรวจจาก สหราชอาณาจักร (United Kingdom Overseas Geological Survey) ภายใต้งานสำรวจแร่ลุ่มแม่น้ำโขง ขององค์การสห-ประชาชาติปี 2508 - 2509
องค์ประกอบ : 1. เหมืองแร่ตะกั่วโบราณ ร่องรอยการทำเหมืองเป็นแบบขุมเปิด (Open pit) ตามแนวสันเขา ยาวประมาณ 1.4 เมตร เป็นกลุ่ม ๆ ไม่ต่อเนื่องในบริเวณหินปูน และบางส่วนอยู่ในเขตหินอัคนีแทรกซ้อน
2. แหล่งถลุงแร่ พบแหล่งถลุงแร่ในบริเวณใกล้เคียง เช่น ป่าขี้ลั้ว หรือ เมืองโบราณหงษ์ทอง อยู่ห่างจากเหมืองแร่ภูขุม 2 ประมาณ 1.5 - 2 กิโลเมตร และบริเวณที่ราบริมห้วยซำจอง อยู่ห่างแหล่งแร่ภูขุม 1 ประมาณ 2 กิโลเมตร
สาระสำคัญ : เป็นเหมืองแร่ตะกั่วสมัยประวัติ-ศาสตร์
๑๑.วัดห้วยห้าว หรือ วัดวังแท่น หรือ วัดขั้นบันไดใหญ่
ที่ตั้ง : บ้านท่าข้าม ตำบลชัยพฤกษ์ อำเภอเมือง จังหวัดเลย แผนที่ แผ่นบ้านธาตุ ระวางที่ 5344 ² 54¢ 44° เหนือ แวง 101² 30¢ 33°III พิมพ์ครั้งที่ 3-RTSD รุ้ง 17 ตะวันออก
ประวัติ : มีข้อมูลปรากฏใน The Pa Mong Archaeological Survey Programme, 1973 - 75 ของ Don. Bayard
องค์ประกอบ : 1. ซากโบราณสถานก่ออิฐถือปูน ขนาดประมาณ 6 x 6 เมตร
2. บ่อน้ำโบราณ
3. จารึกหินชนวน 2 หลัก
สาระสำคัญ : พบจารึกหินชนวน 2 หลัก สรุปรวมสาระสำคัญได้ว่า วัดห้วยห้าวสร้างขึ้นตามพระบรมราชโองการของพระโพธิสาลราชเจ้า (2063 - 2090) ต่อมาปี 2105 สมัยพระเจ้าไชยเชษฐาธิราชได้มีพระบรมราชโองการประกาศเขตวัดเพิ่มเติม และปี พ.ศ. 2150 สมัยพระเจ้าวรวงศาธรรมิกราช ได้ทำการบูรณะปฏิสังขรณ์ จึงสันนิษฐานว่าน่าจะเป็นวัดหลวงที่สำคัญยิ่งวัดหนึ่ง และจากข้อมูลการสำรวจเท่าที่มีอยู่ในขณะนี้พบว่า วัดห้วยห้าวเป็นศาสนสถานล้านช้างเพียงแห่งเดียวในจังหวัดเลย ที่มีหลักฐานยืนยันแน่ชัดว่าสร้างขึ้นในสมัยพระเจ้าโพธิสาลราช และยังคงเหลือหลักฐานเป็นรูปธรรม ปัจจุบันอยู่ในสภาพรกร้าง เสี่ยงต่อการเซาะพังตกตลิ่งแม่น้ำเลย
๑๒.บ้านอีเลิศ
ที่ตั้ง : บ้านอีเลิศ อำเภอภูกระดึง จังหวัดเลย
แผนที่ แผ่นบ้านหนองหิน ระวาง 5343 II พิมพ์ครั้งที่ 4-RTSD
ประวัติ : ขุดค้นเมื่อปี พ.ศ. 2521 โดย เจมส์ เพนนี นักศึกษาปริญญาเอก มหาวิทยาลัย เพนซิลเวเนีย สหรัฐอเมริกา
องค์ประกอบ : จากการขุดค้นพบเศษภาชนะดินเผาจำนวนมาก ร่วมกับสำริดและเหล็ก ในชั้นดินล่างสุดพบภาชนะขนาดใหญ่ 7 ใบ วางร่วมกับภาชนะขนาดเล็ก 4 ใบ ซึ่งน่าจะเกี่ยวข้องกับพิธีกรรมฝังศพ
สาระสำคัญ : เป็นแหล่งโบราณคดีสมัยก่อนประวัติศาสตร์ กำหนดอายุทางวิทยาศาสตร์ชั้นที่พบภาชนะดินเผาได้ค่าอายุราว 700B.C.
