"เจ้าน้อยคือใคร"...."เมืองเจ้าน้อย"มีความเป็นมาอย่างไร...."เมืองเจ้าน้อย"หายไปไหน?

เชื่อกันว่า"เมืองปาย"เป็นชุมชนก่อนประวัติศาสตร์ เคยเจริญรุ่งเรืองมาพร้อมกับเมืองเชียงใหม่ สมัยราชวงค์มังราย ต่อมาได้กลายเป็นเมืองร้างไป  และประมาณ พ.ศ.2318-2338 ได้มีกลุ่มชาติพันธ์อพยพเข้ามาอยู่ทั้งไทยใหญ่ ไทยยวน ไทยปกาเกอญอ 

จากการศึกษาจากคัมภีร์ใบลานหลายเมืองได้กล่าวถึงเมืองปาย และมีหลักฐานทางโบราณคดีที่พ้องกับตำนานดังกล่าวด้วย จากการศึกษาของพระครูปลัดกวีวัฒน์ธนจรรย์ สุระมณี วัดเจดีย์หลวง อำเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่ พบว่ามีรายงานการสำรวจวัดวาอาราม ในเขตอำเภอปายและเมืองน้อยมีโบราณคดี โบราณสถานหลายแห่งที่เชื่อว่าเมืองปายและเมืองน้อยเคยเป็นเมืองที่เจริญรุ่งเรืองมาก่อน

หลักฐานตามคัมภีร์ใบลานและโบราณคดี โบราณสถานที่เชื่อว่าเป็นหลักฐานอ้างอิงได้

        1)วัดหนองบัว  เป็นวัดร้างที่อยู่กลางทุ่งนาในตำบลแม่ฮี้ มีหลักฐานใบเสมาและโบราณสถานอื่น ๆที่มีให้เห็นอยู่ถึงปัจจุบัน

        2)เจดีย์หลวงเมืองน้อย ตั้งอยู่รีมฝั่งน้ำปายก่อนเข้าหมู่บ้านเมืองน้อย กำลังได้รับการบูรณะ

        3)ใบเสมาเล่าความเกี่ยวกับเมืองปายบางส่วน (เก็บไว้ที่ห้องสมุดโรงเรียนราชประชานุเคราะห์ 22 ปาย)

        4)ถ้ำผีแมน บ้านห้วยหก ในพื้นที่บ้านเมืองน้อย(เมืองเจ้าน้อย)ตำบลเวียงเหนือ  มีโครงกระดูกมนุษย์ ของใช้ โลงศพ

        5)ถ้ำดอยปุ๊กตั้ง  บ้านห้วยเฮี๊ยในพื้นที่บ้านเมืองน้อย(เมืองเจ้าน้อย)ตำบลเวียงเหนือ  มีโครงกระดูกมนุษย์ ของใช้ โลงศพ

คำบอกเล่าของพ่อครูจันทร์  อินทสาร(ปราชย์ชาวบ้านเวียงเหนือ) ซึ่งท่านเคยเดินทางไปพม่า พบว่ามีเอกสารภาษาพม่าและไทยใหญ่ เป็นหลักฐานที่ใกล้เคียงกันด้วย

อีกส่วนเป็นบันทึกของอาจารย์โกศล  กันทะรส  อดีตรองผู้อำนวยการโรงเรียนราชประชานุเคราะห์ 22 ที่ได้ศึกษาข้อมูลเกี่ยวกับเมืองปาย ขณะที่รับราชการที่อำเภอปาย

 "เจ้าน้อยคือใคร"

"เมืองเจ้าน้อย"มีความเป็นมาอย่างไร

"เมืองเจ้าน้อยหายไปไหน?"