ตรรกศิลา

เมื่อเห็นคำนี้ พวกเราก็เข้าใจทันทีว่าเป็นชื่อเมืองหรือนครในตำนานที่ตัวเอกในเรื่องมักจะเดินทางไปศึกษาหาความรู้ หรือสำเร็จศิลปวิทยาบางอย่างมาจากเมืองนี้...

ตรรกศิลา เขียนล้อสันสกฤต ถ้าเขียนแบบบาลีจะได้ว่า่่ ตักกสิลา  แต่ในภาษาไทยเขียนกันไปเป็น ตรรกสิลา หรือ ตักกศิลา อย่างนี้ก็มี... อย่างไรก็ตาม ผู้อ่านก็เข้าใจได้ไม่ยากว่าคำนี้เป็นชื่อเมืองในตำนานที่เป็นศูนย์กลางการศึกษา...

  • ตักกะ (ตรรกะ) + สิลา (ศิลา) = ตักกสิลา (ตรรกศิลา)

ตักกะ แปลว่า ตรึก, ไตร่ตรอง

สิลา แปลว่า ทั่วไป, ปกติ (บางครั้งก็หมายถึง หิน)

เมื่อแรกเรียนบาลี เห็นเพียงรูปศัพท์แล้วแยกออกมาอย่างนี้ พวกเราก็เริ่มเดากันตามประสาว่า หินตรึก หรือ ตรึกหิน แล้วเดาต่อไปว่า น่าจะหมายถึง เรื่องที่ยากๆ ไม่สามารถขบคิดได้ง่ายๆ... ประมาณนั้น

ต่อมา ครั้นได้เห็นบทอรรถวิเคราะห์และคำอธิบายชื่อเมืองตรรกศิลาแล้วก็รู้สึกทึ่ง  ท่านตั้งวิเคราะห์ทำนองว่า...

  • ตกฺกํ สีเลน ปูเรติ สิกขกามานํ สิกขสฺส อูนํ ปริปูเรตีติ ตกฺกสิลา
  • เมืองใด ยังความตรึก ให้เต็มอยู่ โดยปกติ กล่าวคือ ยังความพร่อง แห่งการศึกษา ของเหล่าคนผู้ใคร่ในการศึกษา ย่อมให้เต็มเปี่ยม ดังนั้น เมืองนั้น ชื่อว่า ตักกสิลา (ทำความตรึกให้เต็มอยู่โดยปกติ)

ขยายความว่า ใครที่ต้องการจะรู้เรื่องใดแล้วติดขัด ไม่สามารถเข้าถึงความรู้แขนงนั้นๆ ได้ คล้ายๆ ว่าความรู้ในเรื่องนั้นๆ ยังบกพร่องอยู่...  เมื่อมายังเมืองนี้แล้ว ก็สามารถศึกษาเล่าเรียนให้เข้าใจแจ่มแจ้งในแขนงนั้นๆ คล้ายกับว่าทำความใคร่รู้ในเรื่องนั้นๆ ให้เต็มเปี่ยมได้ตามความต้องการ... ทำนองนี้

ตรรกศิลา ในสมัยโบราณนั้น ผู้เขียนเคยได้ฟังอาจารย์ท่านหนึ่งบอกว่าเป็นประเทศอัฟกานิสถานในปัจจุบันนั่นเอง (ไม่ยืนยันว่าถูกหรือผิด) ... ขณะที่จังหวัดมหาสารคามได้รับการยกย่องว่าเป็นตรรกศิลาของเมืองไทยในปัจจุบัน...

เมื่อมาถึงยุคอินเทอร์เน็ต ผู้เขียนคิดว่า gotoknow.org น่าจะจัดเป็นตรรกศิลาในโลกเทคโนโลยีสารสนเทศของเมืองไทย...

  • gotoknow.org ตรรกศิลาในอินเทอร์เน็ตของไทย