ทำขวัญนาค ตอนพิเศษ 2 (ทิศทางในอนาคต)

ทำขวัญนาค ตอนพิเศษ 2 (ทิศทางในอนาคต) ในตอนพิเศษ ที่แล้ว ผมได้ทิ้งประโยคสุดท้ายเอาไว้ว่า “วันนี้ยังมีทายาทของพ่อคุณ ของป้า ของน้า มายืนอยู่บนเวทีแล้วและมีตลอดไป” เด็ก ๆ ที่เป็นทายาททางเพลง และภูมิปัญญาของผมมีจำนวนมาก ทั้งที่กำลังเรียนอยู่และที่จบออกไปแล้ว จำนวนมากว่า 100 คน ถ้าถามว่า เด็กๆ เหล่านั้นเขาจะยังคงรักษาวัฒนธรรมประเพณีที่เขาเป็นอยู่ตลอดไปหรือไม่ ที่แน่ ๆ คือ เขาเป็น เขาทำขวัญนาคได้ดี (มี 3 คน) เล่นเพลงพื้นบ้านได้เก่ง เขาเขียนรูปเพ้นท์สีขายได้ (ก็ไม่งั้น ๆ หรอกครับ) แต่สิ่งที่น่าเป็นห่วงก็คือ คลื่นของวัฒนธรรมในที่แห่งใหม่ที่พวกเขาต้องเข้าไปอยู่ กลิ่นไอของความเจริญที่ฟุ้งเฟ้อกว่าเมื่อตอนที่พวกเขาอยู่กับเรา มันก็ขึ้นอยู่กับตัวบุคคลอีกนั่นแหละครับ ถึงแม้ว่าเด็ก ๆ จะอยู่ใกล้ชิดกับผมเป็นเวลา 3 ปี บ้าง 6 ปี บ้าง ตอนที่เขาอยู่กับเรา พวกเขามีบุคคลต้นแบบ มีตัวอย่างที่เขาเดินตามได้ ใช้ชีวิตแบบบ้านนอก เดินทางไปกับครู กินอาหารตามที่เจ้าภาพจัดหามาให้ บางครั้งอด ๆ อยาก ๆ ก็มีหลายครั้ง บางครั้งการแสดงจบลงด้วยความว่างเปล่า ไม่มีอะไรงอกเงยขึ้นมาเลย บางงานครูผู้ฝึกสอน ครูผู้ควบคุมนักเรียนไปต้องจัดการกับเด็ก ๆ 15-19 คน ที่ทนความหิวไม่ไหว จะต้องมีอาหารใส่ท้อง แม้แต่ชุดการแสดงที่มีผู้เสนอแนะว่า “พี่ชำเลือง ค่ะ หนูว่าชุดมันเก่าเกินไปแล้วนะ ตัดไหม้ได้แล้ว” ก็อยากจะเปลี่ยนปีละครั้ง แต่ก็ยังทำไม่ได้ ผมยังคงเก็บของเก่าชุดดั้งเดิมเมื่อปี พ.ศ. 2535 เมื่อเริ่มต้นฝึกหัดเพลงเอาไว้อยู่เลย งานภูมิปัญญาท้องถิ่น เพลงพื้นบ้าน ทำขวัญนาค ศิลปะ เทคโนโลยีของผม มันคลุกเคล้าผสมผสานกันไปในชีวิตของคน ๆ หนึ่งอย่างต่อเนื่อง โดยมิได้แยกประเภทงาน เด็ก ๆ ในวงเพลงหลายคนฝึกหัดทำขวัญนาค แต่ยังออกงานไม่ได้ แต่เกือบร้อยเปอร์เซ็นต์ เด็กๆ ทั้งวงเพลง ในคณะทั้งหมด เขียนภาพ เพ้นท์สีได้ในระดับ พอใช้ (มีไม่กี่คน) ระดับ ดี (มีมาก) และฝีมือระดับ ดีมาก (หลายคน) ผมพูดได้เต็มปาก และพูดได้อย่างภาคภูมิใจในชีวิตราชการ ทั้งที่วันนี้ เป็นวันที่ลมหายใจของเจ้าของชีวิตเริ่มอ่อนลง ๆ ทุกที แต่ยังมียาหอมจากเด็ก ๆ ที่ยืนเคียงข้างกับครู นอกจากคนในครอบครัว (ภรรยาและลูก 2 คน)ก็มีพวกเขานั่นแหละที่เป็นกำลังให้ผมลุกขึ้นยืนต่อสู้ชีวิตในแต่ละวันได้อย่างไม่หวั่น แม้ว่าจะมีผู้คนอีกจำนวนหนึ่งที่ แสดงอาการเบื่อหน่ายกับการเดินทางบนเส้นชีวิตโบราณของผมแบบนี้ ทั้งที่เราก็ไม้ได้ไปเกี่ยวข้องกับใคร แต่ใน Gotoknow ผมได้รับแต่คำแนะนำ ได้อ่านข้อความที่แสดงถึงมิตรไมตรีที่แสนดีของทุกท่าน น้อง ๆ บางคนว่าที่ ดร. ยังให้เกียรติเข้ามาเยี่ยมเยียน มีทั้งศิษย์สำนักเดียวกัน จาก มศว.