บุญบั้งไฟ : มุขปาฐะเรื่องเล่า ... คุณเชื่อและศรัทธาอะไรบ้าง ?

(เกริ่นนำ)

๑๒ นาฬิกา, รถบัสขนาด 45 ที่นั่งเคลื่อนตัวออกจากมหาวิทยาลัย แต่เท่าที่ดูกลับกลายเป็นว่า มีการตีตั๋วยืนกันอย่างแน่นเอี๊ยด โดยมีจุดหมายปลายทางอยู่ที่การเข้าร่วมขบวนแห่บุญบั้งไฟ เทศบาลตำบลโคกพระ อ.กันทรวิชัย จ.มหาสารคาม ผมไม่มีโอกาสได้เป็นส่วนหนึ่งของกิจกรรมครั้งนี้ เพราะมีนัดประชุมนอกรอบตอนบ่ายโมงกับผู้นำองค์กรนิสิต บุญบั้งไฟโคกพระ เป็นกิจกรรมที่มหาวิทยาลัยเข้าร่วมกับชุมชนมาไม่น้อยกว่า 3 ปี หรืออาจจะมากกว่านั้นก็เป็นได้ ซึ่งคงต้องได้รื้อค้นข้อมูลกันอีกสักครั้ง แต่อย่างไรก็ตาม กิจกรรมเหล่านี้ก็ถือเป็นพันธกิจอันสำคัญที่มหาวิทยาลัยต้องมีส่วนร่วม หรือให้บริการต่อชุมชนอย่างไม่อาจเลี่ยงหลบไปได้มหาวิทยาลัยได้ภาพของความเป็นสถาบันการศึกษาในการให้บริการต่อชุมชน ในฐานะนิสิตผู้เข้าร่วมกิจกรรม ได้พัฒนาศักยภาพของตนเองในทางศิลปะการแสดง, การทำงานเป็นทีม, ความรู้ ความเข้าใจอันเกิดจากการสัมผัสจริงในทางวัฒนธรรมท้องถิ่น รวมถึงจิตสำนึกสาธารณะที่มีต่อสังคม ขณะที่ชุมชนได้อะไรมากมายทั้งเฮฮาสนุกสนาน, สืบสานมรดกวัฒนธรรม หรือแม้แต่กำลังใจอันมากโขที่จะโหมแรงกายลงสู่ผืนนาในหน้าฝน ครั้งนี้, กองกิจการนิสิต จับมือกับคณะศิลปกรรมนำนิสิตร่วม 120 ชีวิตเข้าเป็นส่วนหนึ่งของงานประเพณีอันยิ่งใหญ่ของชาวอีสาน ประกอบด้วยขบวนฟ้อนกลองยาว, ขบวนแฟนซีล้อเลียนสังคม รวมถึงโหมบรรเลงดนตรีอันครึ้นเครงอย่างไม่รูเหน็ดรู้เหนื่อย ! นั่นคือ นาฏกรรมเล็ก ๆ ที่คนเล่าเรื่องอย่างผมต้องการสื่อสารเรื่องราวของนิสิตมายังผู้อ่าน – แต่อย่างไรก็ตาม เพื่อให้บันทึกเรื่องเหล่านี้ดูมีน้ำมีเนื้อขึ้นกว่าเดิม ผมพยายามเที่ยวเสาะหาความรู้ในเรื่องบุญบั้งไฟจากเอกสารและคำบอกเล่าอันเป็นปากคำประวัติศาสตร์ของผู้คนมาระยะหนึ่ง โดยหวังที่จะเรียบเรียงบอกกล่าวต่อมิ่งมิตรอีกสักครั้ง หลังจากที่เชื่อมั่นอยู่แล้วว่า แต่ละคนแต่ละท่าน ก็อัดแน่นด้วยองค์ความรู้เหล่านี้ยิ่งกว่าผมอยู่มาก –ลองมาทบทวนความทรงจำเกี่ยวกับตำนานบุญบั้งไฟกันหน่อยนะครับ เผื่อว่าหลายท่านอาจหลงลืมกันไปบ้างแล้ว (ก็เป็นได้) (ภาคต้น) บุญบั้งไฟ หรือบางท้องที่เรียกขานกันในอีกชื่อ คือ “บุญบ้องไฟ” เป็นหนึ่งในประเพณีท้องถิ่นอีสานตามครรลอง “ฮีตสิบสองคองสิบสี่” ซึ่งจัดขึ้นในเดือน 6 หรือไม่ก็ต้นเดือน 7 ของทุกปี เพื่อบวงสรวงขอฝนจากพญาแถน หรือทวยเทพยดาจากสวรรค์ชั้นฟ้า อันมีตำนานเล่าขานเป็นมุขปาฐะมาอย่างยาวนาน แต่ขออนุญาตนำเสนอในเวอร์ชั่นสั้น ๆ ดังนี้ .. (๑) ตำนานรักสามเศร้า ผาแดง -นางไอ่ ท้าวพังคี ตำนานรักท้าวผาแดงกับนางไอ่ ถือเป็นเรื่องเล่าอิงประวัติศาสตร์ภาคพื้นอีสานและเป็นตำนานรักสามเศร้าที่จบลงด้วยโศกนาฏกรรม ภายหลังการตายของท้าวพังคี – พญานาคในคราบของกระรอกเผือกนำมาสู่การล้มตายของชาวเมืองที่บริโภคเนื้อกระรอก จนท้ายที่สุดบ้านเมืองทรุดจมลงไปใต้ดิน กลายเป็นหนองหานอันลือเลื่อง อีกทั้งยังมีสงครามรบพุ่งระหว่างทหารหาญของพญานาคกับท้าวผาแดง แต่จนแล้วจนรอดนางไอ่ก็สิ้นลมหายใจไปกับผืนดิน อยู่ต่อมาท้าวผาแดงก็สิ้นชีวิต ถือกำเนิดใหม่เป็นเทพยดาอยู่บนสวรรค์ มีชื่อว่า “พญาแถน” มีอำนาจและหน้าที่บันดาลฝนฟ้าให้ชาวโลก (๒) มหาสงครามพญาคันคากกับพญาแถน กาลครั้งที่พระโพธิสัตว์เสวยชาติเป็นคางคก มีตำนานเล่าว่า พญาแถน ผู้เป็นใหญ่ในสวรรค์เกิดเคืองมนุษย์จึงบันดาลให้ฝนฟ้าไม่ตกมายังโลกมนุษย์ยาวนานถึง 7 ปี 7 เดือน ทางฝ่ายมนุษย์โลกก็เดือดร้อน จึงส่งคนไปรบพุ่งกับพญาแถน แต่ก็ไม่เคยชนะได้แม้แต่ครั้งเดียว กระทั่งหนีตายมาพักอาศัยอยู่ใต้ร่มไม้ใหญ่ที่มีพญา คันคาก (คางคก ) อาศัยอยู่ จึงร้องขอให้พญาคันคากได้รวบรวมเหล่าบรรดาสัตว์ต่าง ๆ ได้ช่วยรบกับพญาแถน ซึ่งที่สุดแล้ว พญาคันคากก็เป็นฝ่ายชนะ โดยมีการทำสัญญาสงบศึกว่า เมื่อใดก็ตามที่ชาวโลกจุดบั้งไฟขึ้นไปบนฟ้า นั่นคือสัญญาณบอกให้รู้ว่า ชาวโลกต้องการน้ำฝนมาเลี้ยงชีวิต และเมื่อกบเขียดร้องระงมทุ่ง ก็ให้พญาแถนรับรู้และเข้าใจได้ว่าฝนได้ตกต้องตามที่ร้องขอแล้ว (๓) ตำนานเทพบุตรวัสสการ ในตำนานเรื่องเล่าของศาสนาพราหมณ์ กล่าวถึงเทพบุตรตนหนึ่งที่อยู่บนสรวงสวรรค์ นั่นก็คือ “วัสสการ” ซึ่งมีอำนาจและหน้าที่เช่นเดียวกับพญาแถน และเทพบุตรตนนี้เป็นเทพที่หลงใหลในพิธีกรรมการบูชาไฟเป็นอย่างยิ่ง ชาวโลกจึงสร้างบั้งไฟขึ้นมาและจุดขึ้นไปเป็นการเซ่นสรวงบูชาถึงชั้นสวรรค์ เพื่อร้องขอให้เมตตาบันดาลฝนให้ตกลงมายังโลกมนุษย์ ขณะที่ศาสนาพุทธ กลับเชื่อว่า บุญบั้งไฟ ถือเป็นส่วนหนึ่งของการเฉลิมฉลองเทศกาลวันวิสาขบูชา จึงนิยมนำดอกไม้ไฟ บั้งไฟมาจุดหรือทำเป็นพิธีกรรมและวัฒนธรรมในเทศกาลนี้(๔) วิถีวัฒนธรรมปัจจุบัน ทั้งหลายทั้งปวงนั้น คือตำนานการบอกเล่าในเชิงมุขปาฐะที่ผมประมวลมาจากเอกสารและคำบอกกล่าวของวิถีวัฒนธรรมในหมู่บ้านของตนเอง แต่ในทางวัฒนธรรมปฏิบัตินั้น ก็น่าสนใจไม่แพ้กัน กล่าวคือ บุญบั้งไฟในสมัยนี้มักนิยมจัดขึ้นใหญ่โตกว่าในอดีต จากเฉพาะหมู่บ้านที่แข่งขันประชันฝีมือกันภายในคุ้ม กลับเปิดกว้างให้คนต่างถิ่นแห่แหนมาประชันฝีมือกันอย่างคึกคัก มิหนำซ้ำยังมีเงินรางวัลก้อนโตล่อใจ รวมถึงการพนันขันแข่งกันอย่างเปิดเผย สำหรับชุมชนที่จัดบุญบั้งไฟอย่างใหญ่โตนั้น มักนิยมจัดขึ้น 2 วัน, วันแรกถือเป็น “วันโฮม” โดยแต่ละส่วนจะนำบั้งไฟมาร่วมจัดเป็นขบวนแห่อันอลังการ ตกแต่งประดับประดาบั้งไฟอย่างวิจิตรงดงาม (บ้านผมเรียกเป็นภาษาอีสานว่า “เอ้บั้งไฟ”) มีการแห่ขบวนไปยังสถานที่ต่าง ๆ ตามเขตชุมชน บางท้องที่กลายมาเป็นมหกรรมท่องเที่ยวไปแล้วก็มี ส่วนวันที่ 2 ก็เป็นการนำบั้งไฟไปจุดในสถานที่ที่เตรียมไว้ อันได้แก่ ทุ่งนาท้ายหมู่บ้าน ริมหนองน้ำที่ห่างไกลจากชุมชน เป็นต้น ผมคุ้นชินกับภาพความทรงจำในขบวนแห่งเป็นอย่างดี ภาพเมามาย เสียงร้องเพลงและเซิ้งอย่างมีรสชาติ รวมไปถึงภาพอวัยวะเพศชาย (ปลัดขิก) ที่แกะสลักจากไม้มาร่วมเป็นเครื่องบันเทิงในขบวนแห่และยังมีบทร้องที่ส่อไปในทางเพศ หรือการเสพสังวาสอย่างคึกคัก สิ่งเหล่านี้ สะท้อนนัยยะทางความเชื่อที่มีต่อสัญลักษณ์ทางเพศ หรือแม้แต่การเสพสังวาส ซึ่งล้วนสื่อให้เห็นถึงความสัมพันธ์ระหว่างฟ้ากับดิน, โดยการขอฝนเป็นเสมือนการนำไปสู่ฤดูกาลแห่งการเริ่มต้นของพืชพันธุ์และสัตว์นานาชนิด ขณะเดียวกัน สัญลักษณ์ทางเพศเหล่านั้น ก็โยงถึงความสัมพันธ์ของหญิงและชาย อันเป็นบ่อเกิดของชีวิตด้วยเช่นกันปัจจุบันก่อนการจุดบั้งไฟ จะมีการจุดบั้งไฟเพื่อเสี่ยงทายความอุดมสมบูรณ์ของพืชไร่นารักเสียก่อน หากบั้งไฟจุดไม่ขึ้น คำพยากรณ์ก็บ่งบอกว่า ปีนี้น้ำจะมาก จนถึงขั้นหลากท่วมนาลุ่มให้ได้รับความเสียหาย หากบั้งไฟจุดขึ้นแล้วระเบิดกลางอากาศ ก็บ่งบอกว่าปีนี้น้ำท่าจะแห้งแล้ง - อดอยาก , ข้าวยากหมากแพง หรือหากบั้งไฟขึ้นสูงสง่างาม ก็เป็นนิมิตอันดีว่า ปีนี้น้ำท่าจะอุดมสมบูรณ์ ข้าวกล้าจะบริบูรณ์พูนผล – (ภาคปลาย) เกี่ยวกับบุญบั้งไฟนี้, พ่อเคยเล่าให้ฟังในวัยเด็กว่า หากปีใดที่หมู่บ้านไม่จัดบุญบั้งไฟ ก็อาจนำไปสู่ภัยพิบัติ เพราะพญาแถนอาจจะไม่พึงใจ บันดาลโทสะทำให้บ้านเมืองทุกข์ร้อนไม่เป็นสุข ขณะเดียวกันหากหมู่บ้านใดสามารถจัดบุญบั้งไฟได้ 3 ปีติดต่อกัน ก็จะนำพามาซึ่งความผาสุกของคนในหมู่บ้าน “ลงน้ำมีปลา ลงนามีข้าว” …. นี่คือปฐมบทแห่งวัฒนธรรมชาวนาอีสานที่เกิดขึ้นก่อนการลงนาในหน้าฝนที่เต็มไปด้วยชีวิตและความหวัง ซึ่งเป็นดั่งการเรียกขวัญกำลังใจให้กับตนเอง แล้วท่านล่ะครับ …. เชื่อและศรัทธาในเรื่องเหล่านี้อย่างไรบ้าง ?

