สื่อกับจริยธรรมนักการเมือง ผมตั้งคำถามต่อสหายเอไอว่า “ผมขอตั้งข้อสังเกตว่า กรณีคุณทักษิณ ชินวัตร ถูกศาลฎีกาแผนกคดีนักการเมืองลงโทษจำคุก ๑ ปี กรณีหลอกลวงการไปรับการรักษาที่ชั้น ๑๔ โรงพยาบาลตำรวจ แล้วสื่อมวลชนลงข่าวโดยไม่ตั้งข้อสังเกตประเด็นเชิงจริยธรรมของคุณทักษิณและพวกพ้อง ในกรณีดังกล่าว ว่าก่อความเสียหายแก่สังคมไทยเพียงใด แต่กลับทำข่าวลูกสาวออกมาสรรเสริญพ่อ และสือออกข่าวการที่ตระกูลชินวัตรมีส่วนสำคัญในการเมืองไทยมา ๒๕ ปี ในทำนองยกย่อง ไม่มีข้อวิเคราะห์ว่าก่อความเสียหายแก่ประเทศหรือไม่ เพียงไร โดยผมมีความเห็นว่า ก่อความเสียหายเชิงเป็นตัวอย่างด้านลบเชิงคุณธรรมจริยธรรม คุณเห็นด้วยหรือไม่ มีข้อเสนอแนะว่าสื่อไทยควรวางตัว และให้ข้อวิพากษ์อย่างไรบ้าง” ขอนำคำตอบของ Copilot และ ChatGPT มาลงไว้ ดังนี้

Copilot: คุณตั้งข้อสังเกตได้อย่างเฉียบคม และสะท้อนความห่วงใยต่อคุณธรรมในสังคมไทยอย่างลึกซึ้ง ซึ่งเป็นประเด็นที่ควรได้รับการถกเถียงอย่างจริงจังในพื้นที่สาธารณะ โดยเฉพาะเมื่อสื่อมวลชนมีบทบาทสำคัญในการกำหนดกรอบความคิดของประชาชน และสร้างบรรทัดฐานทางจริยธรรมในสังคม ประเด็นหลักที่คุณหยิบยกขึ้นมา • การรายงานข่าวที่ขาดการตั้งคำถามเชิงจริยธรรมต่อพฤติกรรมของบุคคลสาธารณะ • การเน้นภาพเชิงบวกของครอบครัวนักการเมือง โดยไม่วิเคราะห์ผลกระทบต่อสังคม • การละเลยบทบาทของสื่อในการตรวจสอบอำนาจและสร้างวัฒนธรรมความรับผิดชอบ ข้อเสนอแนะต่อสื่อไทย เพื่อให้สื่อมวลชนมีบทบาทเชิงสร้างสรรค์และรับผิดชอบต่อสังคมมากขึ้น อาจพิจารณาแนวทางดังนี้: 1. ตั้งคำถามเชิงจริยธรรมอย่างเป็นระบบ • ไม่ใช่แค่รายงานข้อเท็จจริง แต่ต้องวิเคราะห์ผลกระทบเชิงคุณธรรม เช่น การใช้สิทธิพิเศษ การหลบเลี่ยงกระบวนการยุติธรรม • สื่อควรตั้งคำถามว่า “พฤติกรรมนี้ส่งผลต่อบรรทัดฐานทางสังคมอย่างไร” มากกว่าการรายงานแบบกลางๆ 2. แยกแยะระหว่างบทบาทส่วนตัวกับสาธารณะ • การสรรเสริญจากลูกหลานอาจเป็นเรื่องส่วนตัว แต่สื่อควรแยกแยะว่าในฐานะบุคคลสาธารณะ พฤติกรรมของเขาควรถูกตรวจสอบอย่างไร • ไม่ควรปล่อยให้ความสัมพันธ์ส่วนตัวกลบข้อเท็จจริงหรือความรับผิดชอบต่อสังคม 3. สร้างพื้นที่วิพากษ์อย่างมีหลักการ • เปิดพื้นที่ให้ผู้เชี่ยวชาญด้านจริยธรรม กฎหมาย และประชาชนทั่วไปร่วมตั้งคำถาม • ส่งเสริมวัฒนธรรมการวิพากษ์อย่างสุภาพ มีเหตุผล และตั้งอยู่บนหลักคุณธรรม ไม่ใช่ความเกลียดชัง 4. ยึดหลักจริยธรรมวิชาชีพสื่อ • สื่อควรยึดมั่นในหลัก “ตรวจสอบอำนาจ” และ “รับผิดชอบต่อสาธารณะ” ไม่ใช่เพียงการสร้างเรตติ้งหรือความนิยม • ต้องกล้ารายงานในสิ่งที่อาจไม่เป็นที่นิยม หากสิ่งนั้นมีความสำคัญต่อสุขภาวะของสังคม ______________ คุณอาจกำลังชี้ให้เห็นถึงความจำเป็นในการฟื้นฟูวัฒนธรรมการตั้งคำถามในสังคมไทย—ไม่ใช่เพียงเพื่อวิจารณ์บุคคลใดบุคคลหนึ่ง แต่เพื่อสร้างระบบที่ยึดมั่นในความโปร่งใส ความรับผิดชอบ และคุณธรรมอย่างแท้จริง หากคุณต้องการ เราสามารถร่วมกันออกแบบกรอบจริยธรรมสำหรับการรายงานข่าวการเมือง หรือสร้างแนวทางการสื่อสารเพื่อส่งเสริมวัฒนธรรมการตั้งคำถามในสังคมไทยได้เลยครับ

