ตำนานสงกรานต์ของไทย
มีเรื่องเล่าว่า ท้าวกบิลพรหมซึ่งเป็นพระพรหมตนหนึ่ง ได้ลงมาทายปัญหา แก่ธรรมบาลกุมารว่า เวลาเช้า เที่ยง เย็น ราศีของมนุษย์อยู่ที่ใด โดยได้พนันเอาศีรษะ ของแต่ละฝ่ายเป็นเดิมพัน ธรรมบาลกุมาร สามารตอบปัญหาได้ ท้าวกบิลพรหมจึงต้องตัดศีรษะตนเองตามสัญญา แต่ศีรษะของท้าวกบิลพรหม มีฤทธิ์มา หากตั้งไว้บนแผ่นดินจะเกิดไฟไหม้ โยนขึ้นบนอากาศฝนจะแล้ง ทิ้งลงในมหาสมุทรน้ำจะแห้ง จึงให้เทพธิดาทั้ง ๗ เป็นผู้ดูแลรักษา เมื่อครบปีก็ทรงเทพพาหนะต่างๆ ผลัดกันเชิญพระเศียรท้าวกบิลพรหม ออกแห่รอบเขาพระสุเมรุ เรียกนางเทพธิดาที่ทำหน้าที่นี้ว่า นางสงกรานต์
ความหมายของ สงกรานต์
"สงกรานต์" เป็นภาษาสันสกฤต แปลว่าผ่าน หรือเคลื่อนย้ายเข้าไป หมายถึงเวลาที่ดวงอาทิตย์เคลื่อนจากราศีหนึ่งไปสู่อีกราศีหนึ่งทุกๆ เดือน ยกเว้นเมื่อย้ายจากราศีมีนสู่ราศีเมษ จะเรียกชื่อพิเศษว่า "มหาสงกรานต์" เพราะเป็นวันขึ้นปีใหม่ตามความเชื่อของอินเดียฝ่ายเหนือ ไทย รับคติความเชื่อเกี่ยวกับวันขึ้นปีใหม่นี้มาใช้เช่นกัน แต่จะเรียกว่า "สงกรานต์" เท่านั้น
คำทำนายวันสงกรานต์
เมื่อถึงวันสงกรานต์ คนไทยสมัยก่อนสนใจที่จะรู้ชื่อนางสงกรานต์ พาหนะทรง กำหนดวันมหาสงกรานต์ เพราะคนไทยส่วนใหญ่ประกอบอาชีพเกษตรกรรม ซึ่งจำเป็นต้องพึ่งพาน้ำฝนจากธรรมชาติ คำทำนายต่าง ๆ เป็นการเตรียมพร้อม ในการที่จะต้องเผชิญกับภาวะต่าง ๆ เกี่ยวกับชีวิตความเป็นอยู่ ผลิตผลและการทำมาหากินทั่วไป
บุญกิริยาในวันสงกรานต์
ในวันสงกรานต์ มีประเพณีที่นิยมถือปฏิบัติกัน ดังนี้ ก่อนวันสงกรานต์ เป็นวันทำความสะอาดบ้านเรือน ชำระล้างสถานที่ สิ่งของเครื่องใช้ ทุกอย่างให้สะอาดหมดจด เพื่อจะได้ต้อนรับปีใหม่ด้วยความแจ่มใสเบิกบานและ ตระเตรียมข้าวของไว้สำหรับทำบุญวันสงกรานต์ มีพิธีทำบุญตักบาตรก่อเจดีย์ทราย ปล่อยนกปล่อยปลา บังสุกุลอัฐิ สรงน้ำพระพุทธรูป สรงน้ำพระสงฆ์ รดน้ำผู้ใหญ่ การสาดน้ำ และการเล่นรื่นเริง
คุณค่าทางวัฒนธรรมในประเพณีสงกรานต์
ประเพณีสงกรานต์ ฝังลึกในความรู้สึกและจิตใจของคนไทยมาช้านาน ด้วยสายใยคุณความดี ที่แฝงอยู่จนสามารถสืบสานเป็นมรดกแห่งวัฒนธรรมสืบต่อกันมา ดังนี้ คือ