ประสานมิตร ผมใช้เวลาทุกวันอ่านเรื่องราวที่ทุกท่านส่งเข้ามา แต่ยังอ่านได้ไม่มาก เนื่องจากผมต้องใช้เวลาในการปฏิบัติหน้าที่ราชการและภารกิจส่วนตัวอีกหลายด้าน ในส่วนของการดำรงไว้ซึ่งภูมิปัญญานั้น ผมยังคงเดินทางไปพบบรรดาครูเพลงที่ยังมีชีวิตอยู่ พยายามที่จะตามหา หมอทำขวัญรุ่นที่โตกว่าผม เพื่อที่จะได้แลกเปลี่ยนความรู้กัน และขอฝากตัวเป็นศิษย์ เรียนรู้วิชาทำขวัญนาคเพิ่มเติมอยู่เสมอ น้อง ๆ บางคนนำเอาเครื่องบันทึกเทปใส่ย่ามไปอัดเสียงผมเพื่อที่จะเอาเนื้อเพลงที่ผมร้องไปใช้ในการหากินของเขา ผมบอกว่า เอาไปเลยไม่มีหวงเพียงแต่ช่วยบอกผู้ฟังด้วยว่า เพลงที่ร้องนั้น นำเอามาจากใคร (ขอแค่นี้ก็เพียงพอแล้ว) แต่ในความเป็นจริง มันสมองของคน ๆ หนึ่ง ยังคงถูกขโมยความคิดสร้างสรรค์เอาไปใช้อย่างไม่เกรงใจ เมื่อไรจึงจะมีคนคิดได้บ้างว่า คุณค่าแห่งภูมิปัญญา เป็นสิ่งที่สูงส่งต้องให้ความเคารพนับถือยกย่องกันบ้าง เท่าที่ผมเล่ามารวม ๆ ทั้งหมดนั้น ก็เพื่อที่จะให้เพื่อนสมาชิกได้เห็นความอยู่รอดของภูมิปัญญาในแต่ละด้าน ศิลปวัฒนธรรมหลาย ๆ อย่างต้องสูญสิ้นไปอย่างน่าเสียดาย โดยที่เราไม่มีวันเรียกกลับมาได้อีกเลย ต่อให้มีผู้สืบสาน ถ่ายทอด และรับมรดกอยู่เต็มเมืองก็มีวันที่จะพบจุดจบได้อย่างไม่วันใดก็วันหนึ่งอย่างแน่นอน เอกสาร ตำรา หนังสือที่เกี่ยวข้องกับวัฒนธรรมพื้นบ้าน (เป็นผลงานที่ดี-ดีมาก) ถึงจะเล่นสำนวนเป็นชื่ออื่นอย่างไรก็เล่นไปเถิด ตำรา อาจเก่าแก่ผุกร่อนฉีกขาดได้ แต่ใครเล่าจะหยิบตำราขึ้นมาฝึกหัดตนเอง แล้วขึ้นไปยืนบนเวทีว่า ฉันนี่แหละ คือ หมอทำขวัญ จะมีใครเชื่อถือเล่าครับ (หยุดคิดนาน ๆ ก็ได้ยังมีเวลา) โดยเฉพาะเอกสารเล่มที่บอกว่า ดำรง รักษา ภูมิปัญญา เพลงพื้นบ้านให้คงอยู่ต่อไป คนรุ่นหลัง นิสิตนักศึกษา สามารถมาฝึกหัดได้ เพราะเราได้ทำเป็นโน้ตสากลเอาไว้หมดแล้ว (นั่นแหละตัวหมดเลยครับ) หมดตั้งแต่วันที่เก็บนั่นแหละ ต้องปรับความคิดใหม่ ฝึกหัดคนซิครับ วันนี้เสาหลักแต่ละต้นที่ยังคงเหลืออยู่ ค่อย ๆ ผุกร่อนลงไป ตามกาลเวลา เมื่อเสาหลักโค่นลง และไม่มีเสาต้นใหม่มาฝังดินเอาไว้แทนที่ ยากครับที่จะเรียกกลับมา พิธีทำขวัญนาคที่เคยเป็นประเพณีมีคนนิยมกันมาแต่โบราณ นานกว่า 150 ปี มาถึงยุคนี้ ถ้าถามว่า ยังได้รับความนิยมอยู่เหมือนเดิมหรือไม่ ในส่วนตัวของผมเท่าที่คลุกคลีอยู่กับงานด้านนี้ ตอบได้เลยว่า เปลี่ยนไป ในแง่ของพิธียังคงเดิม แต่ในส่วนของการนำเสนอต้องมีการประยุกต์ นำเอาความทันสมัยเข้ามาใช้ให้มาก เมื่อมีการประยุกต์ก็ทำให้คุณค่าแห่งความขลังเบาบางลงไป ยังมีบางงานที่ผู้ฟังเป็นคนร่วมสมัยกับผม เวลาทำขวัญนาคเขาแต่งตัวออกมาแสดงประกอบ (ทำขวัญนาคทรงเครื่อง) เป็นการร่วมสนุกกับหมอขวัญก็มี ผมร้องเพลงแหล่ เขาก็เต้นไปตามจังหวะ ชะชะช่า ผมร้องทำนองโศกตอนจะคลอด พวกเขาก็นอนเจ็บท้องแสดงเป็นคนท้องจะคลอด ถึงตอนร้องกล่อมเขาก็ทำเปลไกว (นั่นคือเขามีความรู้สึกร่วมกับเรา) ในความเคารพ รักและศรัทธา ผมว่าอาจเจือจางลงไปบ้าง ไม่ถึงกับมากนะ เพราะว่าในปีนี้ มีหลายงานที่ผมไปประกอบพิธีทำขวัญนาค เพราะผู้ที่จะบวช (เจ้านาค) ต้องการฟังการทำขวัญ (รบเร้าให้พ่อ แม่หาหมอขวัญ) ส่วนบ้านใด จะปรับเปลี่ยนพลิกแพลงไปเป็นแบบใดสุดแล้วแต่ความศรัทธา ที่ท่านมีต่อผู้นั้น เพราะในเป้าหมายของการบวช คือ เพื่อให้ส่งผลต่อตัวผู้ที่จะบวช เพื่อส่งผลให้เกิดแก่ผู้เกี่ยวข้อง และอานิสงส์พึงเกิดแก่พระพุทธศาสนา เป็นสำคัญ ไม่ว่าพิธีการนี้จะเป็นอย่าง ไม่ว่าประเพณีการทำขวัญนาคจะเป็นไปในทิศทางใด ในอนาคต ขอแต่เพียงผู้ที่มีใจรักชาติรักแผ่นดินถิ่นเกิด แสดงความรับผิดชอบออกมาตามบทบาทหน้าที่ของคนไทย ที่มีต่อวัฒนธรรมของชาติอย่างแท้จริง คือ 1. สืบค้นหาบรมครูแห่งภูมิปัญญาด้านนี้ให้พบ และรับการถ่ายทอดวิธีการเอาไว้อย่าให้ขาดตอน 2. ผู้ที่ได้รับการเรียนรู้ ฝึกปฏิบัติมาแล้ว จะต้องถ่ายทอดภูมิปัญญานั้นต่อไปยังคนรุ่นใหม่ต่อไป 3. ให้โอกาส ให้สถานที่ เวทีแห่งภูมิปัญญา จัดงบประมาณสนับสนุนการแสดงในทุกโอกาส เมื่อมีผู้มาหา มาว่าจ้างไปประกอบพิธี ไปแสดง งานก็ยังคงมีอยู่ เมื่อมีการสืบค้น นำมาถ่ายทอดรุ่นต่อรุ่นไม่ให้ขาด พิธีการทำขวัญนาคก็ยังคงอยู่อย่างต่อเนื่อง แต่ถ้าเมื่อใดทุกฝ่ายปล่อยปละละเลย ไม่เอาใจใส่ดูแล พ่อหมอที่เขาเก็บความรู้เอาไว้ในหัวของเขา ก็จะต้องนำเอาความรู้ติดตัวเขาไปในวันที่เขาหมดลมหายใจ แล้ววันนั้น ต่อให้ยกย่องสรรเสริญ เชิดชูให้สูงส่งสักเพียงใดก็ไม่อาจที่จะเรียก “ภูมิปัญญา” ที่อยู่ในหัวคนออกมา ให้ปรากฏได้อีกแล้ว (ชำเลือง มณีวงษ์ / ทำขวัญนาค พิธีการสอนคน)

ทำขวัญนาค ตอนพิเศษ 2 (ทิศทางในอนาคต)

ความเห็น

บทความในวันเดียวกัน