ปรัชญามงคลสูตร

กาเลน ธมฺมสากจฺฉา การสนทนาธรรมตามกาล เป็นมงคลข้อสุดท้ายในคาถานี้... ซึ่งในคัมภีร์มังคลัตถทีปนี ได้อธิบายมงคลข้อนี้ไว้เพียง ๓ หน้าเท่านั้น (คัมภีร์มี ๒ ภาค รวมจำนวนหน้าได้ร่วมเก้าร้อยหน้า) ข้ออธิบายก็เน้นไปที่คำศัพท์ ส่วนที่เหลือก็บอกว่าให้กลับไปดูเรื่อง การฟังธรรมตามกาล ( ดู ปรัชญามงคลสูตร ๓๐ : การตระเตรียมเข้าสู่ปัจฉิมวัย (จบ) )

ผู้เขียนคิดว่า การฟังธรรมตามโอกาสที่เหมาะสม ทำให้เราได้ข้อฉุกคิดบางสิ่งบางอย่าง เป็นการสร้างภูมิธรรมให้ค่อยๆ เกิดขึ้น... ส่วนการสนทนาธรรมจะทำให้เรามีโอกาสแลกเปลี่ยนเรียนรู้ และตรวจสอบความรู้ความเข้าใจของเราว่าถูกต้องหรือผิดพลาดอย่างไร นั่นคือ การพัฒนาภูมิธรรมของเราให้ค่อยๆ สูงขึ้นนั้นเอง...

เมื่อมีภูมิธรรมสูงขึ้นก็จะมีคุณค่า ๓ ประการ กล่าวคือ นำมาประพฤติปฏิบัติเพื่อประโยชน์ต่อตัวเอง เพื่อประโยชน์ต่อลูกหลานหรือผู้น้อยโดยการแนะนำสั่งสอนตามโอกาส และจะเป็นปารมีธรรมติดตัวไปในอนาคตชาติ... 

อนึ่ง การฟังธรรมและการสนทนาธรรมทั้งสองนี้ นับว่าเป็นคุณธรรมที่สำคัญยิ่งสำหรับผู้สูงอายุเพื่อจะเป็นปารมีธรรมติดตามไปยังอนาคตชาติ ดังพระพุทธเจ้าตรัสไว้ในคาถาธรรมบททำนองว่า.........

ปฐมวัย พ่ายแพ้ต่อการศึกษา

ทุติยวัย พ่ายแพ้ต่อทรัพย์

ตติยวัย พ่ายแพ้ต่อธรรม

จตุตถวัย (ใกล้ตาย) จักกระทำอไรได้ ฯ

.............

คาถาที่ ๗ ว่าด้วยคุณธรรมของผู้สูงอายุ ซึ่งประกอบด้วยมงคล ๔ ประการ กล่าวคือ ความเป็นผู้อดทน ความเป็นผู้อันใครว่ากล่าวได้โดยง่าย การพบเห็นสมณะ และการสนทนาธรรมตามกาล.... นั่นคือ ผู้สูงอายุควรอดทน ไม่ถือรั้นในเรื่องทั่วไป หันหน้าเข้าวัดเข้าวา และหมั่นพูดคุยในทางธรรม.... ประมาณนี้

เมื่ออายุยิ่งมากขึ้น และภูมิธรรมสูงขึ้น... ร่างกายอาจทรุดโทรมลงตามสภาพ แต่จิตใจที่ได้พัฒนาแล้วก็ต้องพัฒนายิ่งๆ ขึ้นไป ชีวิตที่ผ่านๆ มาอาจตอบคำถามต่อตัวเองได้ บางครั้งก็อาจต้องศึกษาและปฏิบัติเรียนรู้ต่อไป จึงต้อง เป็นอยู่กับสิ่งลึกลึบ ซึ่งเป็นหัวข้อที่ผู้เขียนจะนำมาเล่าในตอนต่อไป......