สวัดดีครับ คุณพี่แผ่นดิน ผมก็เข้ามาเยี่ยมบ๊อกของพี่บ่อยๆ แต่ไม่ได้เขียนทักทายเลยสักครั้งและหวังว่าจะได้รับการแบ่งปันจากพี่ด้วย เหตุว่า ตอนนี้ผมกำลังทำการศึกษาวิจัยเกี่ยวกับบุญบั้งไฟโดยศึกษาในเชิงปรัชญา เน้นการวิเคราะห์หลักการคิดพื้นฐานที่อยู่เบื้องหลังตำนานและปรากฎการณ์ต่างๆๆที่สะท้อนออกมาผ่านตัวละครหลายอย่างที่เป็นตัวประกอบแต่ตอนนี้ ยังมีปัญหาในเรื่องของข้อมูล อาทิ พญาแถนคือใคร บางตำนานบอกว่า ผาแดงตายแล้วมาเกิดเป็น พญาแถน และบางที่ก็บอกว่าไม่ใช่ด้วยเหตุว่า บุญบั้งไฟที่ปรากฎในวรรณกรรมเรื่องผาแดง ก็ทำขึ้นเพื่อบูชาแถนอยู่แล้ว ไม่ทราบว่าพี่มีข้อมูลอะไรที่พอเป็นประโยชน์ในการทำวิจัยครั้งนี้ ขอรบกวนฝากส่งผมทางอีเมลด้วยนะครับ หรือมีข้อแนะนำประการใดอันจะเป็นประโยชน์ต่อการวิเคราะห์เชิงคุณค่าก็ขอน้อมรับคับ

