เพลงอีแซวด้นสด
การแสดงระดับอาชีพ
โรงเรียนบรรหารแจ่มใสวิทยา 1
สพท.สพ.เขต 2 อำเภอดอนเจดีย์
การเดินทางจากจุดเริ่มต้นจนกว่าจะมาถึง ณ วันนี้ เป็นการเดินตามเส้นตรงที่มีเป้าหมาย มีความมุ่งมั่น (เกาะติด) จริง ๆ ทั้งครูและนักเรียน โชคที่ดีระบบการศึกษา และโครงสร้างของการจัดการเรียนรู้เอื้ออำนวยประโยชน์ให้ผู้เรียนได้มีโอกาสได้เรียนในสิ่งที่ชอบ เรียนในสิ่งที่ตนเองสนใจ จึงเกิดความมหัศจรรย์หลาย ๆ อย่าง ที่น่าประหลาดใจ น่าพิศวงที่สุด หากแต่ว่าถ้าไม่มีช่องทาง ไม่มีการเปิดโอกาสให้ เด็ก ๆ ที่มีความคิดสร้างสรรค์ที่ดีก็ไม่มีโอกาสที่จะได้แสดงความสามารถที่แท้จริงของตนออกมา
มีท่านผู้ที่สนใจต้องการลำตัด (เขาเรียกผิด) ของพวกเราไปแสดงในงานวันพ่อซึ่งเขาจะจัดที่ชุมชนแออัดแห่งหนึ่ง ในกรุงเทพฯ เขาดั้นด้นจนมาถึงผม และถามผมว่า “เพลงวงนี้ ใช่คณะที่ดีที่สุดของจังหวัดสุพรรณบุรีหรือไม่” ผมตอบแบบฟันธงไม่ได้ เพราะผมและเด็ก ๆ ในวงเป็นผู้แสดง มิใช่ผู้ดู จึงได้แต่แสดงข้อมูลให้ท่านผู้ที่มาติดต่อได้รู้จักเรา จากแฟ้มผลงาน จากหนังสือพิมพ์ที่นำไปลงข่าวหลายฉบับ จากแผ่นพับ จากวีซีดี จากรายการโทรทัศน์ 60 กว่าครั้ง จากคิวงานการแสดงที่ขึ้นกระดานเอาไว้ในแต่ละเดือน และโล่รางวัล พอเขาทราบรายละเอียดจึงตกลงว่า จะเชิญไปแสดง ณ สถานที่ ที่เขาจัดงาน แต่มีข้อแม้บางอย่าง
ขอบคุณสวรรค์ที่ดลใจให้ผมได้ทำงานที่ผมรักอย่างมั่นคง แม้ว่าจะมีอุปสรรคมากมายขวางหน้า แต่ก็ยังมีผู้ใหญ่หลายท่านให้กำลังใจ (ท่านไม่เคยมองข้าม) ทำให้เกิดความสมดุลกันในทางความคิด วิธีการและในการดำเนินงาน หากมีเพียงเราที่คอยแต่ให้ความรู้ ฝึกฝนนักเรียนด้วยความเอาใจใส่ดูแล คงไม่เพียงพอ เพราะยังมีองค์ประกอบอื่น ๆ อีกหลายอย่างที่มีส่วนเข้ามาเกี่ยวข้องทำให้งานของเราเดินหน้าไปได้ หรือจะต้องหยุดลง (ยุติไปเลย) หากเกิดความท้อถอย
