มนุษย์เรียนรู้คุณค่าและค่านิยมอย่างไร

 

โรงเรียนเพลินพัฒนาจัด งานชื่นใจ...ได้เรียนรู้ (ภาคครูเพลิน) ครั้งที่ ๒๙   เรื่อง “คุณค่าและค่านิยมกับการศึกษาเพื่อเป็นมนุษย์ ภาค ๒”  ณ ห้องประชุมเพลินพัฒนา อาคารเรียนมัธยม วันที่ ๑๙ มีนาคม ๒๕๖๙ ทั้งวัน    โดยมีรายการสัมภาษณ์ นพ. สมบูรณ์ จิรวัฒนาสมกุล กับผม  เรื่อง “ถอดบทเรียนจากประสบการณ์ชีวิตของครูผู้ขับเคลื่อนสังคม”  ดำเนินรายการโดย คุณครูวรรณวรางค์ รักษทิพย์ และคุณครูกุลธิรัตน์ พันธ์สิริเดช 

เย็นวันที่ ๑๘ มีนาคม ๒๕๖๙ ผมนั่งสะท้อนคิดที่ระเบียงบ้าน ในวันที่มีลมพัดแรง ช่วยคลายร้อน   ว่าผู้จัดน่าจะต้องการทราบว่า ทางโรงเรียนจะหนุนให้ศิษย์เติบโตเป็นนักขับเคลื่อนสังคมได้อย่างไร    คือเน้นที่คุณค่าและค่านิยมที่นำสู่การเป็นนักขับเคลื่อนสังคม (Social Achange Agent)    

สองคำแรกที่ผุดขึ้นมาในใจคือ Agency (ความเป็นผู้ก่อการ)   กับ จิตสาธารณะ    ครู โรงเรียน พ่อแม่ผู้ปกครอง และผู้มีส่วนกี่ยวข้องต้องร่วมกันสร้างระบบนิเวศการเรียนรู้ (เครื่องมือชิ้นที่ ๑) ที่หนุนให้เด็กสร้างคุณสมบัติด้านการเป็น agency ใส่ตน   ระบบนิเวศแบบนี้ครูใหญ่วิเชียร ไชยบังแห่งโรงเรียนลำปลายมาศพัฒนาเรียกว่า สนามพลังบวก  ซึ่งหมายถึงการใช้จิตวิทยาเชิงบวกรอบตัวเด็ก   

เครื่องมือชิ้นที่ ๒ และ ๓ คือ การเรียนรู้เชิงรุก (Active Learning)  กับ การเรียนรู้จากประสบการณ์ (Experiential Learning)     

๒ คำแรก เป็นเป้าหมาย   ๓ คำหลังเป็นวิธีการ   มีวิธีการที่ ๔ ตามมาคือ reflective learning, critical reflection    ที่นำสู่คำที่ ๕ คือ Abstract Conceptualization   วิธีการที่ ๖ สังคม-อารมณ์ศึกษา(Social and Emotional Learning)   และเครื่องมือที่ ๗ คือ การเรียนรู้แบบรับใช้สังคม (service learning)   

ข้างบนนั้น เขียนก่อนการประชุม 

เมื่อเดินเข้าไปในบริเวณอาคารประชุม ผมก็พบกับ โปสเตอร์ ๘ แผ่น ตกผลึกอุดมการณ์ ด้านคุณค่า ของโรงเรียนเพลินพัฒนา    ที่อ่านแล้วผมเกิดความคิดว่า ควรเป็นอุดมการณ์ของระบบการศึกษาไทย    จึงขอคัดลอกมาเสนอ ประกอบภาพถ่าย ดังต่อไปนี้

ค่านิยมหลัก ๕ ประการ  (๑) เคารพในคุณค่าความแตกต่างหลากหลาย และศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์  (๒) เชื่อว่า การใส่ใจ เอาใจเขามาใส่ใจเรา และเมตตาต่อกัน ทำให้เราอยู่ร่วมกันได้อย่างมีความสุข  (๓) เชื่อว่า การเรียนรู้ผ่านกระบวนการทางวัฒนธรรม ทีครอบคลุมบริบทอย่างเป็นองค์รวม คือวิถีของการพัฒนาและเรียนรู้ของมนุษย์ (๔) เชื่อว่า การพัฒนาที่ยั่งยืนเกิดขึ้นได้ จากการผนึกประสานกันด้วยพลังบวก  (๕) เชื่อว่า เราร่วมกันสร้างการเปลี่ยนแปลงที่ยิ่งใหญ่ ให้สังคมและโลกดีขึ้นได้    (ดูรูปที่ ๑)    

