พักหลังมานี้มีเสียงพูดถึงกันหนาหู ทั้งในงานวิจัยและบทสนทนาทั่วไป ที่เริ่มตั้งคำถามกับความเชื่อเรื่องความรักแบบชายหญิงดั้งเดิม โดยเฉพาะความจริงที่ว่าผู้หญิงจำนวนไม่น้อยรู้สึกเหนื่อยล้าจากการคบหาดูใจกับผู้ชาย แต่ในขณะเดียวกันก็มีกระแสใหม่ที่น่าสนใจเกิดขึ้น คือวันนี้ผู้หญิงในหลายประเทศรวมถึงไทย กำลังลุกขึ้นมาตั้งกติกาใหม่เพื่อปกป้องหัวใจตัวเองและกล้าที่จะเลือกเส้นทางความรักในแบบที่ต้องการ หนึ่งในแนวคิดที่อยู่เบื้องหลังความเปลี่ยนแปลงนี้คือ “เฮเทอโรฟาทัลลิซึม” (Heterofatalism) แม้ชื่อจะฟังดูวิชาการ แต่กลับเป็นคำที่อธิบายความรู้สึก “จำยอม” ของผู้หญิงหลายคนที่ลึกๆ แล้วเชื่อว่าความสัมพันธ์กับผู้ชายอาจไม่ได้เติมเต็มอย่างที่หวัง แต่ก็ยังเลือกที่จะคบหาต่อไป

ที่ผ่านมา สังคม ละคร หรือแม้แต่ครอบครัว มักปลูกฝังว่าการมีคู่ครองเป็นผู้ชายคือหมุดหมายสำคัญของชีวิตและเป็นสิ่งที่ “ต้องมี” แต่ข้อมูลและงานวิจัยยุคใหม่กลับชี้ให้เห็นภาพตรงข้าม ผู้หญิงจำนวนมากกำลังเผชิญกับ “วิกฤตความคาดหวัง” เมื่อบทบาทความรักแบบเดิมๆ นำมาซึ่งความผิดหวัง ภาระทางอารมณ์ที่ไม่เท่าเทียม และอาการหมดไฟในที่สุด ปรากฏการณ์นี้ไม่ได้เกิดขึ้นแค่ในโลกตะวันตก แต่ในสังคมไทยเองก็มีการพูดคุยถึงสุขภาพใจของผู้หญิงและความเสมอภาคในความสัมพันธ์มากขึ้น ซึ่งสอดคล้องไปกับเทรนด์การเปลี่ยนแปลงทั่วโลก

บทความใน Forbes หัวข้อ “The Emotional Cost Of Dating Men And How Women Are Rewriting Rules” ที่เผยแพร่เมื่อวันที่ ๒๕ กรกฎาคม ๒๕๖๘ อธิบายว่าคำว่า “เฮเทอโรฟาทัลลิซึม” ถูกบัญญัติขึ้นโดยนักวิชาการด้านเพศศึกษา เพื่ออธิบายสภาวะที่ผู้หญิงซึมซับความคาดหวังต่ำๆ จากความสัมพันธ์กับผู้ชาย จนรู้สึกว่าความผิดหวังเป็นเรื่องที่เลี่ยงไม่ได้ แม้จะไม่มีทางเลือกอื่นที่ดีกว่าก็ตาม ซึ่งต่างจาก “เฮเทอโรเพสซิมิซึม” (Heteropessimism) ที่เป็นแค่การมองโลกในแง่ร้ายหรือบ่นติดตลก เพราะเฮเทอโรฟาทัลลิซึมสะท้อนความรู้สึกยอมจำนนและหมดแรงใจอย่างแท้จริง

