มหาวิทยาลัยไทยวิ่งไล่อันดับโลก จนลืมภารกิจต่อสังคม? ส่องบทเรียนราคาแพงจากอังกฤษ

บทความชิ้นหนึ่งใน The Economist เพิ่งจุดประเด็นร้อนในแวดวงอุดมศึกษาอังกฤษ เกี่ยวกับกระแสการแข่งขันเพื่อความเป็น “มหาวิทยาลัยระดับโลก” ของสถาบันต่าง ๆ ทั่วสหราชอาณาจักร โดยบทความฉบับเดือนกรกฎาคม ๒๕๖๘ ชี้ว่า การมุ่งมั่นไต่อันดับในเวทีโลก ไม่ได้ส่งผลกระทบแค่ตัวสถาบัน แต่ยังสั่นคลอนไปถึงสังคมในวงกว้าง ทั้งที่จริงแล้ว มหาวิทยาลัยควรมีบทบาทสำคัญในการพัฒนาสังคมระดับประเทศ เมื่อหันกลับมามองประเทศไทยที่กำลังเร่งเครื่องยกระดับอุดมศึกษาให้ทัดเทียมนานาชาติ ประเด็นเหล่านี้จึงเป็นเรื่องที่น่าขบคิดอย่างยิ่งสำหรับผู้กำหนดนโยบาย คณาจารย์ และนักศึกษาไทย

อุดมศึกษาอังกฤษ: เมื่อความเป็นสากลสวนทางกับภารกิจในประเทศ

มหาวิทยาลัยชั้นนำของอังกฤษอย่างออกซ์ฟอร์ดและเคมบริดจ์ ถือเป็นต้นแบบการศึกษาที่ทั่วโลกยอมรับ แต่ปัจจุบัน แนวคิดการแข่งขันเพื่อสร้างชื่อเสียงในเวทีโลกได้ลุกลามไปยังมหาวิทยาลัยแห่งอื่น ๆ ทั่วประเทศ The Economist ชี้ว่า มหาวิทยาลัยจำนวนมากกำลังทุ่มเททรัพยากรไปกับกลยุทธ์ปั๊มคะแนนในตารางจัดอันดับชื่อดังอย่าง Times Higher Education (THE) และ QS World University Rankings แทนที่จะมุ่งตอบโจทย์ความต้องการของประเทศ เช่น การผลิตบัณฑิตในสายอาชีพที่ตลาดแรงงานอังกฤษกำลังขาดแคลน กลยุทธ์เหล่านี้ ไม่ว่าจะเป็นการดึงตัวอาจารย์ต่างชาติ การเน้นตีพิมพ์ในวารสารระดับนานาชาติ หรือการเพิ่มสัดส่วนงานวิจัย มักเป็นตัวชี้วัดที่ไม่ได้สะท้อนคุณภาพบัณฑิตหรือเป็นประโยชน์ต่อเศรษฐกิจชุมชนโดยตรง (economist.com)

มองย้อนดูไทย: เป้าหมายที่แท้จริงคืออะไร?

บทเรียนจากอังกฤษมีแง่มุมที่น่าขบคิดสำหรับประเทศไทย ในขณะที่มหาวิทยาลัยชั้นนำอย่างจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย มหาวิทยาลัยมหิดล และมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ กำลังถูกผลักดันให้ไต่อันดับโลก คำถามที่ตามมาคือ ภารกิจในการตอบสนองความต้องการของประเทศกำลังถูกมองข้ามไปหรือไม่ แม้แผนอุดมศึกษาแห่งชาติของไทยจะเน้นผลิตบัณฑิตสายวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี และส่งเสริมการฝึกงานกับภาคอุตสาหกรรม แต่หากพันธกิจของมหาวิทยาลัยไขว้เขวไปกับการสร้างผลงานเพื่อเอาใจเกณฑ์ที่เน้นการตีพิมพ์ภาษาอังกฤษหรือความเป็นนานาชาติ ก็ยิ่งเสี่ยงทำให้การเรียนการสอนภาษาไทย การพัฒนาท้องถิ่น และทักษะวิชาชีพที่จำเป็นต่อประเทศถูกลดความสำคัญลง

นักวิชาการด้านอุดมศึกษาจาก University College London ให้ทัศนะไว้อย่างน่าสนใจว่า “เกณฑ์การจัดอันดับมักจะสร้างค่านิยมที่เน้นการทำตาม ๆ กัน (conformity) มากกว่าการสร้างคุณค่าที่แท้จริงให้สังคม บทบาทด้านงานวิจัยอาจจะดูโดดเด่นในเวทีโลก แต่กลับไม่ได้ตอบโจทย์ผู้ประกอบการหรือเศรษฐกิจในพื้นที่ห่างไกล” นักวิจารณ์ยังเตือนว่า แนวโน้มที่มหาวิทยาลัยในอังกฤษลดภาระงานสอนเพื่อให้อาจารย์ทุ่มเทเวลาทำวิจัย อาจทำให้คุณภาพการสอนโดยรวมแย่ลง กระทบต่อโอกาสทางการศึกษาของนักศึกษาจากกลุ่มเปราะบาง และไม่สอดคล้องกับความต้องการของตลาดแรงงานในประเทศ

ไทย: บนทางสองแพร่งระหว่างโลกกับท้องถิ่น

ปัญหานี้ไม่ได้ไกลตัวจากประเทศไทยเลย โดยเฉพาะในกลุ่มนักศึกษาต่างจังหวัดและผู้เรียนนอกระบบที่ยังคงเผชิญอุปสรรคในการเข้าถึงการศึกษาคุณภาพสูง ผู้บริหารระดับสูงจากกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) เคยเน้นย้ำให้มหาวิทยาลัยไทยให้ความสำคัญกับบทบาทต่อท้องถิ่นและลดความเหลื่อมล้ำ แต่ในทางปฏิบัติ กระแสการผลักดันให้เปิดหลักสูตรนานาชาติและการสร้างเครือข่ายกับพันธมิตรต่างชาติ อาจจะดูดีในตารางจัดอันดับ แต่คำถามสำคัญคือ มันช่วยยกระดับคุณภาพชีวิตของนักศึกษาไทยทั้งประเทศได้จริงหรือ?

