ห้องสมุดมหาวิทยาลัยกับการเป็นห้องสมุดเสมือน

ห้องสมุดมหาวิทยาลัยกับการเป็นห้องสมุดเสมือน (Virtual Academic Library)ความหมายของห้องสมุดเสมือน คำว่า Virtual ใช้ในการเชื่อมโยงข้อมูลในหัวข้อเรื่องใดเรื่องหนึ่งจากที่ต่าง ๆ มาไว้ที่หน้าจอเดียวกัน (Virtual is often used to describe the bringing together of resource pointers to form subject of interest based sites.) (Hilton , Graham)
  ได้มีผู้ให้คำจำกัดความของห้องสมุดเสมือนในหลายความหมาย  ได้แก่ ห้องสมุดเสมือน เป็นกลุ่มของข้อมูลที่เชื่อมโยงกันในเครือข่ายอินเทอร์เน็ต โดยจัดเก็บข้อมูลไว้ในเครื่องคอมพิวเตอร์แม่ข่ายเพื่อให้บริการการเชื่อมโยงข้อมูลผ่านอินเทอร์เน็ต (A virtual library is an organized set of links to items on the intemet network.) (Green , David) (1)
ห้องสมุดเสมือน หรือ Virtual Library ได้มีผู้ศึกษาและนิยามความหมายของคำไว้ดังนี้ ใน Dictionary of Library and Information Science หมายถึง electronic stock of information which can be accessed via databases, but is not held in any one place               สมร ตาระพันธ์  (2543, 20-21) ได้ให้ความหมายว่า ห้องสมุดเสมือน หรือ Virtual Library หมายถึง  ห้องสมุดที่เกิดจากการรวมตัวของเครื่องคอมพิวเตอร์หลายๆเครื่องที่ติดต่อกันบนระบบเครือข่ายและใช้โปรแกรมที่มีประสิทธิภาพในการจัดการ โดยเน้นให้ผู้ใช้สามารถเข้าถึงสารสนเทศที่ต้องการได้อย่างสะดวกรวดเร็ว เพียงนั่งอยู่หน้าจอคอมพิวเตอร์ที่เชื่อมต่อกับแหล่งสารสนเทศต่างๆ ไม่ว่าสารสนเทศนั้นจะอยู่ที่ใด โดยห้องสมุดจะทำหน้าที่เป็นจุดเชื่อมโยงระหว่างผู้ใช้ และทำหน้าที่กระจายสารสนเทศโดยเน้นการเข้าถึงมากกว่าการเป็นเจ้าของ หนังสือที่อยู่ในห้องสมุดเสมือนจะอยู่ในรูปของอิมเมจ (Image) ซึ่งอาจเกิดจากการสแกนหน้าหนังสือ วารสาร เก็บไว้ในคอมพิวเตอร์         วาสนา อภิญญาวงศ์ 2538, 26 อ้างจาก Reid 1995, 213 ให้ความหมายของ คำ Virtual Library ไว้ว่าเป็นแหล่งจัดการทำสารสนเทศมาอยู่รวมกันได้อย่างมีประสิทธิภาพ ไม่ว่าสารนิเทศนั้นจะอยู่ในห้องสมุดแบบสมัยก่อน ๆ ที่เป็นเพียงสถานที่จัดเก็บหนังสือหรือเป็นห้องสมุดสมัยใหม่ที่มีการใช้ระบบการสื่อสารทางไกลและเทคโนโลยีคอมพิวเตอร์ เพื่อช่วยให้เข้าถึงสารสนเทศได้อย่างรวดเร็วก็ตาม และที่สำคัญอย่างยิ่งคือ ผู้ใช้สามารถค้นหาสารสนเทศเองได้ นอกจากนั้นยังมีการดึงสารสนเทศจากห้องสมุดที่ผู้ใช้กำลังศึกษาอยู่หรือจากแหล่งสารนิเทศภายนอกมาบรรจุให้ผู้ใช้ได้เข้าถึงสารสนเทศได้ครบถ้วนและง่าย         