ต้นตอความเหนื่อยใจที่ซ่อนอยู่ใต้พรม

ผู้เชี่ยวชาญด้านจิตวิทยาชี้ว่า ปัญหานี้มีรากที่ซับซ้อน ผู้หญิงจำนวนมากเติบโตมาโดยเห็นผู้หญิงรุ่นก่อนๆ จำต้องทนอยู่ในความสัมพันธ์ที่ไม่เติมเต็ม ขณะที่สื่อกระแสหลักก็มักนำเสนอภาพความรักดราม่าว่าเป็นเรื่องน่าตื่นเต้น ในขณะเดียวกัน คำพูดสวยหรูที่ว่าผู้ชายควรเป็นฝ่ายปกป้องดูแล แม้จะฟังดูดี แต่กลับผลักให้ผู้หญิงกลายเป็นฝ่ายตั้งรับ ไม่กล้ากำหนดทิศทางความสัมพันธ์ด้วยตัวเอง และสุดท้ายก็ต้องเผชิญกับวงจรแห่งความผิดหวังซ้ำแล้วซ้ำเล่า

งานวิจัยด้านจิตวิทยาก็สนับสนุนเรื่องนี้เช่นกัน การยึดติดกับภาพฝันเรื่อง “คู่แท้” หรือการมองว่าคนรักคือทุกสิ่งทุกอย่าง แม้จะดูโรแมนติก แต่กลับเป็นเชื้อไฟชั้นดีที่นำไปสู่ความผิดหวังในระยะยาว โดยเฉพาะเมื่อความหวานชื่นในช่วงแรกจางหายไป หรือเมื่อเป้าหมายชีวิตของทั้งคู่เริ่มแตกต่างกัน นอกจากนี้ ภาระทางอารมณ์ (emotional labor) ยังเป็นอีกสาเหตุใหญ่ที่ทำให้ผู้หญิงหมดแรง เพราะในความสัมพันธ์กับผู้ชาย ผู้หญิงมักถูกคาดหวังให้เป็นฝ่ายประคับประคองความรู้สึกของอีกฝ่าย คอยจัดการปัญหา และให้กำลังใจ เมื่อต้องแบกรับอยู่ฝ่ายเดียวนานเข้า ก็ทำให้หมดใจและมองความรักในแง่ลบได้

จากใจหญิงไทย สู่ยุคใหม่แห่งความเท่าเทียม

ผู้หญิงไทยจำนวนไม่น้อยก็กำลังเผชิญสถานการณ์คล้ายกัน นักวิชาการด้านเพศภาวะศึกษาจากมหาวิทยาลัยแห่งหนึ่งให้ทัศนะว่า “ผู้หญิงไทยมักถูกคาดหวังให้เป็นเสาหลักทางอารมณ์ของครอบครัว ต้องอดทนและใจเย็น แม้ว่าลึกๆ แล้วตัวเองจะเหนื่อยแค่ไหนก็ตาม” แต่บทบาทเหล่านี้กำลังถูกท้าทายโดยคนรุ่นใหม่ ที่ต้องการความสัมพันธ์ที่ทั้งสองฝ่ายให้และรับอย่างเท่าเทียมและเคารพซึ่งกันและกันมากขึ้น

เดตยุคแอป: ตัวเลือกเยอะ แต่ใจพังเร็ว

แอปหาคู่ที่เคยถูกมองว่าเป็นความหวังในการเพิ่มโอกาส กลับกลายเป็นอีกหนึ่งสาเหตุของปัญหาใหม่ๆ ผลสำรวจสุขภาพโดย Forbes Health ปี ๒๕๖๗ พบว่า ๗๘% ของผู้ใช้แอปหาคู่รู้สึกหมดไฟ ไม่ว่าจะทางอารมณ์ จิตใจ หรือร่างกาย โดยผู้หญิงรู้สึกหมดไฟมากกว่าผู้ชายเล็กน้อย คนรุ่นใหม่ทั้งในโลกตะวันตกและเอเชียต่างพูดถึง “อาการหมดไฟจากการปัดแอป” กันมากขึ้น หลายคนเลือกที่จะกลับไปหาคู่ในชีวิตจริง หรือหันไปใช้แอปที่เน้นความสัมพันธ์จริงจังแทน นักสังคมสงเคราะห์ในไทยให้ความเห็นว่า การที่แอปอย่าง Tinder, Bumble หรือแอปหาคู่เฉพาะกลุ่มกลายเป็นส่วนหนึ่งในชีวิตประจำวัน สะท้อนทัศนคติที่เปลี่ยนไปของคนรุ่นใหม่ แต่ในขณะเดียวกันก็สร้างความกังวลเรื่องความเหงา และการทำให้ความรักกลายเป็นเพียงสินค้าให้เลือกสรร