ขอขอบคุณพี่มากครับ

จากนักศึกษาสาขาปรัชญา

เขียนเมื่อ 20 มิ.ย. 2550 16:23 น.20 มิ.ย. 2550

งดงาม ด้วยภาพ และ น้ำใจ นิสิต มมส ร่วมทะนุบำรุงศิลปและวัฒนธรรม ครับ

แผ่นดิน

เขียนเมื่อ 20 มิ.ย. 2550 18:01 น.20 มิ.ย. 2550

สวัสดีครับ อ.หมอ JJ

JJ
มมส ไม่รู้สึกเคอะเขิน หรือลังเลต่อกิจกรรมทำนองนี้
เสียดายก็แต่ยังไม่มีการประเมินความพึงพอใจของชุมชนและนิสิตที่มีต่อกิจกรรมดังกล่าว
นี่คืออีกพันธกิจของนิสิตและมหาวิทยาลัยที่ต้องเป็นส่วนหนึ่งของการอนุรักษ์และสืบสานมรดกทางวัฒนธรรมของสังคม
...
ขอบพระคุณครับ

สะ-มะ-นึก

เขียนเมื่อ 20 มิ.ย. 2550 18:20 น.20 มิ.ย. 2550

คืนพรุ่งนี้(21 มิ.ย.50) 21.00น. ผมจะเดินทางโดยรถไฟ มุ่งหน้า อ.กันทรารมย์ จ.ศีรสะเกษ เพื่อร่วมงาน"บุญบั้งไฟ" ของบ้านอีปาด
ซึ่งปีที่แล้วได้ร่วมคณะผ้าป่าไปทอด ซึ่งรายได้ส่วนใหญ่มอบให้โรงเรียน วัด และรางวัลบั้งไฟ ตามลำดับจากมากมาหาน้อย
แต่ปีนี้งดผ้าป่า ทางหมู่บ้านจัดให้มีการจุดบั้งไฟถึง 3 วัน แล้วเก็บรายได้ต่างๆ แทนการทอดผ้าป่า
ผมจะอยู่ที่นั่น 2 วัน 1 คืน เพราะวันอาทิตย์ มีงานแต่งลูกสาวของเพื่อนถึง 2 งาน

