ในช่วงเดือนแปดของทุกปี ที่อำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย จะมีงานบุญประเพณี และวัฒนธรรมที่โดดเด่น ที่มีแห่งเดียวในประเทศไทย เป็นที่รู้จักของชาวไทยและชาวต่างประเทศ ซึ่งครั้งหนึ่งในชีวิตต้องได้มาเยือน คือ งานประเพณีบุญหลวงและการละเล่นผีตาโขน “งานบุญหลวง” ซึ่งถือว่าเป็นงานบุญใหญ่ประจำปีของท้องถิ่นอำเภอด่านซ้ายโดยรวมเอา “งานบุญพระเวส” (ฮีตเดือนสี่) และ “งานบุญบั้งไฟ” (ฮีตเดือนหก) เข้าไว้เป็นงานบุญเดียวกัน งานบุญพระเวสเป็นงานบุญที่จัดขึ้นเพื่อฟังเทศน์มหาชาติ ทั้ง 13 กัณฑ์ ซึ่งถือว่าใครได้ฟังครบ จะได้อานิสงส์แรงกล้า สามารถบันดาลให้ได้พบพระศรีอริยเมต ไตรย์ในชาติหน้า ส่วนงานบุญบั้งไฟเป็นงานบุญที่จัดขึ้นเพื่อบูชาอารักษ์หลักเมืองและถือเป็นประเพณีการแห่ขอฝนให้ตกต้องตามฤดูกาล ส่วนการละเล่นผีตาโขน เป็นการละเล่นส่วนหนึ่งของงาน บุญหลวง เป็นสีสันของงาน มีมาแต่สมัยใดไม่ทราบ แต่จากคำบอกเล่าของเจ้าพ่อกวนขณะเข้าทรงว่า การแห่ผีตาโขนเกิดขึ้นเมื่อครั้งที่พระเวสสันดรและนางมัทรีเดินทางออกจากป่ากลับสู่เมือง บรรดาผีป่าหลายตนและสัตว์นานาชนิดอาลัยรักจึงพาแห่แหน แฝงตัวแฝงตนมากับชาวบ้านเพื่อมาส่งทั้งสองพระองค์กลับเมือง เรียกกันว่า “ผีตามคน” หรือ “ผีตาขน” จนกลายมาเป็น “ผีตาโขน” อย่างในปัจจุบัน ชนิดของผีตาโขน ผีตาโขนในขบวนแห่จะแยกเป็น 2 ชนิดคือ ผีตาโขนใหญ่และผีตาโขนเล็ก ผีตาโขนใหญ่ ทำเป็นหุ่นรูปผีทำจากไม้ไผ่สานมีขนาดใหญ่กว่าคนธรรมดาประมาณ 2 เท่าประดับตกแต่งรูปร่างหน้าตาด้วยเศษวัสดุที่หาได้ในท้องถิ่น เวลาแห่ คนเล่นจะต้องเข้าไปอยู่ข้างในตัวหุ่น แต่ละปีจะทำผีตาโขนใหญ่เพียง 2 ตัว คือผีตาโขนชาย 1 ตัว และหญิง 1 ตัว สังเกตจากเครื่องเพศปรากฏชัดเจนที่ตัวหุ่น ผู้มีหน้าที่ทำผีตาโขนใหญ่จะมีเฉพาะกลุ่มเท่านั้น เพราะคนอื่นไม่มีสิทธิ ทำ การทำก็ต้องได้รับอนุญาตจากผีหรือเจ้าก่อน ถ้าได้รับอนุญาตแล้วต้องทำทุกปีหรือทำติดต่อกันอย่างน้อย 3 ปี ผีตาโขนเล็ก ผีตาโขนเล็กเป็นการละเล่นของเด็ก ไม่ว่าเด็กเล็ก เด็กวัยรุ่นหรือผู้ใหญ่ ทั้งผู้หญิงผู้ชาย มีสิทธิทำและเข้าร่วมสนุกได้ทุกคน แต่ผู้หญิงไม่ค่อยเข้าร่วมเพราะเป็นการเล่นค่อนข้างผาดโผนและซุกซน ผู้เข้าร่วมในพิธีนี้จะแต่งกายคล้ายผีและปิศาจใส่หน้ากากขนาดใหญ่ ทำจากกาบมะพร้าวแกะสลักและสวมศีรษะด้วยกระติบข้าวเหนียว ในขบวนแห่จะประกอบ ไปด้วยการร้องรำทำเพลงอย่างสนุกสนาน นายพิสุทธิ์ บุษยพรรณพงศ์ นายอำเภอด่านซ้าย เปิดเผยว่า “อำเภอด่านซ้าย เป็นเมืองสำคัญมาแต่โบราณ จัดตั้งเป็นอำเภอ ตามประกาศของกระทรวงมหาดไทย ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2450 ปีนี้มี อายุครบ 102 ปี มีการบูชาผีเมือง เกิดจากความเชื่อตามคตินิยม ที่สืบทอดตามกันมา มีการนับถือตามลำดับชั้นที่ซับซ้อน