เป็นเอกสารชิ้นประวัติศาสตร์ที่ทำให้มีการศึกษาเศรษฐกิจชุมชนไทยอย่างจริงจังในระยะต่อมาและเป็นจุดเริ่มต้นของหนังสือเล่มอื่นๆที่วางอยู่ตรงหน้าอีกเกือบ 40 เล่ม ...

อาจารย์ตุ้ม ดร.ทิพวัลย์  สีจันทร์เคยเมตตาชวนเราไปบ้านอาจารย์ฉัตรทิพย์ แต่ครั้งนั้นเราไปไม่ได้  มาคราวนี้ มีโอกาสดี  ได้ติดตามพี่เล็ก ดร.นภาภรณ์ และนักศึกษาหลักสูตรชนบทศึกษาของธรรมศาสตร์ไปเยี่ยมคารวะอาจารย์ฉัตรทิพย์ที่บ้านของท่าน เมื่อบ่ายวันเสาร์ที่ 14 กค.

   <p style="margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify" class="MsoNormal">กำหนดการที่วางไว้ คือ ตอนแรกจะเป็นการแนะนำหนังสือ  อาจารย์ฉัตรทิพย์ได้เตรียมหนังสือต่างๆประมาณ 40 เล่มไว้แนะนำพวกเรา  จากนั้นอาจารย์จะเล่าให้ฟังเรื่อง “ชุมชนกับการเป็นสมัยใหม่”   ทานอาหารว่าง  และชมห้องสมุดของอาจารย์   </p>   <p style="margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify" class="MsoNormal">อาจารย์เริ่มด้วยการเล่าแรงบันดาลใจในการศึกษาค้นคว้าเรื่องชุมชน   เหตุหนึ่งคือ เมื่ออยากรู้เรื่องราวของชาวบ้าน พบว่าหอจดหมายเหตุไม่มีข้อมูลให้ค้นคว้าได้มากพอ  อีกเหตุหนึ่งคือ อาจารย์เกิดคำถามในเชิงทฤษฎีว่า ฐานะและบทบาทชาวนาในโลกที่สามเป็นอย่างไร </p>   <p style="margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify" class="MsoNormal">อาจารย์บอกว่า  ได้เรียนรู้มากจากบาทหลวงนิพจน์  เทียนวิหารซึ่งได้ทำงานสัมผัสชาวบ้านจริงๆ    อาจารย์ขยายความว่า  ในทศวรรษ 1960  การทำงานของบาทหลวงดำเนินตามแนวทาง “วาติกันที่สอง”  คือ ในการเผยแพร่คริสตศาสนา มีการเรียนรู้ว่าการเปลี่ยนศาสนาของคนพื้นเมืองจะทำไม่สำเร็จ   ต้องค้นหา “พระเจ้า” ในแนวทางของคนพื้นเมือง  ไม่เปลี่ยนชาวบ้านแต่ต้องพัฒนาชาวบ้านจากจุดตั้งต้น   บาทหลวงจึงเป็นคนกลุ่มแรกๆที่เสนอแนวคิด “วัฒนธรรมชุมชน”</p>   <p style="margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify" class="MsoNormal">หนังสือเล่มแรกที่อาจารย์แนะนำ จึงเป็นเอกสารสรุปการสัมมนา “วัฒนธรรมไทยกับงานพัฒนาชนบท”   เมื่อ 23-24  ตุลาคม 2524  ที่สวางคนิวาส    จัดโดยสภาคาทอลิกแห่งประเทศไทยเพื่อการพัฒนา      น่าจะถือได้ว่า  เป็นเอกสารชิ้นประวัติศาสตร์ที่ทำให้มีการศึกษาเศรษฐกิจชุมชนไทยอย่างจริงจังในระยะต่อมาและเป็นจุดเริ่มต้นของหนังสือเล่มอื่นๆที่วางอยู่ตรงหน้าอีกเกือบ 40  เล่ม .....  พวกเราตื่นเต้นกับเอกสารโรเนียวเล่มนั้นมาก </p>   <p style="margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify" class="MsoNormal">เราเปิดดูเร็วๆ….รายชื่อผู้คนที่เข้าร่วมในครั้งนั้น  นอกจากบาทหลวงนิพจน์  อาจารย์ฉัตรทิพย์  อาจารย์เสรี  พงศ์พิศ  อาจารย์บัญฑร อ่อนดำ  อาจารย์สุริชัย หวั่นแก้ว  ซึ่งพวกเรารู้จักกันดีแล้ว    ที่ทำให้ตัวเราเองตื่นเต้นมากขึ้นก็คือ  ชื่อบุคคลอีกสองท่าน   ท่านแรกคือ  อาจารย์คะเน  กิตติโกวิท  จากคณะวิศวกรรมศาสตร์  ม.