ผมกลับมาสะท้อนคิดที่บ้านว่า ตลอดเวลา ๘ ชั่วโมงเศษของการประชุม   เราร่วมกันทำให้ประเด็นเชิงนามธรรมทั้ง ๕ ข้อข้างบน   เกิดขึ้นเชิงรูปธรรม   ที่จะช่วยให้คณะครูของโรงเรียนเพลินพัฒนา  โรงเรียนดรุณสิกขาลัย  และโรงเรียนวิถีธรรม  มองเห็นช่องทางนำไปประยุกต์ใช้ในบริบทของตน   เพื่อหนุนให้ศิษย์พัฒนาตนเองครบทุกด้าน โดยเฉพาะอย่างยิ่ง พัฒนามิติของความเป็นมนุษย์ 

ลักษณะนิสัยพื้นฐาน  ๙ ข้อ ๙ พอดี   (๑) เบิกบานแจ่มใส จิตใจมั่นคง มีสุนทรียภาพ   (๒) กำกับตัวเองอย่างมีสติ  มีความสำรวม ระวังกายใจ   (๓) ใส่ใจเข้าใจผู้อื่น  ให้ความร่วมมือช่วยเหลือ  แบ่งปันเสียสละและให้อภัย   (๔) มีความอ่อนน้อม เคารพตนเองและผู้อื่น  ต่อธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม  (๕) มองปัญหาเป็นความท้าทาย มุมานะพากเพียรอย่างกระตือรือร้น มุ่งมั่นทำจนสำเร็จ  (๖) ใจกว้าง พร้อมรับฟังและเรียนรู้จากสิ่งที่แตกต่าง กล้าออกจากกรอบความคิดเดิม   (๗) ใฝ่รู้ มีแรงบันดาลใจ ทำให้การเรียนรียนรู้เป็นเรื่องเบิกบานใจ  (๘) ช่างสังเกต คิดไตร่ตรอง รอบคอบ นำสู่การตัดสินใจที่เฉียบคมและทันท่วงที (๙) รับผิดรับชอบ กล้าหาญทางจริยธรรม มีความมั่นคงในสุจริต เป็นธรรม ทั้งต่อตนเองและผู้อื่น   (ดูรูปที่ ๒) 

แนวทางจัดการเรียนรู้ใน ๕ ระดับ คือ อนุบาล,  ป. ต้น,  ป. ปลาย,  ม. ต้น  และ ม. ปลาย แสดงในรูปที่ ๓ - ๗    และแนวทางพัฒนาการเรียนรู้ในปี ๒๕๖๙ แสดงในรูปที่ ๘           

 เมื่อเริ่มการประชุมก็ได้รับเอกสาร สมุดบันทึกการเรียนรู้ ชื่นใจ ... ได้เรียนรู้ (ภาคครูเพลิน) ครั้งที่ ๒๙  “ คุณค่าและค่านิยม กับการศึกษาเพื่อเป็นมนุษย์ภาค ๒”   ที่มีหน้าปกสวยงาม  กระตุ้นจิตใจด้านดีงาม  (ดูรูปที่ ๙)  บรรจุความงดงามเชิงสาระด้านคุณค่า และค่านิยมอยู่ภายใน    ดังแสดงในรุปที่ ๑๐ – ๑๒ 

หัวใจของกิจกรรมในวันนี้คือ การเปิดชั้นเรียน “การสร้าง VA+SK ในในหน่วยประสบการณ์ฯคณิตศาสตร์”    โดยครูเอฟ อรสินี นกหมี   กับกลุ่มนักเรียน ป. ๓   ในชื่อ “เปิดชั้นเรียน ตอน บูรณาการประวัติศาสตร์กับคุณค่าของคณิตศาสตร์”     ที่เมื่อจบวัน ผู้เข้าร่วมก็เกิดความเชื่อร่วมกันว่า วิธีจัดการเรียนรู้ที่บูรณาการการเรียนรู้ด้านในควบคู่ไปกับการเรียนรู้ด้านวิชาการนั้น ทำได้ไม่ยากนัก    โดยที่การเปิดชั้นเรียนคราวนี้เลือกวิชาที่ยากที่สุดคือคณิตศาสตร์   แต่ครูเอฟและทีมงานร่วมกันออกแบบกิจกรรมการเรียนรู้คณิตศาสตร์โดยเอาประวัติศาสตร์เข้าช่วย  เพื่อตั้งคำถามให้นักเรียนสะท้อนคิดโยงสู่เรื่องคุณค่า และค่านิยมความดีงามของความเป็นมนุษย์      

จริงๆ แล้ว นักเรียนได้รับการกระตุ้นเรื่องค่านิยมตั้งแต่เริ่มเปิดชั้นเรียน   ด้วยข้อความขึ้นจอ ให้อ่านพร้อมกัน 