ผมอาจจะเป็นคนหนึ่งในจำนวนคนอีกไม่กี่คนที่มีมุ่งมั่นในการทำงานที่ตนรัก ถนัด ชอบ สนใจ จากจุดเริ่มต้นที่นับถอยหลังไปยาวนานมาก (เกือบเท่ากับอายุกาย) เกาะติดอยู่กับงานเพลงพื้นบ้าน งานศิลปะ งานเทคโนโลยี แบบคลุกเคล้าระคนกันมาโดยตลอด จนมาถึงเมื่อวันที่ 1-3 พฤศจิกายน 2550 ผมได้รับเชิญให้ไปร่วมจัดกิจกรรมในงานมหัศจรรย์เด็กไทย ที่อารีน่า เมืองทองธานี จังหวัดนนทบุรี โดย สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (สพฐ.) กระทรวงศึกษาธิการ การนำเสนอผลงานของผมและเด็ก ๆ ในวงเพลงอยู่ที่บูธที่ 32 (บริเวณภาคกลาง) ในจำนวนมหัศจรรย์เด็กไทยทั้งหมด 92 บูธ จากทั่วประเทศ และการแสดงประจำท้องถิ่นอีก 4 เวทีใหญ่ในแต่ละภาค
ณ สถานที่ตรงนี้ ผมภาคภูมิใจที่เด็ก ๆ ในวงเพลงได้มีโอกาสเปิดโลกทัศน์ ได้รับประสบการณ์ตรงจากสถานที่ที่เป็นแหล่งรวมความรู้ต่าง ๆ ทุกสาขาวิชาและอาชีพ ได้เห็น ได้ฟัง ได้สัมผัสกับความแปลกใหม่ เพียงแค่ในบริเวณภาคกลางก็เก็บเกี่ยวความรู้ได้ไม่ทั่วถึง (ไม่เพียงแค่มองผ่าน) ความยิ่งใหญ่ของงานอยู่ตรงที่ ในแต่ละบูธมีความเป็นเอกลักษณ์ของตนเอง โดดเด่นเท่าเทียมกัน ผลงานของผมคือ การแสดง “เพลงอีแซวด้นสด” ที่สามารถนำเอาปม เงื่อนไข รหัสลับทางเพลงมาให้ถอดออกได้ตลอดทั้ง 3 วัน แต่ว่ากว่าที่จะมาถึงวันนี้ได้ เส้นทางของงานเพลงพื้นบ้าน ณ โรงเรียนแห่งหนึ่ง เป็นมาอย่างไร ผมขอเล่าความหลังอย่างย่อ ๆ เพื่อเป็นทบทวนความทรงจำว่า ขุมความรู้ที่ผมเก็บเอาไว้นานกว่า 35 ปี มันจางหายไปหรือยัง
การเดินทางไปสู่ “นักแสดงระดับมืออาชีพ” เป็นสิ่งที่กำหนดตนเองไม่ได้ ต่อให้มีงบประมาณ มีเงินทองมากมายสักเพียงใดก็ไม่สามารถที่จะโปรโมท เพื่อยกระดับตนเองว่าเด่นดังหรือดีเด่นให้เป็นที่ยอมรับต่อสาธารณชนได้ หากแต่ว่าจะต้องใช้เวลาในการสะสมความสามารถ ความดี ความพึงพอใจ ความคุ้มค่าในประโยชน์ทีจะได้รับ ความสนุกสนาน ความสวยงาม ความอ่อนน้อมถ่อมตน ความเสียสละ ความจริงใจในอาชีพ สิ่งเหล่านี้จะถูกสะสมเอาไว้รวมตัวกันจนกลายเป็นพลังทำให้ผู้ชม มีความต้องการ อยากได้ชุดการแสดงของเราไปในสถานทีที่เขาจัดงาน ดังนั้นการก้าวไปสู่จุดของการที่จะมีผู้มาติดต่อหางาน เป็นจุดหมายที่สูงมาก สูงเกินกว่าที่ชุดการแสดงนักเรียนจะปั้นปรุงแต่งให้ไปถึงได้อย่างมั่นคง แต่ที่ผ่านมา