วาสนา อภิญญาวงศ์ (2538, 26)  อ้างจาก Saunders 1995, 66 นิยามว่า    Virtual Library นั้นเป็นแนวคิดหรือมโนภาพในการเข้าถึงสารนิเทศ การให้บริการของห้องสมุดต่าง ๆ หรือแหล่งสารสนเทศอื่น ๆ ที่อยู่ห่างไกลสามารถดึงมาเชื่อมโยงกับแหล่งสารสนเทศที่ผู้ใช้กำลังเข้าใช้บริการ ซึ่งมีทั้งสารสนเทศที่อยู่ในรูปสิ่งพิมพ์หรือในรูปอิเล็กทรอนิกส์ก็ตาม ด้วยการใช้ข่ายงานอิเล็กทรอนิกส์เป็นตัวกำหนดในการเข้าถึง จุดสำคัญอยู่ที่ผู้ใช้ต้องประเมินได้ว่า ห้องสมุดมีส่วนเชื่อมโยงในการนำเอาทรัพยากรสารสนเทศจากห้องสมุดหลาย ๆ แห่งทั้งใกล้และไกลให้มาทำงานร่วมกัน และมีการให้บริการโดยใช้เทคโนโลยีเข้ามาช่วยนั้นมีประสิทธิภาพเพียงใด ดังนั้นห้องสมุดเสมือนจึงเป็นที่รวมแหล่งสารสนเทศอิเล็กทรอนิกส์ที่มีการจัดการอย่างมีระบบและให้บริการค้นคืนสารสนเทศแบบออนไลน์ในระบบเครือข่าย โดยที่ผู้ใช้สามารถเข้าถึงระยะไกลมายังห้องสมุดเพื่อสืบค้นและใช้สารสนเทศของห้องสมุดหรือเชื่อมโยงกับแหล่งสารสนเทศอื่นได้ทุกที่ในระบบเครือข่าย เพื่อให้ผู้ใช้สามารถใช้ได้ทุกเมื่อที่ต้องการอย่างมีประสิทธิภาพและประสิทธิผล
ในการที่จะเป็นห้องสมุดดิจิทัลตามแนวคิดของ Dowlin ในสมัยนั้น (1984 : 33) มีองค์ประกอบ 4 ประการคือ 1. การจัดการทรัพยากรสารสนเทศด้วยคอมพิวเตอร์ 2. ความสามารถในการเข้าถึงสารสนเทศโดยทางอิเล็กทรอนิกส์ 3. บรรณารักษ์หรือบุคลากรของห้องสมุดสามารถแทรกการติดต่อระหว่างผู้ใช้กับห้องสมุดได้ เพื่อช่วยเหลือผู้ใช้ได้โดยทางอิเล็กทรอนิกส์4. ความสามารถในการจัดเก็บ รวบรวมและนำส่งสารสนเทศสู่ผู้ใช้โดยทางอิเล็กทรอนิกส์ องค์ประกอบสำคัญในการเป็น Virtual Libraryวาสนา อภิญญาวงศ์ (2538, 27) ได้แบ่งองค์ประกอบดังนี้ 1. ความเร็วและความถี่ในการทำงานของข่ายงานทางการสื่อสารทั้งภายในประเทศและต่างประเทศเป็นสิ่งจำเป็นในการส่งแฟ้มข้อมูลต่าง ๆ ที่มีจำนวนมากและค่อนข้างสับสนที่สุดของเอกสารฉบับสมบูรณ์ (Full Text) และสามารถแปลงสารสนเทศกราฟฟิกและรูปภาพต่าง ๆ ให้อยู่ในรูปลักษณะที่เป็นตัวเลข เพื่อป้อนให้กับเครื่องคอมพิวเตอร์ทำงานต่อไปได้ 2. มาตรฐานและรูปแบบของสารสนเทศที่ใช้ในากรสื่อสารระหว่างเครื่องคอมพิวเตอร์ หรืออุปกรณ์ต่าง ๆ ในระบบข่ายสื่อสาร (Protocol) สามารถเชื่อมโยงระหว่างคอมพิวเตอร์กับคอมพิวเตอร์และฐานข้อมูลกับฐานข้อมูลด้วยกันได้ง่ายและสะดวกขึ้น 3. อุปกรณ์ที่ใช้แปลงสารสนเทศให้เป็นรหัสตัวเลขเพื่อป้อนเข้ากับเครื่องคอมพิวเตอร์แบบอัตโนมัติ เช่น Scanner, Fax ต้องส่งเนื้อหาได้ทันที 4. ห้องสมุดจะต้องมีความพร้อมในด้านระบบออนไลน์ ผู้ชำนาญระบบและความหลากหลายของประเภทและขนาดของข่ายงานต่าง ๆ 5. ลิขสิทธิ์ ค่าธรรมเนียม และอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้องล้วนเป็นสิ่งจำเป็นในการทำงานและสนับสนุน Virtual Library 6. ควรยกเลิกค่าธรรมเนียมในการเข้าใช้สารสนเทศในห้องสมุด