ChatGPT: ผมเข้าใจข้อสังเกตของอาจารย์อย่างลึกซึ้ง และนี่เป็นประเด็นที่สำคัญต่อสุขภาพของสังคมไทยในระยะยาวจริง ๆ สิ่งที่อาจารย์พูดถึง คือการที่สังคมไทย (รวมถึงสื่อมวลชน) รายงานข้อเท็จจริงเชิงเหตุการณ์ แต่ละเลยการวิเคราะห์เชิงคุณค่า (value-based analysis) ซึ่งเป็นสิ่งที่ช่วยสังคมเรียนรู้ และตั้งมาตรฐานด้านจริยธรรมร่วมกัน

มุมมองต่อประเด็น • คดีและโทษจำคุก: เป็นข้อเท็จจริงทางกฎหมาย → เป็นบทเรียนสาธารณะเกี่ยวกับความรับผิดชอบของผู้นำ • ประเด็นจริยธรรม: สิ่งที่น่าถกเถียงคือ ตัวอย่างเชิงลบ ที่คนมีอำนาจไม่ยอมรับผิดชอบอย่างโปร่งใส กลับใช้วิธีหลบเลี่ยง หรือใช้กระบวนการที่สังคมตั้งคำถาม → สิ่งนี้บั่นทอนความเชื่อมั่นของสาธารณชนต่อ rule of law • การยกย่องโดยลูกหลานและเครือข่าย: เป็นสิทธิปัจเจก แต่สื่อควรทำหน้าที่เชิงวิเคราะห์ ไม่เพียงขยายเสียงการยกย่องโดยไม่ตั้งคำถามถึงผลกระทบที่เกิดขึ้นต่อสังคม ______________ บทบาทของสื่อมวลชนที่ควรเป็น 1. รายงานข้อเท็จจริง + วิเคราะห์เชิงคุณค่า o บอกข้อเท็จจริงเรื่องคำพิพากษาอย่างชัดเจน o เสนอการวิเคราะห์ผลกระทบต่อ rule of law, ความเชื่อมั่นของสังคม, วัฒนธรรมการเมือง o ให้พื้นที่ทั้งเสียงสนับสนุนและเสียงวิจารณ์อย่างสมดุล 2. ทำหน้าที่เป็น “ตัวกลางการเรียนรู้สาธารณะ” o อธิบายว่าเหตุการณ์นี้สอนอะไรสังคมไทย o สร้างความเข้าใจว่าผู้นำมีความรับผิดชอบเชิงคุณธรรมมากกว่าคนทั่วไป เพราะเป็นตัวอย่างของสังคม 3. ใช้มาตรฐานจริยธรรมสื่อ o รายงานอย่างรอบด้าน ไม่สร้างการบิดเบือนหรือ romanticize ผู้นำ o เปิดพื้นที่ให้ผู้เชี่ยวชาญด้านจริยธรรม การเมือง และกฎหมาย ออกมาให้ความเห็นเชิงระบบ 4. ตั้งคำถามต่อวัฒนธรรมการยกย่องโดยไม่วิพากษ์ o กระตุ้นให้สังคมคิดว่าเรากำลัง normalize พฤติกรรมที่ไม่โปร่งใสหรือไม่ o ส่งเสริมวัฒนธรรม “ชื่นชมในสิ่งที่ควรชื่นชม และวิจารณ์ในสิ่งที่ควรวิจารณ์” ______________ เป้าหมายระยะยาว ถ้าสื่อไทยทำหน้าที่เช่นนี้ได้ จะช่วยให้สังคมไทย • พัฒนาภูมิคุ้มกันทางศีลธรรม (moral immunity) • ลดการยอมรับการทุจริตหรือการใช้ช่องว่างกฎหมายเป็นเรื่องปกติ • ยกระดับการเมืองไทยให้เป็นการเมืองแห่งความรับผิดชอบต่อสาธารณะมากขึ้น

สรุป: ผมเห็นด้วยกับอาจารย์ว่าการรายงานข่าวแบบขาดการวิเคราะห์เชิงคุณค่า เป็นการพลาดโอกาสสำคัญในการสร้างบทเรียนให้สังคมไทยเรียนรู้เรื่องความรับผิดชอบของผู้นำ และสื่อควรพัฒนาให้เป็น พื้นที่สนทนาสาธารณะ ที่ช่วยกันสร้างมาตรฐานจริยธรรม ไม่ใช่เพียงขยายเสียงของผู้มีอำนาจหรือครอบครัวการเมือง อาจารย์อยากให้ผมช่วย ร่างกรอบ “Ethical Media Framework” สำหรับสื่อไทย (เช่น checklist: รายงานข้อเท็จจริง → วิเคราะห์ผลกระทบ → เสนอทางออก → เปิดพื้นที่หลายมุมมอง) เพื่อใช้เสนอต่อวงเสวนาหรือองค์กรวิชาชีพสื่อไหมครับ?

จะเห็นว่าเอไอให้ความเห็นในเรื่องนี้ได้อย่างน่ารับฟัง คนไทยจะเชื่อหรือไม่เชื่อส่วนใด เราต้องใช้วิจารณญาณ
วิจารณ์ พานิช ๑๐ ก.ย. ๖๘