๑๓.บ้านปวนพุ
ที่ตั้ง : บ้านปวนพุ อำเภอภูกระดึง จังหวัดเลย แผนที่ แผ่นบ้านหนองหิน ระวาง 5343 II พิมพ์ครั้งที่ 4-RTSD
ประวัติ : ขุดค้นเมื่อปี พ.ศ. 2521 โดย เจมส์ เพนนี นักศึกษาปริญญาเอก มหาวิทยาลัยเพนซิลเวเนีย สหรัฐอเมริกา
องค์ประกอบ : จากการขุดค้นลึกราว 70-90 ซ.ม. (ถึงชั้นแลง ไม่สามารถขุดต่อได้)พบโบราณ-วัตถุจำนวนมาก เช่น เศษภาชนะดินเผาและเหล็ก กำหนดอายุจากตัวอย่างถ่านได้ราว 700 B.C. นอกจากนี้ยังพบโครงกระดูกอีก 2 โครง โครงที่หนึ่งฝังร่วมกับขวานเหล็กมีบ้องและลูกปัดแก้วขนาดเล็ก กำหนดอายุด้วยวิธีวิทยาศาสตร์ได้ราว 900 B.C. ส่วนโครงที่สองฝังร่วมกับลูกปัดขนาดเล็กและมีชามดินเผาครอบใบหน้า
สาระสำคัญ : เป็นแหล่งโบราณคดีสมัยก่อนประวัติศาสตร์ยุคโลหะ (เหล็ก)
๑๔.ภูรวก
ที่ตั้ง :บ้านนาดินดำ ตำบลนาดินดำ อำเภอเมือง จังหวัดเลย ² 51¢ 26°แผนที่ แผ่นอำเภอวังสะพุง ระวางที่ 5343 I พิมพ์ครั้งที่ 5-RTSD รุ้ง 17  ตะวันออก² 52¢ 52°เหนือ แวง 101
ประวัติ : -
องค์ประกอบ : 1.เหมืองแร่สังกะสีโบราณ ลักษณะเป็นถ้ำที่เกิดจากการขุดตามสายแร่ในแนวดิ่ง (Shaft) ขุดตามโพรงของหินปูน (Sink hole) และขุดอุโมงค์ (Adit)
2. แหล่งถลุง ชาวบ้านเรียกว่า ร่องขี้เบ้า
สาระสำคัญ : เป็นเหมืองแร่สังกะสีสมัยประวัติศาสตร์
๑๕.บ้านนาโก
ที่ตั้ง : บ้านนาโก ตำบลศรีฐาน อำเภอภูกระดึง จังหวัดเลย แผนที่ แผ่นอำเภอภูกระดึง ระวาง 5342 I พิมพ์ครั้งที่ 4-RTSD
ประวัติ : ขุดค้นเมื่อปี พ.ศ. 2527 โดยหน่วยศิลปากรที่ 7 ขอนแก่น
องค์ประกอบ : ตั้งอยู่ริมน้ำพอง ด้านทิศใต้ของภูกระดึง จากการขุดค้นพบโบราณวัตถุจำนวนมาก เช่น ขวานหินขัด กำไลหิน ขวานสำริด ขวานเหล็ก เครื่องประดับสำริด เบ้าหลอม แม่พิมพ์ ภาชนะดินเผาลายเชือกทาบและเคลือบน้ำโคลนสีแดง มีเส้นนูนคาดบริเวณคอ
สาระสำคัญ : เป็นแหล่งโบราณคดีสมัยก่อนประวัติศาสตร์ กำหนดอายุเปรียบเทียบกับแหล่งโบราณคดีบ้านเชียง ได้ราว 300 B.C.- 200A.D.
ที่มาของข้อมูล : กลุ่มโบราณคดี สำนักศิลปากรที่ ๙ ขอนแก่น
สอบถามข้อมูลเพิ่มเติม โทร.๐๔๓ - ๒๔๒๑๒๙