 

กระบวนการเรียนรู้ เป็นการบอกสถานการณ์  ตามด้วยการให้โจทย์ ให้นักเรียนทำกิจกรรมกลุ่ม    แล้วนำเสนอผลงาน    ตามด้วยการให้ข้อมูลเรื่องเส้นทางการค้าอาหรับ-อินเดีย ที่นำสู่กการพัฒนาตัวเลข ฮินดู-อาระบิก   และตัวแลขโรมัน  ให้โจทย์คูณเลขด้วยตัวเลขโรมัน เทียบกับการคูณด้วยตัวเลขอาระบิก   เมื่อนักเรียนได้ประจักษ์ว่าตัวเลขโรมันนำมาคำนวณยากกว่าตัวเลกอารบิกมาก      ให้นักเรียนเขียนสะท้อนคิดตอบคำถามว่า “เราอยากขอบคุณคนอินเดียและคนอาหรับเมื่อ ๑,๕๐๐ ปีที่แล้ว ที่คิดค้นตัวเลขมาให้เราใช้อย่างไร”    ตามด้วย “จากการเรียนรู้ในวันนี้ นักเรียนเกิดแรงบันดาลใจอะไรที่จะสร้างคุณค่าให้กับชีวิตและโลกใบนี้ต่อไปอีก ๑,๕๐๐ ปีข้างหน้า”     ตัวอย่างคำตอบของนักเรียนบอกเราว่า นักเรียนชั้น ป. ๓  อายุ ๘ ขวบ สามารถสะท้อนคิดหลักการเชิงนามธรรมด้านค่านิยม จากประสบการณ์ได้อย่างน่าแปลกใจ            

การสะท้อนคิดของเพื่อนครู และของแขกจากที่อื่น รวมทั้งของครูปาด  และครูหวาน สองหัวหน้าใหญ่ของโรงเรียนเพลินพัฒนา จากการสังเกตการเปิดชั้นเรียน   ช่วยชี้มิติที่ลึกของการทำหน้าที่ครูของครูเอฟในเช้าวันนี้    ที่แม้ครูเอฟทำหน้าที่ได้อย่างดีเยี่ยม แต่ก็ยังมีประเด็นเรียนรู้และพัฒนาได้เสมอ 

ในตอนท้าย มีรายการการสะท้อนคิดของผู้ทรงคุณวุฒิ   ผมชี้ให้เห็นสภาพและคุณค่าของการสร้างบรรยากาศชั้นเรียนให้เป็นพื้นที่ปลอดภัย ไม่มีถูกไม่มีผิด  ที่ช่วยให้เด็กกล้าคิดกล้าลอง และสะท้อนคิดด้วยตนเอง    ที่เป็นหัวใจของ Active Learning  และ Experiential Learning  ผมใช้ Ppt (ลิ้งค์)   เสนอแนวคิดเรื่องวิธีหนุนให้นักเรียนพัฒนาตนเองไปเป็นนักขับเคลื่อนสังคม    รวมทั้งแนวคิดลึกๆ ว่าด้วยวิชาคณิตศาสตร์  เสนอมุมมองใหม่ว่าคณิตศาสตร์ไปไกลกว่าเทคนิคการคำนวณมาก    ที่ ChatGPT เสนอดังนี้

 

ChatGPT

คุณค่าที่แท้จริงของ คณิตศาสตร์ (mathematics) ไม่ได้อยู่ที่ “การคำนวณให้ถูกต้อง” เท่านั้น แต่ลึกกว่านั้นมาก—เป็นทั้ง วิธีคิด ภาษาในการเข้าใจโลก และเครื่องมือในการสร้างอนาคตของมนุษย์

ผมขอสรุปเป็นมิติต่าง ๆ ดังนี้

1. คณิตศาสตร์คือ “วิธีคิด”   คณิตศาสตร์ฝึกให้มนุษย์:

• คิดอย่างมีเหตุผล (logical thinking)
• เห็นรูปแบบ (pattern recognition)
• คิดเชิงนามธรรม (abstraction)
• คิดอย่างเป็นระบบและแม่นยำ

นักคิดอย่าง Albert Einstein และ Bertrand Russell ให้ความสำคัญกับคณิตศาสตร์ในฐานะ “การฝึกสมอง” มากกว่าตัวคำตอบ

 คุณค่าที่แท้จริง:    คณิตศาสตร์เปลี่ยน “วิธีคิด” ของคน

2. คณิตศาสตร์คือ “ภาษาของธรรมชาติ”    วิทยาศาสตร์ทั้งหมดใช้คณิตศาสตร์ในการอธิบายโลก เช่น:

• การเคลื่อนที่
• พลังงาน
• ความน่าจะเป็น
• ระบบซับซ้อน

แนวคิดเรื่อง “ความมหัศจรรย์ของคณิตศาสตร์ที่ใช้ได้จริงกับโลก” ถูกกล่าวถึงโดย Eugene Wigner

 คุณค่าที่แท้จริง:    คณิตศาสตร์ทำให้เราเข้าใจและทำนายโลกได้

3. คณิตศาสตร์คือ “โครงสร้างพื้นฐานของสังคมสมัยใหม่”    โลกปัจจุบันแทบทุกระบบพึ่งพาคณิตศาสตร์:

• เทคโนโลยีดิจิทัล (algorithm, AI)
• เศรษฐกิจและการเงิน
• วิศวกรรมและโครงสร้างพื้นฐาน
• การแพทย์และสาธารณสุข

 คุณค่าที่แท้จริง:    คณิตศาสตร์คือโครงสร้างที่มองไม่เห็นของอารยธรรม

4. คณิตศาสตร์ช่วย “การตัดสินใจในโลกที่ไม่แน่นอน”    ในโลกแบบ VUCA / BANI คณิตศาสตร์ช่วยให้:

• วิเคราะห์ข้อมูล
• ประเมินความเสี่ยง
• ตัดสินใจเชิงนโยบายอย่างมีหลักฐาน

โดยเฉพาะด้านสุขภาพโลกและนโยบายสาธารณะ

คุณค่าที่แท้จริง:    ช่วยให้มนุษย์ตัดสินใจได้ดีขึ้นในโลกที่ซับซ้อน

 

5. คณิตศาสตร์คือ “ความงาม”   คณิตศาสตร์มีความงามในตัวเอง:

• ความสมมาตร
• ความเรียบง่ายที่อธิบายสิ่งซับซ้อนได้

1. ความสง่างามของทฤษฎี

 คุณค่าที่แท้จริง:    เชื่อมโยงเหตุผลเข้ากับความงามและความคิดสร้างสรรค์

6. คณิตศาสตร์เป็น “พลังขับเคลื่อนความก้าวหน้า”    ความก้าวหน้าของมนุษย์จำนวนมากเกิดจากคณิตศาสตร์:

• แคลคูลัส → การปฏิวัติวิทยาศาสตร์
• สถิติ → นโยบายและวิทยาศาสตร์สมัยใหม่
• optimization → อุตสาหกรรมและโลจิสติกส์

 คุณค่าที่แท้จริง:    ขยายขีดความสามารถของมนุษย์

7. คณิตศาสตร์กับ “ความเป็นธรรม (equity)” — มิติที่ลึก    คณิตศาสตร์สามารถ:

• เปิดเผยความเหลื่อมล้ำ (ผ่านข้อมูล)
• ช่วยออกแบบนโยบายที่เป็นธรรม

แต่ก็อาจ:

• ทำให้คนบางกลุ่มถูกกีดกัน หากสอนไม่ดี
• ตอกย้ำความเหลื่อมล้ำ หากเข้าถึงไม่เท่าเทียม

 คุณค่าที่แท้จริง:    เป็นทั้งเครื่องมือสร้างความเป็นธรรม หรือความเหลื่อมล้ำ—ขึ้นกับการใช้

 

สรุป

คณิตศาสตร์ไม่ใช่แค่เรื่อง “ตัวเลข” แต่เป็นเครื่องมือที่ช่วยให้มนุษย์คิด เข้าใจโลก ตัดสินใจ และสร้างอนาคต 

วิจารณ์ พานิช

๒๐ มี.ค. ๖๙

 

รูป 690427

 

1 ค่านิยมหลัก

2 ลักษณะนิสัยพื้นฐาน ๙ ข้อ

3 แนวทางจัดการเรียนรู้ช่วงชั้นอนุบาล

 

4 แนวทางจัดการเรียนรู้ช่วงชั้นประถมต้น

5 cแนวทางจัดการเรียนรู้ช่วงชั้นประถมปลาย

 

6 แนวทางจัดการเรียนรู้ช่วงชั้น ม. ต้น

 

 

7 แนวทางจัดการเรียนรู้ช่วงชั้น ม. ปลาย1

8 แนวทางปรับปรุงโครงสร้างการจัดการศึกษา ปี ๒๕๖๙

9 ปกเอกสารอันงดงาม

10 กำหนดการ

 

 

11 เป้าหมายของการประชุม

 

 

12 จุดมุ่งหมาย

13 สภาพการเปิดห้องเรียน

14 ทีมครูคณิตศาสตร์ที่ช่วยกันออกแบบการเปิดชั้นเรียน