บทเรียนจากอังกฤษยังชี้ให้เห็นถึงความเสี่ยงทางการเงินที่เกิดจากการแข่งขันดึงดูดนักศึกษาต่างชาติเพื่อสร้างรายได้ เมื่อมหาวิทยาลัยระดับกลางหันมาทุ่มเททรัพยากรไปกับการตลาดและสร้างภาพลักษณ์จนเกินจำเป็น แต่กลับละเลยการพัฒนาการสอนหรือการบริการวิชาการแก่ชุมชน ผลลัพธ์ที่ตามมาคือภาวะ “เป้าหมายไขว้เขว” (mission drift) ซึ่งอาจกัดกร่อนภารกิจหลักของมหาวิทยาลัยในด้านการสร้างความเท่าเทียมและทำให้คุณภาพการสอนระดับปริญญาตรีถดถอย

บทเรียนจากรากเหง้าและสิ่งที่ต้องปรับมุมมอง

ที่ผ่านมา อุดมศึกษาไทยพยายามเดินบนเส้นทางสายกลางระหว่างการเปิดรับกระแสสากลกับการยึดมั่นในภารกิจพัฒนาประเทศ เช่น ผู้บริหารมหาวิทยาลัยมหิดลที่มักนำปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงมาเป็นรากฐานในการพัฒนาหลักสูตรและพันธกิจ บทวิเคราะห์ของ The Economist เป็นเหมือนเครื่องเตือนใจให้สังคมไทยตระหนักว่า การเชื่อมโยงกับท้องถิ่น การร่วมมือกับภาคอุตสาหกรรม และการให้ความสำคัญกับหลักสูตรสายอาชีพ มีคุณค่าไม่ยิ่งหย่อนไปกว่าการวิ่งไล่ล่าชื่อเสียงในเวทีโลก

ทางเลือกใหม่ของไทย: สมดุลใหม่ระหว่างเป้าหมายโลกกับโจทย์ของชาติ

โจทย์ท้าทายของไทยวันนี้จึงไม่ต่างจากอังกฤษ คือการสร้างสมดุลที่ยั่งยืนระหว่างเป้าหมายระดับโลกและความรับผิดชอบต่อสังคมไทย นักวิชาการด้านนโยบายเสนอให้มหาวิทยาลัยไทยร่วมกันออกแบบเกณฑ์วัดความสำเร็จรูปแบบใหม่ ที่ไม่ได้มีแค่คะแนนในตารางจัดอันดับ แต่ต้องรวมถึงการติดตามผลการจ้างงานของบัณฑิต การมีส่วนร่วมพัฒนาอุตสาหกรรมท้องถิ่น และการสร้างโอกาสให้กลุ่มเปราะบาง ขณะนี้ในอังกฤษ มหาวิทยาลัยบางแห่งเริ่มทดลองใช้เกณฑ์วัดผลที่ให้ความสำคัญกับการเลื่อนชั้นทางสังคม (social mobility) และบทบาทในการพัฒนาภูมิภาคมากขึ้น

ข้อเสนอถึงแวดวงอุดมศึกษาไทย

หัวใจสำคัญสำหรับคณาจารย์และนักศึกษาไทยคือ “อย่ามองว่าอันดับโลกเป็นทุกสิ่งทุกอย่าง” นักเรียนและผู้ปกครองควรพิจารณาข้อมูลเชิงลึกด้านผลการเรียนการสอนจริง ความร่วมมือกับชุมชน และระบบสนับสนุนนักศึกษา ควบคู่ไปกับชื่อเสียงระดับสากล ขณะที่ผู้กำหนดนโยบายควรส่งเสริมแนวทาง “สองขา” ที่ชัดเจน คือสนับสนุนมหาวิทยาลัยบางกลุ่มให้มุ่งสู่การแข่งขันระดับโลกอย่างเต็มที่ พร้อมกับส่งเสริมให้มหาวิทยาลัยทั่วประเทศมุ่งตอบโจทย์ปัญหาเศรษฐกิจ สังคม และเทคโนโลยีของไทยโดยเฉพาะ

ผลการสัมภาษณ์โดยคณะกรรมการการอุดมศึกษาแห่งประเทศ ได้สะท้อนมุมมองจากผู้บริหารมหาวิทยาลัยท่านหนึ่งว่า “คำนิยามของ ‘ความเป็นสากล’ ไม่ได้จำกัดอยู่แค่การไต่อันดับโลก แต่คือการนำความรู้มาแก้ปัญหาสากลที่เกิดขึ้นในบริบทของชุมชนเรา” ในช่วงเปลี่ยนผ่านของอุดมศึกษาไทย บทเรียนจากอังกฤษจึงอาจเป็นโอกาสสำคัญในการปรับทิศทางให้สอดรับทั้งการแข่งขันในเวทีโลกและภารกิจต่อสังคมไทยได้อย่างแท้จริง

อ่านเพิ่มเติมเกี่ยวกับการจัดอันดับมหาวิทยาลัยระดับโลกและผลกระทบได้ที่ บทความต้นฉบับจาก The Economist หรือที่ Times Higher Education World University Rankings และบทวิเคราะห์โดย World Bank