บทความวิจัยเรื่อง ยุทธศาสตร์ชาติสำหรับการพัฒนาทุนมนุษย์แห่งอนาคต: การปฏิรูปการอุดมศึกษาของจีนผ่านการจัดตั้งหลักสูตรระดับปริญญาตรีใหม่จำนวน 38 สาขา ในยุคปัญญาประดิษฐ์และเทคโนโลยีขั้น National Strategy for Future Human Capital Development: China’s Higher Education Reform through the Introduction of 38 New Undergraduate Majors in the Era of AI and Advanced Technologie …………………………………………………………………………………………………………………………………..
บทคัดย่อ
การเร่งตัวอย่างรวดเร็วของปัญญาประดิษฐ์ (Artificial Intelligence: AI) เทคโนโลยีดิจิทัลขั้นสูง และการแข่งขันเชิงภูมิเทคโนโลยีที่ทวีความเข้มข้น กำลังปรับเปลี่ยนโครงสร้างของเศรษฐกิจการเมืองโลกอย่างมีนัยสำคัญ ส่งผลให้สถาบันอุดมศึกษาไม่ได้ทำหน้าที่เพียงในฐานะสถาบันทางการศึกษาแบบดั้งเดิมอีกต่อไป หากแต่กลายเป็น “โครงสร้างพื้นฐานเชิงยุทธศาสตร์” ของขีดความสามารถในการแข่งขันแห่งชาติ อธิปไตยทางเทคโนโลยี และความยืดหยุ่นเชิงภูมิรัฐศาสตร์ของรัฐสมัยใหม่ งานวิจัยฉบับนี้มุ่งศึกษาการปฏิรูปการอุดมศึกษาของสาธารณรัฐประชาชนจีนผ่านการจัดตั้งหลักสูตรระดับปริญญาตรีใหม่จำนวน 91 สาขา ในช่วงปี ค.ศ. 2024–2026 ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของยุทธศาสตร์รัฐในการพัฒนาทุนมนุษย์แห่งอนาคตภายใต้ยุคปัญญาประดิษฐ์ โดยใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพในลักษณะการวิจัยเอกสาร (Documentary Research) ภายใต้กรอบการวิเคราะห์เชิงตีความนโยบาย (Interpretive Policy Analysis) และการวิเคราะห์เชิงประเด็นวิพากษ์ (Critical Thematic Analysis) ผ่านการศึกษานโยบายจากกระทรวงศึกษาธิการแห่งสาธารณรัฐประชาชนจีน แผนยุทธศาสตร์ระดับชาติ รายงานจากองค์กรระหว่างประเทศ และวรรณกรรมวิชาการที่ผ่านการประเมินโดยผู้ทรงคุณวุฒิ
กรอบการวิเคราะห์ของการศึกษาครั้งนี้บูรณาการแนวคิดทฤษฎีทุนมนุษย์ (Human Capital Theory) ทฤษฎีเศรษฐกิจฐานความรู้ (Knowledge Economy Theory) ทฤษฎีระบบนวัตกรรมแห่งชาติ (National Innovation System Theory) ทฤษฎีรัฐเชิงยุทธศาสตร์ (Strategic State Theory) และทฤษฎีการแข่งขันเชิงภูมิเทคโนโลยี (Geo-Technological Competition Theory) เพื่ออธิบายการบรรจบกันระหว่างนโยบายการศึกษา การยกระดับอุตสาหกรรม การกำกับดูแลเทคโนโลยี และการเปลี่ยนผ่านเชิงยุทธศาสตร์ของรัฐ ผลการศึกษาพบว่า การปฏิรูปการอุดมศึกษาของจีนสะท้อนถึงการเปลี่ยนผ่านเชิงโครงสร้างจากระบบการผลิตแรงงานแบบอุตสาหกรรมไปสู่ “ระบอบทุนมนุษย์เชิงเทคโนโลยียุทธศาสตร์” (Techno-Strategic Human Capital Regime) ซึ่งมหาวิทยาลัยถูกทำให้มีบทบาทเพิ่มขึ้นในฐานะกลไกของรัฐในการขับเคลื่อนเทคโนโลยี การเร่งรัดนวัตกรรม และการวางตำแหน่งทางภูมิรัฐศาสตร์ระยะยาว
หลักสูตรใหม่ที่ถูกจัดตั้งขึ้น อาทิ ปัญญาประดิษฐ์เชิงกายภาพ (Embodied Intelligence) วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีสมอง–คอมพิวเตอร์ (Brain–Computer Science and Technology) วิศวกรรมกระบวนการและอุปกรณ์เซมิคอนดักเตอร์ (Semiconductor Process and Equipment Engineering) ปัญญาประดิษฐ์เชิงพาณิชย์ (Commercial Artificial Intelligence) เศรษฐกิจระดับความสูงต่ำและการจัดการ (Low-Altitude Economy and Management) และการค้าดิจิทัล (Digital Trade) ล้วนสะท้อนให้เห็นถึงความพยายามเชิงยุทธศาสตร์ของจีนในการเชื่อมโยงการปรับโครงสร้างทางการศึกษากับอุตสาหกรรมแห่งอนาคตที่เกี่ยวข้องกับการแข่งขันด้าน AI อธิปไตยดิจิทัล การผลิตขั้นสูง และการพึ่งพาตนเองทางเทคโนโลยี งานวิจัยนี้เสนอว่า จีนกำลังก่อรูป “ระบอบทุนมนุษย์เชิงภูมิเทคโนโลยี” (Geo-Technological Human Capital Regime) ซึ่งสถาบันการศึกษาถูกบูรณาการเข้ากับยุทธศาสตร์ความมั่นคงแห่งชาติ นโยบายอุตสาหกรรม การบริหารจัดการบุคลากรเชิงยุทธศาสตร์ และการแข่งขันทางเทคโนโลยีระดับโลกอย่างลึกซึ้ง
ในขณะเดียวกัน การศึกษายังพบถึงความตึงเครียดเชิงโครงสร้างที่แฝงอยู่ภายใต้กระบวนการเปลี่ยนผ่านดังกล่าว ไม่ว่าจะเป็นความเสี่ยงของลัทธิชาตินิยมทางเทคโนโลยี (Techno-Nationalism) การทำให้การศึกษากลายเป็นเครื่องมือของรัฐแบบรวมศูนย์ (Centralized Educational Instrumentalization) การทำให้การพัฒนาทุนมนุษย์กลายเป็นประเด็นด้านความมั่นคงเชิงยุทธศาสตร์ (Strategic Securitization of Talent Development) ตลอดจนการลดทอนความเป็นอิสระของสถาบันอุดมศึกษาภายใต้วาระการพัฒนาแบบรัฐนำ งานวิจัยสรุปว่า การอุดมศึกษาในศตวรรษที่ยี่สิบเอ็ดไม่อาจถูกทำความเข้าใจผ่านกรอบด้านการสอนหรือความต้องการของตลาดแรงงานเพียงอย่างเดียวอีกต่อไป หากแต่ได้กลายเป็น “โครงสร้างพื้นฐานทางภูมิรัฐศาสตร์เชิงยุทธศาสตร์” ที่มีบทบาทสำคัญต่อการกำหนดลำดับชั้นนวัตกรรมโลก การกระจายอำนาจทางเทคโนโลยี และศักยภาพการแข่งขันของรัฐในอนาคต
ท้ายที่สุด งานวิจัยได้เสนอข้อเสนอเชิงนโยบายสำหรับประเทศไทยเกี่ยวกับการปฏิรูปหลักสูตรที่มุ่งเน้น AI การพัฒนาระบบธรรมาภิบาลมหาวิทยาลัยเชิงปรับตัว การบูรณาการความร่วมมือระหว่างมหาวิทยาลัยกับภาคอุตสาหกรรม การวางแผนกำลังคนเชิงยุทธศาสตร์ และการพัฒนาทุนมนุษย์แห่งอนาคตในระยะยาวภายใต้บริบทของความปั่นป่วนทางเทคโนโลยีที่เร่งตัวอย่างต่อเนื่อง