แววตา เตชาทวีวรรณ (2541, 51) ได้กล่าวถึงห้องสมุดเสมือนว่า อาจแบ่งประเภทตามลักษณะการดำเนินงานได้ 3 ระดับคือ 1. ระดับที่ 1  ผู้ใช้เข้าถึงห้องสมุดโดยทางอิเลคทรอนิกส์ ได้แก่ การใช้ระบบห้องสมุดอัตโนมัติซึ่งผู้ใช้สามารถเข้าถึงฐานข้อมูลและบริการยืม-คืนหนังสือของห้องสมุดได้แบบออนไลน์ 2. ระดับที่ 2  ผู้ใช้เข้าถึงทรัพยากรสารสนเทศโดยทางอิเลคทรอนิกส์ และมีการนำส่งเอกสารที่เป็นสิ่งพิมพ์ทางอิเล็กทรอนิกส์หรือทางอื่น ๆ 3. ระดับที่ 3 ผู้ใช้เข้าถึงทรัพยากรสารสนเทศที่เป็นเอกสารอิเล็กทรอนิกส์โดยทางอิเล็กทรอนิกส์
ห้องสมุดมหาวิทยาลัยกับการเป็นห้องสมุดเสมือน  1. ปัจจุบันความก้าวหน้าทางเทคโนโลยีสารสนเทศและอุปกรณ์การจัดเก็บข้อมูล ดิจิทัลรวมถึงเทคโนโลยีการสื่อสารส่งผลให้รูปแบบของห้องสมุดเปลี่ยนแปลงไปโดยข้อมูลถูกจัดเก็บในรูปแบบดิจิทัลและสื่ออิเลคทรอนิคส์ซึ่งมีการเชื่อมโยงข้อมูลและการใช้สารสนเทศร่วมกันโดยผู้ใช้สามารถถึงข้อมูลได้ง่ายและสะดวกรวดเร็วไม่จำกัดเวลา และ สถานที่
 2. ความก้าวหน้าทางเทคโนโลยีทำให้ห้องสมุดแต่ละแห่งต้องพยายามพัฒนาศักยภาพในการนำเทคโนโลยีที่มีคุณภาพและประสิทธิภาพเข้ามาบริหารจัดการเพื่อให้ก้าวทันต่อเทคโนโลยีที่เปลี่ยนดังกล่าวโดยเฉพาะงานบริการมีบทบาทที่เด่นชัดที่สุดผลจากความต้องการของผู้ใช้จึงเป็นแรงผลักดันให้ห้องสมุดเปลี่ยนโครงสร้างให้เป็นห้องสมุดเสมือน
3. การจำกัดในเรื่องของอาคารและสถานที่จัดเก็บสารสนเทศส่งผลให้ข้อมูลสารสนเทศต่างๆของห้องสมุดที่มีในปัจจุบันมีการจัดเก็บไว้ในคอมพิวเตอร์แม่ข่ายที่สามารถเคลื่อนย้ายข้อมูลได้ง่ายโดยไม่จำเป็นต้องมีอาคารสถานที่ถาวรในการจัดเก็บทรัพยากรสารสนเทศและจะไม่เน้นให้ผู้ใช้เข้ามาใช้บริการในห้องสมุดเหมือนในห้องสมุดปัจจุบัน
4. งบประมาณการจัดหาสารสนเทศที่มีอย่างจำกัดไม่มีห้องสมุดใดที่จะมีงบประมาณที่จะซื้อหนังสือได้ทั้งหมดที่ต้องการทำให้มีการแสวงหาสารสนเทศที่ได้เปล่าโดยไม่ต้องเสียค่าใช้จ่าย
5. ด้านบุคลากรที่ปฏิบัติงานเกี่ยวกับสารสนเทศในปัจจุบันได้มีการเรียนรู้ และพัฒนาความรู้ด้านเทคโนโลยีที่สูงขึ้นโดยเน้นความสามารถในการแสวงหาและเข้าถึงสารสนเทศเพื่อให้ทันต่อเทคโนโลยีที่เปลี่ยนไป6. ในการจัดเก็บเอกสารในรูปแบบดิจิตอลจะทำให้เกิดความร่วมมือระหว่างสถาบันต่างๆ มีการแลกเปลี่ยนข้อมูลทำให้มีข้อมูลที่หลากหลาย     ข้อแม้ที่เป็นไปได้