โดยมีเจ้าพ่อกวนและเจ้าแม่นางเทียม ผู้นำทางจิตวิญญาณเป็นคนกลางในการกำหนดพิธีการต่าง ๆ มีประเพณีที่อาจไม่เหมือนกับพื้นที่รอบข้าง หลังจากมีการยกระดับงานบุญหลวงและประเพณีการละเล่นผีตาโขน ตั้งแต่ปี 2530 ใน ระดับชาติ และเป็น ระดับนานาชาติ ในปัจจุบัน ในปีนี้ทางคณะกรรมการมีความประสงค์เพื่อให้นักท่องเที่ยวได้สัมผัสกับประเพณี ที่งดงาม ได้ทั้งความรู้ในเรื่องราวทางประวัติศาสตร์ความเป็นมาของ อำเภอด่านซ้ายและความบันเทิงควบคู่กันไปทั้ง 3 วัน เพื่ออำนวยความสะดวกให้แก่นักท่องเที่ยวได้ชมขบวนแห่ผีตาโขน ตลอดจนการแสดงต่าง ๆ ได้ถึง 2 วัน ซึ่งปีนี้ กำหนดขึ้นในระหว่างวันที่ 26-28 มิถุนายน 2552 โดยวันแรก ในวันศุกร์ที่ 26 มิถุนายน เป็นพิธีกรรมทางศาสนาและความเชื่อแต่โบราณกาล เริ่มตั้งแต่ เวลา 03.00 น. พิธีบวชพราหมณ์ ที่อุโบสถวัดโพนชัย จากนั้นจะทำพิธีเบิกพระอุปคุต ณ บริเวณระหว่างลำน้ำหมันกับลำน้ำศอก ในเขตเทศบาล และตักบาตรแด่พระสงฆ์ เริ่มตั้งแต่หน้าวัดโพนชัย ไปตามถนนแก้วอาสาถึงทางแยกไปอำเภอนาแห้ว แล้ววนกลับไปยังวัดโพนชัย จนกระทั่งเวลา 08.30 น. ทำพิธีบายศรีสู่ขวัญเจ้าพ่อกวน-เจ้าแม่นางเทียม ณ บ้านเจ้าพ่อกวน และแห่ขบวนเจ้าพ่อกวนไปยังวัดโพนชัย ทำพิธีเปิด “งานบุญหลวง” ชมขบวนแห่ผีตาโขนและการละเล่นทางวัฒนธรรมประเพณีท้องถิ่นของเด็กและเยาวชน ขององค์การบริหารส่วนตำบลทุกแห่ง ณ วัดโพนชัย ขบวนแห่ผีตาโขนตามถนนแก้วอาสา และบริเวณหน้าที่ว่าการอำเภอด่านซ้าย ในวันที่สองของงาน วันที่ 27 มิถุนายน เป็นงานด้านบันเทิงตลอด ทั้งวัน เริ่มตั้งแต่เวลา 10.00 น. พิธีเปิดงานบุญหลวงและการละเล่นผีตาโขน ประจำปี 2552 ณ บริเวณหน้าที่ว่าการอำเภอด่านซ้าย โดย นายมานิตย์ มกร พงศ์ ผู้ว่าราชการจังหวัดเลย ชมขบวนแห่ ตั้งแต่หน้าที่ว่าการอำเภอด่านซ้าย ไปตามถนนแก้วอาสาถึงวัดโพนชัย เป็นขบวนแห่ของเจ้าพ่อกวน-เจ้าแม่นางเทียม และคณะพ่อแสน ขบวนโรงเรียนศรีสองรักษ์วิทยา ขบวนแห่ของเทศบาลตำบลด่านซ้าย ขบวนแห่ของส่วนราชการ และกลุ่มผีตาโขนทั่วไป ส่วนในวันที่ 28 มิถุนายน ซึ่งเป็นวันสุดท้าย เริ่มตั้งแต่เวลา 04.00 น. ฟังเทศน์มหาชาติ 13 กัณฑ์ ณ อุโบสถวัดโพนชัย และชมขบวนแห่ต้นกัณฑ์เทศน์ที่วิจิตรตระการตา ของทุกหมู่บ้าน ในอำเภอด่านซ้าย ด้าน นายสันติภาพ เชื้อบุญมี นายกเทศมนตรีเทศบาลตำบลด่านซ้าย กล่าวว่า เพื่อมีส่วนร่วมในงานประเพณีบุญหลวงและการละเล่นผีตาโขน ปีนี้ ทางเทศบาลได้จัดมหกรรมอาหารสะอาด รสชาติอร่อย ณ บริเวณตลาดเย็น เทศบาลตำบลด่านซ้าย เชิญชิมอาหารพื้นเมืองและวัฒนธรรมการกินของชาวอำเภอด่านซ้าย ที่รสชาติไม่เหมือนใครในภาคอีสาน โดยเฉพาะน้ำผักสะทอนที่มีแห่งเดียวในประเทศไทย พร้อมชมกิจกรรมการแสดงบนเวทีมากมาย ในวันที่ 25 มิถุนายน 2552 เริ่มตั้งแต่เวลา 19.00 น. เป็นต้นไป.
