พัฒนาการทางสังคมและวัฒนธรรมในสมัยก่อนประวัติศาสตร์ในประเทศไทย

การศึกษาสมัยก่อนประวัติศาสตร์ในวิชาโบราณคดีนั้น ครอบคลุมถึงระยะเวลาตั่งแต่ช่วงที่เกิดบรรพบุรุษในยุคแรกของมนุษย์ในโลกจนมาถึงช่วงที่มีการจดบันทึกเท่านั้น การแบ่งช่วงเวลาพัฒนาการทางสังคมและวัฒนธรรมสมัยก่อนประวัติศาสตร์ในประเทศไทยสามารถแบ่งได้ 4 ช่วงเวลาคือ

 

 

ช่วงเวลาที่ 1 ช่วงก่อนหน้า 10,000 ปีมาแล้ว (ยุคหินเก่า)

ลักษณะการทำมาหากิน ประชากรยังไม่ทำการเพาะปลูกพืช - เลี้ยงสัตว์ ยังดำรงชีวิตด้วยการการหาของป่า - ล่าสัตว์ พึ่งพาตัวเองและปรับตัวเองให้เข้ากับธรรมชาติแวดล้อมเป็นอย่างมาก

เทคโนโลยีเครื่องมือเครื่องใช้ ได้แก่ เครื่องมือหินกะเทาะรุ่นแรกที่ทำจากแก่นหินหรือสะเก็ดหิน ซึ่งกำหนดจุดกะเทาะแบบมีแบบแผน พอใช้ตัดเฉือนและพอขูดสิ่งต่าง ๆ ได้  อาจใช้ไม้ไผ่ทำเป็นเครื่องมือหุงต้ม ทำเป็นอาวุธ

แบบแผนที่พักอาศัย ไม่นิยมสร้างบ้านเรืออย่างถาวร น่าจะมีการเคลื่อนย้ายหมุนเวียนไปมาในเขตพื้นที่ที่คุ้นเคย ให้สอดคล้องกับฤดูกาลและแหล่งอาหาร ที่อยู่อาศัยอาจประกอบขึ้นมาอย่างง่าย ๆ หรืออาศัยอยู่ตามเพิงผาถ้ำ

แหล่งโบราณคดีที่สำคัญ เช่น แหล่งโบราณคดีแม่ทะ จ. ลำปาง พบเครื่องมือหินกะเทาะรุนแรกทำจากกรวดแม่น้ำ อายุราว 4  – 6  แสนปี หรือ 6 – 8 แสนปีมาแล้ว พบกะโหลกบรรพบุรุษมนุษย์ชนิด โฮโมอิเรคตัส อายุราว 5 แสนปีมาแล้ว

 

 

ช่วงเวลาที่ 2 ช่วงราว 10,000 – 5,000 ปีมาแล้ว (ยุคหินกลาง ถึงบางส่วนของยุคหินใหม่)

ลักษณะการทำมาหากิน อาจเริ่มมีการร่วมมือกันล่าสัตว์หลายคน เนื่องจากพบกระดูกและเขาสัตว์ใหญ่ เช่นวัวป่า แรด อาจมีการสร้างกับดักสัตว์จากไม้ เนื่องจากพบกระดูกสัตว์ที่อาศัยอยู่บนต้นไม้สูงเช่นลิง กระรอก ยังมีการพบเมล็ดพืชบางชนิด เริ่มเป็นชุมชนแบบเกษตรกรรม อาจอยู่รวมกันเป็นกลุ่มใหญ่ขึ้น

เทคโนโลยีเครื่องมือเครื่องใช้  เริ่มมีการทำเครื่องมือแบบหัวบินเนียน อาจใช้เครื่องมือหินขัด หรือ ขวานหินขัดด้วย

แบบแผนที่อยู่อาศัย ส่วนใหญ่เป็นถ้ำหรือเพิงผาหินปูนที่อยู่ไม่สูงนักและมีทางน้ำอยู่ใกล้ ๆ  ยังคงหมุนเวียนเปลี่ยนที่อยู่ไปมาบ่อย ๆ

แหล่งโบราณคดีที่สำคัญ เช่น แหล่งโบราณคดีถ้ำผีแมน จังหวัดแม่ฮ่องสอน พบชิ้นส่วนของ เมล็ดพริกไทย  น้ำเต้า ถั่วบางชนิด สันนิฐานว่า ประชาชนถ้าผีแมน อาจดำรงชีวิตแบบสังคมเกษตรกรรม