1. เว้นแต่บรรณรักษ์ต้องยอมรับการเปลี่ยนแปลงบทบาทและหน้าที่ของตนเองจากผู้ให้บริการมาเป็นผู้สอนเพื่อให้ผู้ใช้แสวงหาและเข้าถึงสารสนเทศ
2. เว้นแต่กฎหมายลิขสิทธิ์อนุญาตให้สามารถนำมาเผยแพร่ให้กับผู้ใช้ได้เนื่องจากข้อมูลที่ผู้ใช้ต้องการมีวัตถุเพื่อการศึกษาไม่ได้นำไปเพื่อแสวงหาผลกำไรในเชิงพาณิชย์
3. เว้นแต่มาตรฐานของสำนักงานคณะกรรมการการอุดมศึกษาไม่ได้จำกัดทรัพยากรว่าเป็นจำนวนปริมาณตัวเล่มของทรัพยากรเท่านั้นจึงสามารถอนุมัติเพื่อให้เปิดการเรียนการสอนในหลักสูตรแต่ต้องรวมถึงสื่อที่เป็นอิเลคทรอนิกส์ด้วย
ห้องสมุดมหาวิทยาลัยกับการเป็นห้องสมุดเสมือน  ที่ไม่สามารถเป็นห้องสมุดเสมือนได้ความหมายของคำว่าห้องสมุด  ( Library)             ภาควิชาบรรณารักษศาสตร์ คณะอักษรศาสตร์ จุฬา ลงกรณ์ มหาวิทยาลัย ได้ให้ความหมายว่า ห้องสมุดเป็นแหล่งรวม ทรัพยากรสารนิเทศทุกประเภท ทั้งที่เป็นวัสดุตีพิมพ์ และวัสดุไม่ตีพิมพ์ มีการคัดเลือก และจัดหาเข้ามาอย่างทันสมัย และสอดคล้องกับความต้องการ และความสนใจของผู้ใช้ มีบรรณารักษ์เป็นผู้ดำเนินงาน และจัดบริการต่าง ๆ อย่างมีระบบ Reiz (2000) ได้ให้ความหมายของ “ห้องสมุด” ว่าเป็นสถานที่จัดเก็บหนังสือและวัสดุประเภทต่าง ๆ เพื่อการอ่าน การศึกษาค้นคว้า และวิจัย มีการจัดการเพื่ออำนวยความสะดวกแก่ผู้ใช้ในการเข้าถึงทรัพยากรสารนิเทศ โดยมีบรรณารักษ์และบุคลากรที่ได้รับการฝึกฝนเป็นผู้ให้บริการ เพื่อสนองความต้องการแก่ผู้ใช้American Heritage Dictionary of the English Language ได้ให้ความหมายว่า ห้องสมุด คือ สถานที่จัดเก็บวัสดุการอ่าน และผลงานด้านศิลปะ เช่น หนังสือ วารสาร หนังสือพิมพ์ จุลสาร เทปบันทึกเสียง เพื่อการอ่าน การอ้างอิง หรือการยืม โดยมีการจัดเก็บอย่างเป็นระบบ American Library Association (2001) ได้ให้ความหมายห้องสมุดว่า เป็นแหล่งรวบรวมหนังสือ งานเขียน ตลอดจนความสะดวกในการจัดเก็บ และมีหน่วยงานรับผิดชอบในการบำรุงรักษา ห้องสมุดสมัยใหม่จัดเก็บวัสดุ ต้นฉบับตัวเขียนและจุลสาร โปสเตอร์ ภาพถ่าย ภาพยนตร์และวีดิทัศน์ เทปบันทึกเสียง และฐานข้อมูลคอมพิวเตอร์ในรูปแบบต่าง ๆ