สงขลานครินทร์  (ในขณะนั้น)    อาจารย์ภีมพูดถึงท่านอยู่บ่อยๆแต่เรายังไม่เคยได้พบ   และท่านที่สอง  คือ  อาจารย์ชัยยนต์  ประดิษฐ์ศิลป์   กัลยาณมิตรที่ปัจจุบันเราได้ทำงานร่วมกันหลายโอกาส </p>   <p style="margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify" class="MsoNormal">พวกเราได้ขอยืมเอกสารเล่มนั้นจากอาจารย์ฉัตรทิพย์เพื่อจะเอาไปถ่ายเอกสารเก็บไว้อ่าน ศึกษากันต่อไป</p>   <p style="margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify" class="MsoNormal">อาจารย์แนะนำหนังสืออีกหลายเล่มที่เป็นผลงานวิจัยของท่าน หรือทีมงานของท่าน  รวมทั้งหนังสืออื่นๆที่เกี่ยวข้อง ทั้งภาษาไทยและภาษาต่างประเทศ    พวกเราได้เรียนรู้และสนุกสนานกับการแนะนำหนังสือของอาจารย์ประมาณ 40 เล่มจนหมดเวลา  ส่วนเรื่อง“ชุมชนกับการเป็นสมัยใหม่”อาจารย์ให้พวกเราไปอ่านชี้ตที่อาจารย์เตรียมไว้ให้เอง</p>   <p style="margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify" class="MsoNormal">เราถามอาจารย์เรื่อง “เศรษฐกิจพอเพียง”   เพราะเวลาพูดเรื่องเศรษฐกิจพอเพียงมักจะมีการเชื่อมโยงกับ “เศรษฐกิจชุมชน” ซึ่งอาจารย์ฉัตรทิพย์เป็นผู้บุกเบิกไว้   อาจารย์ยิ้ม บอกว่ายังไม่ได้คิดจริงจังในเรื่องนี้  แต่อาจารย์ย้ำว่า เศรษฐกิจชุมชนเป็นระบบเศรษฐกิจหนึ่งเท่านั้น  เศรษฐกิจพอเพียงนำไปใช้กว้างกว่า  และดูเหมือนเศรษฐกิจชุมชนจะเป็นขั้นตอนที่สอง  เป็นขั้นของการร่วมมือ  ต่อจากการผลิตพึ่งตนเองของครัวเรือนตามแนวทางเกษตรทฤษฎีใหม่     เราคุยกันว่า แนวทางการส่งเสริมต้องไม่ให้เป็น “เศรษฐกิจพอเพียงโดยรัฐ” ชุมชนต้องมั่นคงที่จะเลือกสรรสิ่งที่เหมาะกับแนวทางของตัวเอง</p>   <p style="margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify" class="MsoNormal">ยังมีเรื่องอื่นๆอีกมากมาย… อาจารย์พูดคร่าวๆถึงแนวคิดปัญญาชนอินทรีย์ (organic intellectual) ของกรัมชี; งานเขียนเรื่องสหกรณ์ของ chayanov;  งานเขียนของ Kropotkin ที่อธิบายการอยู่รอดของสัตว์โลกจากความร่วมมือ (mutual aid) ไม่ใช่การแข่งขันคัดเลือกตามธรรมชาติตามแนวของชาร์ลส์ ดาร์วิน;  เศรษฐกิจทวิลักษณ์;   อุดมการณ์ของนาซีที่เริ่มจากแนวคิดชุมชนที่แน่นแฟ้น แปลงโฉมเป็นลัทธิคลั่งชาติ;  หรือ ฯลฯ</p>   <p style="margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify" class="MsoNormal">สนุก ได้เรียนรู้  ได้เพื่อน …  น่าสนใจที่ว่า  น้องๆนักศึกษาที่ได้เจอเป็นครั้งแรกนั้น แท้จริงเคยรู้จักกันมาก่อนแล้วแบบไม่เจอตัว   ผ่านทางบล็อกบ้าง  ผ่านทางงานเขียนบ้าง  ผ่านการบอกเล่าบ้างเพราะน้องๆบางคนทำงานกับอาจารย์อรศรี  พระอาจารย์สุวรรณ (วัดป่ายาง นครศรีฯ) พระอาจารย์สมุห์สุรพงศ์ (วัดโนนตากลาง โคราช) ซึ่งเราได้มีโอกาสทำงานร่วมและเรียนรู้จากท่านเหล่านี้</p>  ขอบพระคุณอาจารย์ฉัตรทิพย์และอาจารย์นภาภรณ์ที่ให้โอกาสดีๆค่ะ