นำคำเหล่านี้มาเป็นคำหลักแล้วหาคำหรือกลุ่มคำมาใส่เพื่อนำไปใช้เป็นสำนวนเปรียบเทียบ อันเป็นวิธีการสร้างคำ สำนวนภาษาให้ขยายกว้างออกไป ซึ่งนับเป็นความเจริญงอกงามของภาษาไทยอย่างหนึ่ง อีกอย่างหนึ่งถ้อยคำสำนวนไทยอันเกิดจากคำหลักเหล่านี้ก็สะท้อนให้เห็นวิถีชีวิต ภูมิปัญญาของคนไทยด้วย

            

 

 

 

                ในบันทึกเรื่อง  ภาษาไทยประณีตจริงไหม?  ผมได้ยกกลุ่มคำที่มีความหมายทำให้แยก แตก บิ ออก หลายคำ  (โปรดอ่านภาษาไทยมีความประณีตจริงไหม? )

                สำหรับบันทึกนี้  ผมจะนำคำเหล่านี้มาเป็นคำหลักแล้วหาคำหรือกลุ่มคำมาใส่เพื่อนำไปใช้เป็นสำนวนเปรียบเทียบ อันเป็นวิธีการสร้างคำ สำนวนภาษาให้ขยายกว้างออกไป  ซึ่งนับเป็นความเจริญงอกงามของภาษาไทยอย่างหนึ่ง   อีกอย่างหนึ่งถ้อยคำสำนวนไทยอันเกิดจากคำหลักเหล่านี้ก็สะท้อนให้เห็นวิถีชีวิต ภูมิปัญญาของคนไทยด้วย

   เชือด  

         เชือดไก่ให้ลิงดู  =  ลงโทษให้ดูเป็นตัวอย่าง   ที่มาสำนวนนี้ไม่ชัดครับ แต่เรื่องเชือดไก่นั้นมีที่มาว่า  ไก่  เป็นสัตว์สำหรับเซ่นสังเวย ดูเหมือนจะเป็นสัตว์มีกรรม จะทำพิธีทีไรลงท้ายต้องหาไก่มาเชือด มาต้ม เซ่นสังเวยร่ำไป  ไก่จึงไม่มีปากมีเสียงอะไร  ส่วนทำไมต้องเชือดให้ลิงดู นี่ยังหาที่มาไม่พบเหมือนกัน  อาจเป็นเพราะลิงเป็นสัตว์ที่มีพฤติกรรมวุ่นวาย ชอบก่อความเดือดร้อน เชือดไก่แล้ว ลิงอาจจะสงบเสงี่ยม กลัวโดนเชือดอย่างไก่บ้างก็ได้

   ตัด

         1. ตัดช่องน้อยแต่พอตัว  =  เอารอดคนเดียว ให้พ้นจากภาระผูกพัน ความรับผิดชอบหรือเรื่องเดือดร้อน

         2. ตัดบท =  ตัดเอาแต่ที่จำเป็น พูดตัดบท หมายถึง พูดรวบรัดไม่เยิ่นเย้อ   กาญจนาคพันธ์ กล่าวถึงที่มาของสำนวนนี้ว่า มาจากการเล่นละครรำที่ต้องการตัดบทไม่จำเป็นเพื่อให้ได้เรื่องราวที่กระชับขึ้นหรือต้องการไปพูดถึงบทคนอื่นก่อน

        3. ตัดเป็นตัดตาย =  ตัดขาดจากความเป็นญาติตั้งแต่นี้จนตายก็ไม่ไปเผาผี(ศพ) 

        4. ตัดผมผิดคิดเจ็ดวันหาย = หมายถึงตัดผมทรงผิด รอไว้ 7 วัน ผมยาวก็ตัดทรงใหม่ได้     ที่มามาจากสำนวนโดยรวมว่า  มีเมียผิดคิดจนตัวตาย   ปลูกเรือนผิดคิดจนเรือนทลาย   ตัดผมผิดคิดเจ็ดวันหาย"

        5. ตัดหางปล่อยวัด = เลิกเด็ดขาดไม่เกี่ยวข้องกัน ไม่เอาธุระ   สำนวนนี้ กาญจนาคพันธ์กล่าวว่า มีที่มาจากการนำไก่มาตัดหางแล้วไปปล่อยวัดเพื่อสะเดาะเคราะห์  ที่ตัดหางเป็นเครื่องหมายว่าสิ้นเคราะห์   สำนวนนี้เรามาใช้กับลูกๆ ที่เกเร ประพฤติไม่ดี  พ่อแม่จึงไม่อยากเอาเป็นธุระอีกต่อไป

        6. ตัดบัวยังเหลือใย = การตัดขาดที่ไม่เด็ดขาด ยังมีความอาลัย เกี่ยวข้องกันอยู่บ้าง มักนำไปเปรียบเกี่ยวกับความรัก