 จากความหมายของห้องสมุดข้างต้นที่กล่าวมาชี้ให้เห็นว่า ห้องสมุดในรูปลักษณ์แบบเดิมหรือในรูปลักษณ์แบบห้องสมุดเสมือนยังคงต้องมีสิ่งที่เป็นเอกลักษณ์เพื่อบ่งบอกความเป็นห้องสมุดนั้นก็คือ     1.การมี อาคาร สถานที่  ซึ่งมีความจำเป็นแม้ว่าจะมีสารสนเทศที่มีการจัดเก็บเป็นในรูปแบบดิจิทัลแล้วก็ตาม เนื่องจากทรัพยากรบางประเภทที่มีให้บริการไม่สามารถจะแปลงให้อยู่ในรูปแบบดิจิทัลได้
เช่น วัตถุที่ต้องการสัมผัส
2. ต้นทุนของค่าใช้จ่ายในด้านต่างๆในการเป็นห้องสมุดเสมือนมีจำนวนมากขึ้น เช่น ค่าใช้จ่ายเรื่อง อุปกรณ์ด้านคอมพิวเตอร์ทั้งที่เป็นฮาร์ดแวร์และซอฟแวร์เนื่องจากเทคโนโลยีทางด้านคอมพิวเตอร์มีการพัฒนาและเปลี่ยนแปลงไปอย่างรวดเร็วและไม่หยุดนิ่งจึงทำให้ต้องปรับเปลี่ยนอุปกรณ์ดังกล่าวให้ทันสมัยตลอดเวลารวมถึงซ่อมแซมและค่าบำรุงรักษาอุปกรณ์
3. ต้นทุนในการสร้างห้องสมุดเสมือนเพื่อการจัดเก็บทรัพยากรสารสนเทศทุกอย่างที่ให้อยู่ในรูปดิจิทัลนั้นมีราคาสูง
4. ในการบอกรับวารสารออนไลน์ทุกห้องสมุดจะเห็นว่าประหยัดเวลา การให้บริการอย่างกว้างขวางให้บริการได้หลายๆคน แต่ ก็พบว่าห้องสมุดไม่ได้จ่ายเฉพาะค่าสมาชิกเท่านั้นแต่สำนักพิมพ์ได้บวกค่าใช้จ่ายในการเข้าถึงข้อมูล เช่น ความเร็วในการจัดส่ง ค่าแรงที่จ้างพนักงานในการดำเนินการ ตลอดจน ค่าเสียเวลาในการผลิต การดาวน์โหลดข้อมูลได้เร็วขึ้นจะเป็นต้นทุนส่วนเพิ่มที่ผู้ใช้หรือห้องสมุดเป็นผู้แบกรับ  จึงทำให้การบอกรับวารสารออนไลน์ไม่ถูกไปกว่าวารสารที่เป็นเล่ม
5. วัฒนธรรมการอ่านของมนุษย์ซึ่งยังคงคิดว่าการอ่านหนังสือจากตัวเล่มทีสามารถจับต้องได้ เช่น  สุนทรีย์และอรรถรสและอารมณ์ที่ได้จากการอ่านตัวเล่มมีความลึกซึ้งและได้จินตนาการมากกว่ารูปแบบที่เป็นดิจิทัลที่เป็นกลไก
6. หนังสือสามารถนำพาไปได้ทุกที่ และไม่ต้องพึ่งพากระแสไฟฟ้าและเทคโนโลยีที่ทันสมัยมากนัก
7.เทคโนโลยีอิเล็กทรอนิกส์มีจุดอ่อนในตัวคือ ข่าวสารที่บรรจุในรูปอิเล็คทรอนิคส์นี้มีสภาพอยู่ในรูปสำเนาในแง่ของนักวัฒนธรรม นักสังคมวิทยา มีจุดอ่อนตรงที่สามารถแก้ไขเปลี่ยนแปลงได้ง่ายโดยมีการปลอมแปลงเกิดขึ้นได้ง่าย การที่มีการปลอมแปลงแก้ไขกันง่ายจึงจำเป็นต้องมีต้นฉบับในรูปแบบอื่นมายืนยันความถูกต้องของสำเนา  ตามความเป็นจริงแล้วหนังสือเป็นสำเนาเช่นกัน แต่สำเนาลักษณะนี้ไม่สามารถเปลี่ยนแปลงแก้ไขด้วยเทคโนโลยีเดิมซ้ำลงบนตัวของมันได้