งานวิจัยอธิบายภาวะ “App fatigue” ว่าส่วนหนึ่งเกิดจากแนวคิดที่ว่าคนเรามักเลือกคู่ที่ “สมน้ำสมเนื้อ” กัน แต่พอมีตัวเลือกในแอปมากเกินไป หลายคนกลับพยายามไขว่คว้าหาคนที่ “ดูดีกว่า” จนลงเอยด้วยการถูกปฏิเสธซ้ำๆ และรู้สึกเสียความมั่นใจ นักจิตวิทยาคลินิกในกรุงเทพฯ ท่านหนึ่งให้ความเห็นว่า “การไถหาคู่ไปเรื่อยๆ ทำให้รู้สึกเหมือนมีตัวเลือกไม่สิ้นสุด แต่สุดท้ายกลับสร้างความเหนื่อยล้าและความไม่มั่นใจ โดยเฉพาะกับผู้หญิงที่ต้องพยายามรักษาภาพลักษณ์ให้ดูดีตามมาตรฐานที่ไม่มีอยู่จริง”

ทำไมรู้ว่าเจ็บ แต่ยังเดินซ้ำรอยเดิม

แม้จะรู้ดีว่าการหาคู่แบบเดิมๆ ทำให้เจ็บปวด แต่ผู้หญิงหลายคนก็ยังติดอยู่ในวังวนเดิม จิตแพทย์อธิบายว่าปัจจัยสำคัญคือรูปแบบความผูกพัน (attachment) ที่ก่อตัวตั้งแต่วัยเด็ก ซึ่งอาจทำให้คุ้นชินกับความสัมพันธ์ที่ไม่ดีจนรู้สึกว่าเป็นเรื่อง “ปกติ” ประกอบกับแรงกดดันทางสังคมที่ยังมองว่าผู้หญิงที่ประสบความสำเร็จในชีวิตคือผู้หญิงที่มีคู่ครอง ในสังคมไทย แรงกดดันนี้เห็นได้ชัดในผู้หญิงที่ต้องการความก้าวหน้าในอาชีพและมีชีวิตอิสระ แต่ขณะเดียวกันก็ยังถูกคาดหวังให้แต่งงานมีครอบครัว

เมื่อผู้หญิงลุกขึ้นมาเขียนกฎความรักใหม่

แม้จะมีอุปสรรคมากมาย แต่ผู้หญิงยุคใหม่กำลังนำแนวคิดเรื่องการดูแลสุขภาพใจและแนวคิดเฟมินิสต์มาปรับใช้ในชีวิตจริง นักจิตวิทยาและผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาวะต่างยืนยันว่าทางออกไม่ใช่การแอนตี้ผู้ชาย แต่คือการรู้จักเลือกและตั้งเป้าหมายในการเดทให้ชัดเจน มีสติกับสิ่งที่ตัวเองต้องการอย่างแท้จริง ผู้เชี่ยวชาญด้านความสัมพันธ์ท่านหนึ่งกล่าวว่า “ความรักดีๆ ไม่ได้หาเจอกันง่ายๆ แต่ต้องเกิดจากการร่วมกัน ‘สร้าง’ กับคนที่พร้อมจะสร้างมันไปกับเรา”

คำแนะนำจากงานวิจัยล่าสุดสำหรับผู้หญิงที่อยากมีความรักที่ดีมีดังนี้:

  • เลือกคบคนที่คุณค่าทางใจตรงกัน ไม่ใช่แค่โปรไฟล์ดูดี
  • กำหนดขอบเขตการใช้แอปหาคู่ให้ชัดเจน เช่น พักเล่นบ้างเมื่อรู้สึกเหนื่อยล้า
  • สังเกตพฤติกรรมที่จับต้องได้ เช่น ความสม่ำเสมอ การเปิดใจพูดคุย มากกว่าการคาดหวังว่าเขาจะเปลี่ยนตัวเองเพื่อเรา