 

 

ช่วงเวลาที่ 3 ช่วงราว 5,000 – 2,500 ปีมาแล้ว (ยุคหินใหม่ ถึงยุคสำริด)

ลักษณะการทำมาหากิน เริ่มมีปลูกข้าว เลี้ยงสัตว์ประเภท วัว หมู ไก่ จัดได้ว่าเป็นสังคมผลิตอาหารเองควบคู่ไปกับการล่าสัตว์และการเก็บของป่า

เทคโนโลยีเครื่องมือเครื่องใช้ มีการทำและใช้เครื่องมือรูปหัวขวานที่ขัดฝนจนเรียบ เรียกว่าขวานหินขัด มีการใช้ภาชนะดินเผาหลายรูปทรง มีวิธีการตกแต่งแตกต่างกันซึ่งค้นพบกระจัดกระจายในตามภูมิภาคต่าง ๆ ในประเทศไทย แสดงถึงมีความแตกต่างทางความคิด ค่านิยมประเพณี มีการแลกเปลี่ยนกันระหว่างชุมชน

แบบแผนที่พักอาศัย เป็นชุมชนแบบอุตสาหกรรมไม่ใหญ่นัก แต่ละชุมชนมีอิสระจากกัน ปกครองตนเองโดยหัวหน้าแต่ละกลุ่ม มีการทำเกษตรกรรมและการเลี้ยงสัตว์แบบสัมพันธ์กับที่อยู่อาศัยที่สร้างแบบถาวร

แหล่งโบราณคดีที่สำคัญ แหล่งโบราณคดีบ้านเก่า จ. กาญจนบุรี พบภาชนะดินเผาที่โดดเด่นคือแบบ 3 ขา การฝังศพมีแบบแผนแน่นอน ใส่เครื่องประดับ ลูกปัดที่ทำจากหินและเปลือกหอยในหลุมศพด้วย

 

 

ช่วงเวลาที่ 4 ช่วงราว 2,500 ปีมาแล้วลงมา (ยุคเหล็ก )

ลักษณะการทำมาหากิน เป็นสังคมเกษตรกรรมแต่มีการพัฒนาขึ้น เริ่มมีการเลี้ยงควาย ใช้ควายเป็นแรงงานในการไถนา

เทคโนโลยีเครื่องมือเครื่องใช้ มีการพัฒนาทางด้านโลหะกรรม

-       2,700 – 2,500 ปีมาแล้ว มีการทำสำริดที่มีดีบุกผสมใบปริมาณสูง ทำให้โลหะแข็งแต่เปราะ

-       2,500 – 2,300 ปีมาแล้ว มีการใช้เหล็กทำอาวุธ

แบบแผนที่พักอาศัย สร้างบ้านเรือนแบบถาวรอยู่กันเป็นหมู่บ้าน มีชุมชนมากขึ้น กระจายตั้งอยู่ในตามพื้นที่ลุ่มและพื้นที่ดอน ชุมชนที่ใหญ่กว่าจะเป็นศูนย์กลาง ระบบทางสังคมค่อนข้างทับซ้อนกันมากขึ้น ชุมชนในแต่ละภูมิภาคมีความสัมพันธ์กันด้วยการติดต่อค้าขายแลกเปลี่ยน โดยเฉพาะในยุดนี้ได้มีการติดต่อค้าขายกับทางต่างชาติ ดังหลักฐานทางโบราณคดีที่ค้นพบเช่น พบกลองมโหระทึกสำริด แบบวัฒนธรรมดองซอนของเวียดนามและวัฒนธรรมในมณฑล กวางสีของจีน  พบลูกปัดหินประเภทหินคาเนเลียน หินโมกุล หินอาเกต ลูกปัดแก้วสีต่าง ๆ ซึ่งมีแหล่งผลิตในอินเดีย

แหล่งโบราณคดีที่สำคัญ แหล่งโบราณคดีบ้านโป่งมะนาว จ. ลพบุรี โดยเฉพาะชุมชนสมัยก่อนประวัติศาสตร์สมัยสุดท้ายราว 2,500 – 2,300 ปี พบโครงกระดูกจำนวนมาก ซึ่งมีสิ่งของเครื่องใช้ เครื่องมือเหล็ก กำไล แหวนสำริด ลูกปัดกึ่งอัญมณี เช่นหินโมลา หินโมกุล ลูกปัดแก้วฝังรวมอยู่ด้วย

 

วาทิน ศานติ์ สันติ : เรียบเรียง