- ผมตามไปดูศิลปะการแสดงเพลงพื้นบ้านหลาย ๆ อย่างและดูมาอย่างต่อเนื่อง
- ผมพาเด็ก ๆ ไปชมการแสดงเพลงพื้นบ้านที่เล่นโดยครูเพลงรุ่นเก่า ๆ
- ผมพาเด็ก ๆ ในวงไปสืบค้นภูมิปัญญาท้องถิ่น เพลงพื้นบ้าน นำมาวางแผนฝึกหัด
- ผมเป็นนักแสดงมาก่อนทั้งเพลงพื้นบ้าน ลิเก ร้องเพลง เล่นดนตรี ทำขวัญนาค ฯลฯ
- ผมสอนเด็กๆ ให้ทำได้อย่างผมและทำไปตามขั้นตอนทำไปตามศักยภาพของผู้เรียน
- ผมพาพวกเราไปร่วมงานแสดงบนเวทีกับศิลปินพื้นบ้านดีเด่นระดับจังหวัด-ระดับชาติ
- เราประเมินตนเอง ปรับปรุง แก้ไขข้อบกพร่องทุกครั้ง ทุกรอบ ในระหว่าทำการแสดง
- ผมให้โอกาสนักเรียนได้คิด วางแผนจัดการแสดงกันเอง ส่วนผมจะดูแลในภาพรวม
- ผมเล่นเพลงพื้นบ้านด้วยกลอนสดเกือบทั้งหมดเด็ก ๆ เขาจึงเอาอย่างครูแล้วก็ทำได้
แต่ว่า กว่าที่จะทำได้มันก็ยากน่าดู เราจะสอนใครสักคนให้ร้องด้นกลอนสดได้ เป็นเรื่องที่ลำบากยากยิ่ง แต่การที่เราจะต้องสอนให้นักแสดงทุกคนในวงเพลงอีแซวด้นกลอนสดได้ มันยากยิ่งกว่านั้นอีกหลายพันเท่า ต้องทำใจให้สบาย แล้วไปที่จุดตั้งต้น ทำต่อไปอย่างมีความหวัง จาก 1 คน เป็น 2 คน จาก 2 คน เป็น 4 คน จนได้ทั้งคณะ (มีทั้งเก่ง ปานกลาง และอ่อน) นั่นหมายถึงว่า จะมีนักด้นสดที่เป็นแม่เหล็กอยู่ 2-4 คน (หทัยกาญจน์, รัตนา, ธีระพงษ์, ยุพาภรณ์) รองลงไปก็ 8-10 คน และยังไม่ค่อยคล่องก็ 2-4 คน ส่วนรหัสลับในการด้นกลอนสดก็ไม่มีอะไรมาก อาศัยครูเป็นแม่แบบ เป็นงานที่เราทำอยู่ประจำ
หลักการของผมมีดังนี้
ขั้นการเรียนรู้
1.ให้นักแสดงศึกษาผังคำกลอน (กลอนหัวเดียว) ง่าย ๆ ไปก่อน เริ่มกลอน “ไล”
2. ครูร้องด้นให้เด็กฟังอย่างช้า ๆ เปรียบเทียบคำร้องกับผังคำกลอน
3. นักเรียนบอกคำมา แล้วครูร้องด้นด้วยคำนั้น ๆ เพียงอย่างเดียว
4. นักเรียนชี้บอกไปที่วัตถุ สิ่งของแล้วครูร้องด้นสดอธิบาย ขยายความในสิ่งนั้น
5. ครูด้นสดให้ฟังโดยจับเอาบุคลิกการเคลื่อนไหวของนักเรียนมาร้อง
ขั้นฝึกปฏิบัติ
1. ใช้ไหวพริบคิดตามคำ หรือชื่อที่กำหนดมาให้ อย่างรวดเร็วฉับพลัน
2. แปลคำที่ได้รับ (รหัส) ออกมาเป็นสัญลักษณ์หรือเป็นรูปธรรม (ถอดรหัส)
