อาจารย์หมอเข้ามาเยี่ยม ทำให้อาตมาต้องกลับไปอ่านทวนอีกครั้ง เพราะจำไม่ได้ว่า ว่าไปอย่างไรบ้าง (.......)
ตามความเห็นส่วนตัว พิธีกรรม ไม่มีอะไรมากไปกว่าสิ่งที่มนุษย์สร้างขึ้นมาเท่านั้น... ส่วนคุณค่าที่แฝงอยู่ในพิธีกรรมแต่ละอย่างนั้น มนุษย์ก็ต้องค้นหาเอาเอง
ส่วน การถวายปัจจัยไทยธรรม ซึ่งโดยมากก็มีซองบรรจุปัจจัยไว้ด้วยนั้น เป็นธรรมเนียมที่มีมาจากภาคกลาง มิใช่ธรรมเนียมเดิมของปักษ์ใต้ แต่เดียวนี้ก็มีผู้นิยมนำมาใช้บ้างเหมือนกัน...........
ประเด็นที่อาจารย์หมอตั้งข้อสังเกต คงจะเป็นอย่างนั้น เพราะมีบางครั้งที่อาตมาเป็นประธานสงฆ์ เมื่อโยมนำในส่วนของพระพุทธฯ มาถวายก็รับไว้ และก็บริโภคหรือใช้จ่ายของส่วนนั้นในฐานะลูกศิษย์พระพุทธฯ (........)
ธรรมเนียมว่า ประธานสงฆ์ย่อมได้ส่วนนี้นั้น เห็นไม่มีใครว่าหรือทักท้วงอะไร คงจะเป็นการยอมรับกันทั้งฝ่ายทายก (ผู้ถวาย) และฝ่ายปฏิคาหก (ผู้รับ)...
ธรรมเนียมนี้ อาจสะท้อนไปถึงพิธีกรรมทั้งหมดได้ว่า ขึ้นอยู่กับการยอมรับของสมาชิกในสังคมนั้นๆ เป็นสำคัญ ซึ่งประเด็นนี้ทำให้นึกถึงความเห็นของพระยาอนุมานราชธนทำนองว่า
- ถ้าสังคมคิดว่า พิธีกรรมหรือธรรมเนียมนั้นๆ ยังมีความจำเป็น ก็จะคงไว้ หรืออาจปรับปรุงเปลี่ยนแปลงไปตามความเหมาะสม... แต่ถ้าสังคมคิดว่า พิธีกรรมหรือธรรมเนียมนั้นๆ ไม่มีความจำเป็นแล้วก็จะยกเลิก... และพิธีกรรมหรือธรรมเนียมนั้นๆ จะค่อยๆ สูญสลายไป กลายเป็นเรื่องเล่าปรำปราเท่านั้น
เจริญพร