ถวายข้าวพระพุทธ

ตอนเพลวันนี้ คณะญาติโยมใกล้วัดได้มาร่วมทำบุญอุทิศไปให้ผู้วายชนม์ในโอกาสครบรอบ ๕๐ วัน... เมื่อเริ่มจะทำพิธี อุบาสิกาซึ่งเป็นเจ้าพิธีก็เข้ามาถามว่า จะถวายข้าวพระพุทธตอนไหน ? ผู้เขียนซึ่งปกติก็มิใช่เจ้าพิธีก็ค้นหาในความทรงจำว่ามีกล่าวไว้ที่ใดบ้างหรือไม่ แต่ไม่เจอระเบียบพิธีเกี่ยวกับเรื่องนี้ในความทรงจำ ดังนั้น จึงต้องว่าไปตามความเหมาะสม...

ผู้เขียนถามว่า จัดข้าวถวายพระพุทธหรือยัง ? อุบาสิกาก็บอกว่า จัดเสร็จแล้วและบอกว่าตั้งอยู่ที่หน้าพระ พรางหันหน้าไปทางพระประธาน (พิธีจัดในศาลาการเปรียญ ดังนั้น พระประธานจึงอยู่ไกลออกไปจากแท่นอาสนะที่พระสงฆ์นั่งอยู่) ผู้เขียนจึงบอกว่า ถ้าอย่างนั้นก็ไปถวายก่อนเลย ....

ข้าวถวายพระพุทธ คือ ชุดอาหารพิเศษที่จัดไว้เพื่อถวายพระพุทธเจ้า โดยมากมักจะจัดใส่จานหรือถ้วยเล็กๆ เป็นข้าว ๑ ที่ อาหาร ๒-๓ อย่าง ขนมนิดหน่อย และน้ำอีก ๑ แก้ว โดยจัดสำรับทั้งหมดใส่วางไว้บนถาด... หรือบางครั้งเจ้าภาพก็อาจจัดใส่หม้อและจานหรือถ้วยโตๆ ตามปกติที่คนทั่วไปใช้รับประทานก็ไม่ถือว่าแปลกอะไร... แล้วก็นำไปวางไว้เบื้องหน้าพระประธานในพิธี...

มีคำถวายข้าวพระพุทธเป็นภาษาบาลีว่า อิมัง สูปะพยัญชะนะสัมปันนัง สาลีนัง อุทะกัง วะรัง พุทธัสสะ ปูเชมิ แปลว่า ข้าพเจ้าขอถวายน้ำข้าวพร้อมด้วยแกงอันประเสริฐนี้แด่พระพุทธเจ้า ...

การจัดข้าวถวายพระพุทธนี้ ก็เหมือนๆ กับการจัดข้าวถวายผู้ตายที่ข้างหีบศพ การจัดข้าวถวายศาลพระภูมิตามบ้าน หรือการจัดข้าวถวายแม่ย่านางเรือ เป็นต้น ... ความแปลกกันก็คือ ข้าวถวายพระพุทธ จะไม่มีสุรา เบียร์ หรือสิ่งอื่นๆ ที่คิดว่าไม่เหมาะสมในการถวายพระ และจะไม่ถวายยามวิกาลคือหลังเที่ยง... ส่วนข้าวถวายแบบอื่นมักจะมีบางสิ่งบางอย่างนอกเหนือไปจากสิ่งที่ถวายพระ และถวายได้โดยไม่จำกัดเวลา...

....

ถามว่า ในการทำพิธีจะถวายข้าวพระพุทธช่วงไหน ? 

ตามที่ผ่านๆ มา ยังกำหนดเอาระเบียบพิธีแน่นอนไม่ได้ และการถวายข้าวพระพุทธมักจะเป็นความเชื่อของบรรดาญาติโยมมากกว่าการกำหนดจากพระสงฆ์... บางงานไปถึงเจ้าภาพก็จัดข้าวพระพุทธตั้งไว้หน้าพระบูชาแล้ว... บางครั้งเจ้าภาพก็ถามว่าจะจัดข้าวพระพุทธหรือไม่ ? ซึ่งโดยมากพระเถระก็มักจะบอกว่าจัดก็ได้ไม่จัดก็ได้ตามสะดวก... ประมาณนั้น

ตามความเห็นผู้เขียน ถ้าจะถวายข้าวพระพุทธก็ควรจะจัดการไว้ให้เรียบร้อยก่อนจะเริ่มพิธี และนำมาจัดตั้งไว้ที่หน้าพระพุทธรูปที่เป็นประธานในที่นั้น พอจะเริ่มพิธีก็กล่วคำบูชาข้าวพระพุทธ เสร็จแล้วก็เริ่มทำพิธีบูชาพระรับศีล และก็กิจอื่นๆ ไปจนเสร็จพิธี... โดยมีความเห็นว่า ควรจะบูชาพระพุทธเจ้าก่อนเพื่อเป็นสิริมงคล...

สำหรับบางงาน หลังจากพระเจริญพุทธมนต์เสร็จแล้ว เจ้าภาพต้องการจะถวายสังฆทานเพิ่มเติมอีก จึงนิยมถวายข้าวพระพุทธก่อนจะถวายสังฆทาน... ซึ่งผู้ (อวด) รู้บางท่านบอกว่า ถวายพระพุทธเจ้าก่อนถวายพระสงฆ์ ... เหตุผลก็พอฟังได้เช่นเดียวกัน

หลังจากเสร็จพิธีแล้วก็จะต้องมีการลาข้าวพระพุทธด้วย ซึ่งมีคำบาลีว่า เสสัง มังคะลัง ยาจามิ แปลว่า ข้าพเจ้าขอส่วนเหลืออันเป็นมงคล ... ซึ่งข้าวพระพุทธที่ลามาแล้วนี้ ถ้าเป็นถ้วยเล็กๆ ก็มักจะไม่ค่อยมีใครนำมากิน อาจให้เป็นทานต่อหมา แมว กา ไก่ ตามสะดวก ... แต่ถ้าถวายเป็นชุดใหญ่ๆ ก็มักจะนำมาล้อมวงกินกันตามอัธยาศัย 

........

อนึ่ง บางงานลืมจัดข้าวพระพุทธ ขณะทำพิธีก็มีผู้อวดรู้บางท่านสอดแทรกเข้ามาว่า ไม่มีข้าวพระพุทธ ... เจ้าภาพก็ต้องยุ่งยาก ไปหาถ้วยเล็กๆ ก็ไม่ทราบว่าอยู่ที่ไหน ทำให้วุ่นวายกันทั้งงาน อย่างนี้ก็มี

หรือบางงาน พอใครทักว่าไม่มีข้าวพระพุทธ เจ้าภาพก็บอกว่า พระพุทธรูปฉันไม่ได้ ไม่จำเป็นต้องตั้ง ให้พระคุณเจ้าฉันให้เต็มที่ก็แล้วกัน... ประมาณนี้

พิธีกรรมทั้งหมดมนุษย์คิดขึ้นมา ถ้าเห็นว่าเป็นการยุ่งยากจนเกินไป ก็ควรปรับปรุงไปบ้างตามความเหมาะสม... มิใช่อ้างว่า เค้าว่า.... เค้าว่า... เค้าว่า.... ร่ำไป