8.สุขภาพของผู้อ่านข้อมูลจากอิเล็คทรอนิคส์พบว่าส่งผลต่อสายตาในการอ่านหนังสือจากจอเครื่องคอมพิวเตอร์เพราะจะทำให้เกิดความเมื่อยล้าทางสายตา9. การที่มีบรรณารักษ์คอยให้บริการคอยชี้แนะในการค้นหาข้อมูลจะทำให้ผู้ใช้บริการสัมผัสถึงการโต้ตอบที่มีระหว่างผู้ใช้บริการและผู้ให้บริการจะเป็นการพัฒนา 10. ในการเป็นห้องสมุดเสมือนผู้ใช้จะต้องพึ่งพาเทคโนโลยี ทำให้ขาดอิสระ ไม่สะดวก หากไฟฟ้าดับก็ไม่สามารถใช้ได้ 11. พฤติกรรมของมนุษย์ยินดีที่จะสัมผัสธรรมชาติมากกว่าเช่นเดียวกับการสัมผัสหนังสือจะให้ความรู้สึกดีกว่าการสัมผัสหน้าจอถึงแม้ว่าหน้าจอจะมีขนาดเล็ก12. แม้ว่าราคาอุปกรณ์ทางด้านเทคโนโลยีจะมีราคาต่ำอย่างไรในความเป็นจริงคงจะไม่มีบ้านไหนที่จะมีอุปกรณ์เทคโนโลยีจำนวนมากทุกแห่งในประเทศไทยหรือทั่วโลกเพราะยังคงต้องมีความแตกต่างในระดับของเทคโนโลยี13. การผลิตเอกสารที่อยู่ในรูปแบบดิจิตอลจะมีราคาถูกกว่าการผลิตในรูปแบบรูปเล่มแต่ค่าใช้จ่ายในการจ้างผู้ผลิตจะมีค่าจ้างที่เพิ่มขึ้นทำให้งบประมาณจะต้องเพิ่มขึ้น14.  สารนิเทศที่มีอยู่มากมายทำให้ผู้ใช้ที่ต้องการข้อมูลเฉพาะต้องใช้เวลาในการเลือกสรรสารนิเทศที่สืบค้นได้เป็นล้านๆ ข้อมูลทำให้เสียเวลาในการสืบค้นข้อมูล15. สารนิเทศบนเครือข่ายบางเรื่องไม่เหมาะสม ขัดกับศิลธรรมจรรยาของสังคมทำให้ห้องสมุดจะต้องมีกฎระเบียบในการควบคุมไม่อนุญาตให้ผู้ใช้เข้าถึงสารสนเทศในบางเรื่องที่ขัดต่อความดีงามในสังคมทำให้มีการขัดแย้งต่อปรัชญาในการบริการของห้องสมุด ข้อแม้ที่เป็นไปได้ 1.จะเป็นในลักษณะของห้องสมุดที่ให้บริการทั้งในรูปแบบเก่าและห้องสมุดเสมือนที่จะตอบสนองความต้องการของผู้ใช้ที่เพิ่มขึ้น บรรณานุกรมน้ำทิพย์ วิภาวิน.  (2550).  การบริหารห้องสมุดยุคใหม่.  พิมพ์ครั้งที่ 2.  กรุงเทพฯ : ซีเอที. โซลูชั่น.จุฑารัตน์ ศราวณะวงศ์.  “ห้องสมุดมหาวิทยาลัยในยุคห้องสมุดเสมือน”. บรรณารักษศาสตร์และสารนิเทศศาสตร์ ม.ข. 14, 3(ก.ย. 2539) : หน้า 27-34เนาวรัตน์ แย้มแสงสังข์.  “Virtual Library (ห้องสมุดเสมือน)  สำนักวิทยบริการ สถาบันราชภัฎสวนดุสิต ”.  วารสารสำนักหอสมุด มหาวิทยาลัยเชียงใหม่. 8 (2544) : หน้า 32-44.น้ำทิพย์ วิภาวิน.  “ห้องสมุดเสมือน (Virtual Library)”.  วารสารสำนักหอสมุด มหาวิทยาลัยเชียงใหม่. 8 (2544) : หน้า 1-7ปาจรีย์ พิพัฒน์  ชูเกียรติ, แปลและเรียบเรียง.  เหตุผล 10 ประการที่อินเตอร์เน็ตไม่สามารถแทนที่ห้องสมุดได้. โดมทัศน์. 22, 1 (ม.ค. – มิย. 44) : หน้า 65-สุกัญญา มกุฏอรฤดี. “ห้องสมุดเสมือนจริงและห้องสมุดดิจิตอลในบทบาทของห้องสมุดโลก”. วารสารห้องสมุด. 40, 2 (เม.ย. – มิ.ย. 39.) : หน้า  32-42จันทนีย์ พานิชผล. “เมื่อห้องสมุดเปลี่ยนโฉมหน้าเป็น Digital Library : มองต้นทุนในเชิงเศรษฐศาสตร์.โดมทัศน์. 21, 2 (ก.ค. – ธ.ค. 43) : 65-71.ชูมาน ถิระกิจ. “ห้องสมุดยุคใหม่ไร้หนังสือจริงหรือ” . โดมทัศน์. 19, 2 (ก.ค. – ธ.ค. 41) : หน้า 79-88.