คุณค่าประการที่ 1 ความรักความผูกพันในครอบครัว
วันสงกรานต์ เป็นวันแห่งความรักความผูกพันของครอบครัวอย่างแท้จริง สมัยก่อนพ่อแม่จะเตรียมเสื้อผ้าชุดใหม่ ให้ลูกหลานพร้อมเครื่องประดับสำหรับตกแต่งไปทำบุญ ลูกหลานจะเตรียมเสื้อผ้า เครื่องนุ่งห่ม ให้พ่อแม่ ปู่ ย่า ตา ยาย ได้สวมใส่หลังพิธีรดน้ำดำหัว ซึ่งเป็นความรัก ความห่วงใยอันเกิดจากน้ำใสใจจริงที่สมาชิกในครอบครัวจะพึงให้แก่กันปัจจุบัน เมื่อถึงวันสงกรานต์ ทุกคนจะกลับบ้านไปหาพ่อแม่ ญาติผู้ใหญ่ที่เคารพนับถือรดน้ำขอพรเพื่อความเป็นสิริมงคลในการเริ่มต้น ปีใหม่ ความรักความผูกพันของแต่ละฝ่าย ที่รินไหลผ่านสายน้ำจะเป็นขวัญและกำลังใจให้แก่กันและกันต่อการดำรงชีวิตอยู่ไป
คุณค่าประการที่ 2 ความเคารพกตัญญูต่อผู้ใหญ่และผู้มีพระคุณ
ในวิถีชีวิตไทย ไม่มีสิ่งใดจะประเสริฐกว่าความกตัญญูต่อผู้ใหญ่ และผู้มีพระคุณ สังคมไทยแต่เดิมมี ความผูกพันกับสมาชิกในครอบครัวทั้งต่อวงศาคณาญาติ และบรรพบุรุษ เมื่อถึงวันสงกรานต์จึงเป็น วันที่จะได้แสดงความเคารพกตัญญูต่อผู้มีพระคุณทั้งที่มีชีวิตอยู่ และล่วงลับไปแล้ว นอกเหนือ จากการปฏิบัติตามปกติการแสดงความกตัญญูต่อผู้มีพระคุณที่ยังมีชีวิตอยู่ ปฏิบัติโดยการไปรดน้ำขอพรด้วยความเคารพและสำรวม และการระลึกถึงพระคุณท่านที่ได้เลี้ยงดูอุ้มชูมาแต่เล็กจนโตการระลึกถึงบรรพบุรุษ มีพิธีบังสกุลอัฐิอุทิศส่วนกุศล ให้แก่ผู้ที่ล่วงลับไปแล้ว เพื่อขอให้อานิสงส์แห่งผลบุญ ดังกล่าวช่วยให้ผู้ตายได้อยู่ในภพภูมิที่ดียิ่งขึ้น
คุณค่าประการที่ 3 ความศรัทธาในการทำบุญให้ทาน
เมื่อถึงวันสงกรานต์ แต่ละครอบครัวเตรียมของสำหรับทำบุญตักบาตร พร้อมภาชนะอย่างดีที่สุด เท่าที่จะพึงมี แต่งกายด้วยเสื้อผ้าใหม่ กอปรด้วยจิตใจอันเบิกบานบนความศรัทธาในคุณความดี แห่งการทำบุญให้ทานซึ่งเป็นการเกื้อกูลสูงสุดของมนุษยชาติ เป็นการเอื้ออาทรซึ่งกันและกัน นอกจากนี้ยังมีการปล่อยนกปล่อยปลาอันเป็นวิธีการสร้างความเมตตาให้เกิดขึ้นด้วย ศรัทธาในการทำบุญ เป็นเหตุให้ศาสนาเจริญรุ่งเรืองสามารถสืบต่ออายุพุทธศาสนาจนถึงปัจจุบัน