3. นึกถึงสิ่งที่จะเชื่อมโยงกับคำเหล่านั้นให้ได้ นำเอาสิ่งที่อยู่ที่ใกล้ตัวและแคบที่สุดมาใช้
4. นำเอาข้อมูลที่มีในอากาสมาร้องออกไปเลย แม้ว่าจะยังไม่ลงกลอนก็ตาม
5. ฝึกร้องคำเดิม ๆ ไปก่อนจนคล่องแล้วจึงร้องคำใหม่ ๆ ต่อไป
ขั้นต่อกลอน
1. ครูเป็นผู้ร้องขึ้นต้น แล้วให้ผู้เรียนร้องต่อ (ร้องเพียงวรรคขึ้นกับวรรคลง 2 วรรค)
2. ครูร้อง 1 บท (มี 2 วรรค) วรรคหน้ากับวรรคหลัง ผู้เรียนร้องต่ออีก 1 บท เรื่องเดียวกัน
3. ผู้เรียนขึ้นมาก่อน 1 วรรค (วรรคขึ้นต้น) ครูร้องต่อในวรรคลง 1 วรรค เรื่องเดียวกัน
4. ฝึกร้อง ร้องบทยาว ๆ มากกว่า 1 บท โต้กันระหว่างครูกับผู้เรียน สลับกันไป
5. โต้กลอนกันโดยไม่กำหนดหน้าที่ ใครร้องได้มาที่ไมโครโฟนร้องไปเลย คนต่อไปมาแทรกเอาเอง (ตรงนี้สนุกมาก) เมื่อฝึกร้องมาก ๆ ข้อมูลก็มาเรียงในสมองนำมาใช้ได้
นี่เป็นเพียงกระบวนการอย่างย่อ ที่ผมนำเอามาเล่าในบล็อกนี้ หากท่านสมาชิกมีวิธีด้นกลอนสดเพลงพื้นบ้านหรือเพลงแหล่ที่ได้ผลดีกว่านี้ นำเอามาแลกเปลี่ยนเรียนรู้กันบ้าง ส่วนผลผลิต หรือผลงานการด้นกลอนสดของผมและเด็ก ๆ ในวง ได้ผ่านสายตาของผู้ที่ไปชมงานมหัศจรรย์เด็กไทย ที่เมืองทองธานี มาแล้วตลอดทั้ง 3 วัน ต่อจากนี้ติดตามได้ จากวีซีดี การแสดงสด และที่เวทีการแสดงซึ่งจะออกไปเผยแพร่ผลงานตลอดทั้งปีในทุกสถานที่ของประเทศไทย โดยเฉพาะงานที่ตรงกับเทศกาลสำคัญ จะแยกออกเป็น 2-3 วง เพื่อให้เพียงพอกับความต้องการของผู้ที่มีเมตตา ขอขอบพระคุณ ทุกท่านที่ให้การสนับสนุน วงเพลงอีแซว สายเลือดสุพรรณฯ โรงเรียนบรรหารแจ่มใสวิทยา 1 อำเภอดอนเจดีย์ จังหวัดสุพรรณบุรี 72170 โทร. 035-591271 และ 084-976-3799
ชำเลือง มณีวงษ์ ผู้มีผลงานดีเด่นด้านศิลปวัฒนธรรม สาขาการแสดงเพลงพื้นบ้าน รางวัลราชมงคลสรรเสริญ (พุ่มพนมมาลา) ปี พ.ศ. 2547
ขอแสดงความชื่นชมในความสามารถของนักแสดง ที่พัฒนาไปในทางก้าวหน้ายิ่งกว่าผู้ใหญ่
ได้ติดตามชมความสามารถที่เมืองทองธานีแล้ว เก่งจริง ๆ
ขอให้ทำงานเพลงพื้นบ้านต่อไป ขออย่าได้หยุดยั้ง เพื่อที่จะได้เห็นภาพดี ๆ อย่างนี้ ซึ่งหาดูได้ยาก มีก็ไม่ถึงขั้นนี้
จาก คนชอบดูเพลงพื้นบ้าน