        7. ตัดหน้า = ทำอะไรก่อนที่คนอื่นจะทำ ทำให้ไม่ทันกาล ช้ากว่าคนอื่น

    แล่

        แล่เนื้อเอาเกลือทา =  อยากทำให้สาสมใจเหมือนแล่เนื้อยังไม่พอต้องเอาเกลือทาให้เจ็บแสบด้วย   ความจริงการแล่เนื้อเอาเกลือทาแล้วไปตากแดด ก็จะกลายเป็นเนื้อเค็ม  เป็นวิธีถนอมอาหารอย่างหนึ่งของไทย  สมัยเด็ก ๆ ผมช่วยแม่ทำบ่อยๆ  แสบมือไม่น้อยเลยครับ  เด็กๆ สมัยนี้ไม่ค่อยรู้จักกันแล้วครับ รู้จักแต่สเต๊ก

   สับ

       1. สับไม่ให้กากลืนแค้น = สับอย่างละเอียดเพื่อให้กากินได้สะดวก ใช้ในความหมายโกรธแค้นอย่างเต็มที่  อยากเอาตัวมาสับให้แร้งกากินศพ   แต่ถ้าสับหยาบๆ แร้งกาจะกินลำบาก ต้องสับให้ละเอียดกาจะได้สะดวก  อย่างนี้จะหายแค้น   สำนวนนี้สะท้อนว่าสมัยก่อนแร้งกาน่าจะมีมาก อย่างแร้งวัดสระเกศ  เวลามีโรคห่าระบาด คนตายมากเผาไม่ทันต้องทิ้งศพไว้เกลื่อนป่าช้า  แร้งกาก็บินมาจิกกินศพเป็นที่อุจาดตา

          กรณีการสับศพให้แร้งกากินนั้น เป็นประเพณีของชาวทิเบต ที่เมื่อญาติพี่น้องตายไปแล้ว เขาจะหามศพไปที่ป่าช้า ทำพิธีชำแหละศพให้แร้งกินเป็นการทำทาน  ว่าตายแล้วยังทำประโยชน์เป็นการสร้างบุญทานแก่ตัวในภายหน้าได้

        2.สับเล่นเป็นเขียง = พูดตามชอบใจ ถากถางเล่นตามใจชอบ จะพูดโขกสับก็ได้ตามสบาย  เหมือนเราเอามีดมาสับเขียงเล่น โดยฝ่ายถูกสับไม่อาจตอบโต้ได้ เหมือนเขียงไม่มีชีวิตนั่นเอง  (ใครอยากเป็นเขียงบ้างครับ  บางทีถ้าการยอมเป็นเขียงจะรักษาสันติไว้ได้ ก็น่าทำนะครับ แต่ธรรมชาติคนเรามักยอมไม่ได้หรอกครับ)

    หัก 

          1. หักคอ = ถือเอาสิ่งของไปเป็นกรรมสิทธิ์โดยใช้อำนาจเหนือกว่าบังคับ  หรือแม้เท่าเทียมกันแต่อาศัยความเป็นกันเองถือวิสาสะเอาไปโดยเจ้าของพูดไม่ออก  หรือใช้ในการซื้อขายสินค้าที่ขอหรือซื้อในราคาถูกแบบฝ่ายหนึ่งต้องจำยอม

          2. หักด้ามพร้าด้วยเข่า = ใช้อำนาจ หรือกำลังที่เหนือกว่าบังคับหักเอาอย่างรุนแรงตามจุดประสงค์โดยไม่สนใจว่าอีกฝ่ายหนึ่งจะเสียหาย เจ็บปวดอย่างไร หรือโกรธแค้นเพียงใด 

         3. หักไฟหัวลม = พูดหรือทำอะไรที่ขัดขวางเพื่อระงับเรื่องหรือความโกรธที่กำลังจะเกิดขึ้นย่อมไม่สำเร็จ  ก็เปรียบเหมือนเราจะดับไฟขณะที่ลมโหมพัดกระหน่ำย่อมดับได้ยาก

        4. หักลำ = ทำให้ต้องแพ้ เสียท่า เสียเล่ห์เหลี่ยม เสียทำนอง หรือเสียแผนการที่ตั้งใจไว้

        5. หักหน้า = ทำให้เสียหน้า เสียเกียรติ ได้รับความอัปยศ

        6. หักกลาง = ทำให้เสียเรื่องกลางคัน

       7. หักหลัง = ทรยศ  ประทุษร้ายโดยเราไม่รู้ตัว 

               ผมยกตัวอย่างสำนวนไทยจากคำหลักเหล่านี้มาพอสมควร ยังเหลือคำในกลุ่มนี้อีก คงจะนำมาเล่าให้ฟังต่อไปในคราวหน้า  น่าสนใจครับ วิธีการสร้างสรรค์ถ้อยคำสำนวนภาษามาใช้ของไทยเรานั้นมีอะไรที่พิสดาร และเป็นความฉลาดของคนโบราณ   ทำให้เรานึกมาถึงยุคปัจจุบัน  ที่เอะอะอะไรก็ยืมคำภาษาอื่นเขามาใช้  สร้างสรรค์ไม่ค่อยจะเป็นแล้ว  น่าคิดนะครับ  อย่างไรก็ขอฝากทุกท่านช่วยกันคิดสร้างสรรค์ถ้อยคำดีๆ มาใช้ในภาษาไทยบ้างนะครับ