คุณค่าประการที่ ๔ พิธีกรรมที่สง่างามสร้างความสัมพันธ์
พิธีกรรมที่สง่างามสร้างความสัมพันธ์ การตั้งใจกระทำความดีเมื่อประกอบกับพิธีกรรมที่สูงส่ง และสง่างามย่อมส่งผลถึงความสัมพันธ์ทางจิตใจอย่างลึกซึ้งทั้งแก่ผู้ให้และผู้รับ ยิ่งเคารพนับถือมากพิธีกรรมที่จัดให้ยิ่งงดงามด้วยศิลปะและความหมายอันสูงค่า
คุณค่าประการที่ ๕ สามัคคีคือพลังของชุมชน
ประเพณีสงกรานต์ ได้แฝงคุณค่าไว้อีกประการหนึ่งอย่างแยบคายคือ ความสามัคคีซึ่งจะเห็นได้ตั้งแต่ก่อนเริ่มวันสงกรานต์ สมาชิกในครอบครัวร่วมกันทำความสะอาดบ้านเรือน เครื่องมือเครื่องใช้ร่วมมือร่วมใจกันตระเตรียมสิ่งของสำหรับไปทำบุญ เป็นความสามัคคีภายในครอบครัว ซึ่งจะเป็นผลให้สมาชิกรักใคร่ผูกพันกันมากขึ้นเมื่อล่วงถึงวันสงกรานต์ มีการก่อเจดีย์ทรายซึ่งนอกจาก เป็นการทำบุญแล้วยังแสดงให้เห็นถึงพลังของชุมชน ในการที่จะทำนุบำรุงวัดในหมู่บ้านของตนให้เจริญยิ่งขึ้นอีกด้วย
คุณค่าประการที่ ๖ ภาษาไทย: การสื่อความหมายที่ไพเราะ
ภาษาไทยนั้นงดงามทั้งสาระ ลักษณะและศัพท์สำเนียง เป็นความภาคภูมิใจของคนไทยทุกคนที่มีภาษาเป็นของตนเอง ซึ่งคิดขึ้นด้วยภูมิปัญญาของบรรพบุรุษไทยโดยแท้ ลักษณะประการหนึ่งในการ ใช้ภาษาไทยของคนไทยคือ การเป็นคนเจ้าบทเจ้ากลอน ซึ่งจะพบได้ในประเพณีสงกรานต์ที่เกี่ยวข้องกับ การละเล่นต่างๆ มีการใช้ถ้อยคำที่ลึกซึ้งกินใจ และยังแฝงไปด้วยไหวพริบปฏิภาณในการคิดค้นโต้ตอบ ให้ทันทั้งถ้อยคำและความหมายอีกด้วยคุณค่าประการที่ ๗ การละเล่นและดนตรีพื้นบ้าน : ความสุข สุนทรียภาพ
สิ่งที่ควบคุมไปกับงานบุญ ซึ่งเราพบเห็นอยู่เสมอได้แก่ ดนตรีและการละเล่น ซึ่งถือได้ว่าเป็นคุณลักษณะอีกอย่างหนึ่งของคนไทยที่โดดเด่นเป็นพิเศษ ในประเพณีสงกรานต์ ดนตรีพื้นเมืองได้เข้าไปมีบทบาทอยู่หลายวาระด้วยกันเป็นที่น่าเสียดายว่าความรีบร้อนในยุคปัจจุบัน ได้ทำลายสุนทรียภาพอันเกิดจากดนตรี และความสุขอันเกิดจากการแสดงและการละเล่นพื้นบ้านร่วมกันแทบหมดสิ้น สิ่งเหล่านี้ไม่มีวัน ที่จะหวนกลับมาอีกแล้วกระนั้นหรือ
อ้างอิงมาจาก http://kanchanapisek.or.th