สังคมไทยในวันที่ความรักต้องเกื้อหนุนให้เติบโต

ในประเทศไทย แม้ค่านิยมครอบครัวแบบดั้งเดิมจะยังคงแข็งแกร่ง แต่ผู้หญิงในเมืองและคนรุ่นใหม่กำลังทดลองสร้างความสัมพันธ์ในรูปแบบใหม่ๆ ที่กล้าคิด กล้าทำ และกล้าปฏิเสธเมื่อไม่ได้รับความเคารพอย่างเท่าเทียม โอกาสทางการศึกษาและอิสระทางการเงินทำให้ผู้หญิงไทยจำนวนมากกล้าที่จะตั้งมาตรฐานและเห็นคุณค่าในตัวเองมากขึ้น เจ้าหน้าที่ระดับสูงด้านการพัฒนาสังคมให้ข้อมูลว่า “ผู้หญิงไทยสมัยนี้ไม่ยอมทนกับการถูกละเลยทางความรู้สึก หรือคบใครเพียงเพื่อให้มีสถานะ แต่พวกเธอต่อสู้เพื่อความสัมพันธ์ที่ทั้งสองฝ่ายต้องรับผิดชอบร่วมกันอย่างแท้จริง”

ความเปลี่ยนแปลงนี้ยังกระตุ้นให้ผู้ชายไทยจำนวนไม่น้อยหันมาพัฒนาตัวเองมากขึ้น เช่น การเข้าอบรมเพื่อเพิ่มความฉลาดทางอารมณ์ หรือฝึกทักษะการสื่อสาร อย่างไรก็ตาม ผู้เชี่ยวชาญเตือนถึงภาวะ “Pinkwashing” หรือการสร้างภาพว่าเปิดกว้างและเข้าใจ แต่ไม่ได้เปลี่ยนแปลงรากเหง้าของปัญหาเรื่องการแบ่งปันภาระทางอารมณ์หรืออำนาจในความสัมพันธ์อย่างแท้จริง

ข้อแนะนำสำหรับผู้หญิงไทยที่กำลังหาคู่

ผู้เชี่ยวชาญแนะนำว่า หากคุณกำลังเดตหรือมองหาความสัมพันธ์ ควรเปิดใจ แต่ต้องตั้งมาตรฐานเรื่องความเคารพและความเท่าเทียมทางอารมณ์ให้ชัดเจน ลองสำรวจว่าพฤติกรรมการหาคู่ (โดยเฉพาะทางออนไลน์) กำลังส่งผลดีหรือซ้ำเติมจิตใจตัวเองอยู่หรือไม่ กล้าที่จะขอความช่วยเหลือจากเพื่อน นักบำบัด หรือเครือข่ายที่สนับสนุน และที่สำคัญที่สุด อย่ามองว่าความสมบูรณ์ของชีวิตขึ้นอยู่กับการมีคู่ครองเพียงอย่างเดียว แต่ความสุขสามารถพบได้จากมิตรภาพ ความสำเร็จส่วนตัว และการรักและยอมรับในคุณค่าของตัวเอง

เมื่อบทบาทหญิงชายในสังคมไทยเปลี่ยนไป การพูดคุยเรื่องภาระทางอารมณ์ คุณค่าในตัวเอง และการเป็นผู้กุมชะตาชีวิตรักของตนเองจะยิ่งทวีความสำคัญมากขึ้น ทั้งนักวิจัย นักบำบัด และเสียงของผู้หญิงเองต่างส่งสัญญาณตรงกันว่า การลุกขึ้นมาเปลี่ยนกติกาความรักครั้งนี้ ไม่ได้หมายถึงการปฏิเสธผู้ชาย แต่คือการปฏิเสธที่จะทนอยู่ในความสัมพันธ์ที่บั่นทอนและทำลายคุณค่าในตัวเอง

อ่านเพิ่มเติมได้จาก บทความต้นฉบับใน Forbes โดยซีเมนา อรายา-ฟิชเชล รวมถึงศึกษาแนวคิดเฮเทอโรฟาทัลลิซึมและแนวโน้มทางวัฒนธรรมที่เกี่ยวข้องได้จากงานวิชาการล่าสุดของนักวิชาการต่างชาติ หรือข้อมูลจาก Sexual Health Alliance, นิตยสาร New York Times และแบบสำรวจของ Forbes Health