ท่านผู้ใดสนใจชมมหกรรมการจุดบั้งไฟขอเชิญได้ครับ

เขียนเมื่อ 20 มิ.ย. 2550 19:35 น.20 มิ.ย. 2550

สวัสดีครับ พี่สมนึก

สะ-มะ-นึ-กะ
บุญบั้งไฟเป็นทั้งนาฏกรรมและวัฒนธรรมอันยิ่งใหญ่ของคนอีสาน
ผูกโยงความเชื่อ ความศรัทธาต่อเทพไท้เทวาเกินกว่าจะอธิบายได้
สมัยเด็ก ๆ หมู่บ้านของผมจัดทุกปี, แต่ส่วนใหญ่เป็นชาวคุ้มทำและมาแข่งขันเท่านั้น มีบ้างเหมือนกันที่กลุ่มล่าเงินเดิมพันตะลอนทัวร์มาร่วมงานบุญนี้ด้วย
ระยะหลังบ้านเรือนขยายตัวออกมาไกล เกรงว่าบั้งไฟจะหล่นลงหลังคาบ้าน เลยต้องงดไปโดยปริยาย
....
เดินทางโดยสวัสดิภาพนะครับ
อย่าลืมเอาบุญมาฝากกันแนเด้อ...อ้ายสมนึก

นาง อัมพร อรุณศรี

เขียนเมื่อ 21 มิ.ย. 2550 08:18 น.21 มิ.ย. 2550

พี่ไม่เคยเที่ยวงานบุญบั้งไฟเลย เห็นแต่ภาพและข่าว น่าสนุกและเร้าใจดีเด้อ

เขียนเมื่อ 21 มิ.ย. 2550 08:33 น.21 มิ.ย. 2550

สวัสดีครับ พี่อัมพร

นาง อัมพร อรุณศรี
ตั้งแต่เปิดเรียนใหม่ผมมาถึงที่ทำงานเช้าทุกวัน เพราะเร่งรีบไปส่งเจ้าตัวเล็กที่โรงเรียน โดยทั้งสองไม่ยอมนั่งรถตู้ -
ที่ มมส จะลอดซุ้มรับน้องวันเสาร์ที่ 23 นี้นะครับ
.....
บุญบั้งไฟสนุกสนาน เฮฮา, เลอะโคลน, เลอะดินแบบสุดฤทธิ์ บางทีก็เมาสุรากันอย่างหนักหน่วงเหมือนกัน
แต่งานบุญประเภทนี้ก็หนีสุราไม่ได้จริง ๆ นะครับ
แต่ก็ไม่รู้ว่าทุกวันนี้, ชาวบ้านให้ความสำคัญต่อพิธีกรรม, ความเชื่อและความศรัทธาในเรื่องเหล่านี้มาก น้อย แค่ไหน และอย่างไร ...
หรือเป็นแต่เพียงบันเทิงเริงรมย์กันหมดแล้วหรือไรก็ไม่รู้ !

ไม่ระบุ

เขียนเมื่อ 26 ก.ย. 2551 21:37 น.26 ก.ย. 2551

เขียนเมื่อ 29 เม.ย. 2553 16:04 น.29 เม.ย. 2553

ขอความกรุณา บอกแหล่งความรู้เกี่ยวกับบั้งไฟ

ให้ได้หรือป่าวค่ะ เอาละเอียดแบบว่า

บั้งไปแสน /ล้าน ต้องใช้วัสดุเท่าไหร่

แรงของขับเคลื่อน หรือพุง ขนาดไหน

เขียนเมื่อ 7 พ.ค. 2553 18:52 น. 7 พ.ค. 2553

สวัสดีครับ คุณสิกขา

อยากได้อีเมล ตกลง ผมต้องส่งข้อมูลยังไงบ้างครับ

บุญบั้งไฟ : มุขปาฐะเรื่องเล่า ... คุณเชื่อและศรัทธาอะไรบ้าง ?

ความเห็น

บทความในวันเดียวกัน